Fęrsluflokkur: Bergfręši

Steinblómin ķ Drįpuhlķšarfjalli

dendrķtŽegar ég var aš alast upp ķ Stykkishólmi gafst mér stundum tękifęri til aš sjį stein, sem įtti hug minn allan. Žetta var nokkuš stór steinn śr Drįpuhlķšarfjalli, sem stillt var upp ķ stofu žeirra hjóna Siguršar Įgśstssonar og Ingibjargar Helgadóttur ķ Clausenshśsi.  Yfirborš steinsins var eins og heill blómagaršur, žar sem brśnar greinar kvķslast og breišast śt.  Allir sem skošušu steininn voru į einu mįli um aš hér vęru steingeršar plöntur.  Aš vķsu finnast plöntusteingervingar ķ Drįpuhlķšarfjalli, og jafnvel steinrunnin tré, 4 milljón įra gömul.  En steinblómin žeirra Siguršar og Ingibjargar eru ekki steingervingar, heldur kristallar af mįngan oxķši.  dendrķtSteinninn er alveg jafn fagur og merkilegur fyrir žaš, en skreytingin er ekki af lķfręnum uppruna.  Steinninn mun hafa fundist žegar gullleitin var gerš ķ Drįpuhlķšarfjalli įriš 1939.  Sķšan hef ég rekist į nokkra steina af svipašri gerš ķ fjallinu, en žó engan jafn stóran og fagran. Hér meš fylgja nokkrar myndir af žeim.  Mįngan oxķš kristallar meš žetta form eru nefndir dendrķtar vegna žess aš žeir skifta sér sķfellt ķ żmsar greinar ķ vexti.  Meš žvķ myndar kristallinn einskonar blaš, sem lķkist helst margskiftu laufblaši af burkna.  dendrķtSennilega berst mįngan oxķš upp ķ sprungur ķ berginu meš jaršhita og viš vissar ašstęšur fellur vökvinn śt MnO2 og myndar kristalla af żmsum tegundum af mangan oxķši, eins og hollandķt, romanechit, cryptomelan og todorokķt. 


Elsta jaršskorpan er eins og Ķsland

Kanada einsog Ķsland

 

Ķ noršvestur hluta Kanada eru bergmyndanir, sem eru um 4.02 milljaršar įra aš aldri.  Žetta berg nefnist Idiwhaa Gneiss  og er mešal elsta bergs, sem finnst į jöršu.  Til samanburšar er aldur jaršar talinn vera 4.54 milljaršar įra. Mikiš af žessu bergi ķ Kanada er kallaš greenstone, eša gręnsteinn, en žaš er ummyndaš basalt.  Ummyndunin er af völdum jaršhita, eins og gerist ķ jaršskorpunni undir Ķslandi. Reyndar er gręnsteinn bergtegund sem er algeng į Ķslandi.  Viš finnum til dęmis gręnstein ķ Hafnarfjalli į móti Borgarnesi og ķ fjöllunum fyrir ofan Stašarsveit į Snęfellsnesi. Ransóknir į jaršefnafręši og steinafręši žessara fornu myndana ķ Kanada sżna aš žessi jaršskorpa hefur myndast į alveg sama hįtt og Ķsland.  Frumkvikan er basalt, sem hefur myndast viš brįšnun ķ möttli jaršarinnar.  Basalt gosin hafa hlašiš upp miklum stafla af hraunum, sem er margir kķlómetrar eša jafnvel tugir km į žykkt.  Basalt hraunstaflinn  varš svo žykkur, aš nešri hluti hans grófst djśpt og breyttist vegna jaršhitans ķ gręnstein. Į vissum svęšum ķ djśpinu brįšnaši ummyndaša bergiš og žį varš til lķparķtkvika.   Jaršefnafręši gögnin į forna berginu frį Kanada eru naušalķk nišurstöšum į jaršskorpunni frį Ķslandi.  Žetta skżršist allt žegar Kanadķskir jaršfręšingar beittu skilningi į myndun Ķslands viš aš tślka Kanadķska fornbergiš.  Žaš mį segja aš myndun Ķslands skżri į nokkurn hįtt myndun meginlandsskorpu af vissri tegund. Myndin sem fylgir er tślkun Kanadamanna į žeirra elstu jaršskorpu.  Takiš eftir aš jafnvel landakortiš, sem žeir teikna į yfirboršiš er hermt eftir śtlķnum Ķslands.  Žaš er langt sķšan aš jaršfręšingar fóru aš bera saman gömlu jaršskorpuna ķ Kanada og Ķsland.  Robert Baragar var žegar kominn į sporiš ķ kringum 1970.


Stóra gosiš ķ Tianchi eldfjalli var samtķma Eldgjįrgosinu

 

Brennisteinn ķ ķskjarnaÉg hef fjallaš hér fyrir nešan um Tianchi eldfjall, sem er į landamęrum Kķna og Noršur Kóreu. Risastóra sprengigosiš, sem varš žar hefur veriš tališ frį įrunum um 965 til 1000 Anno Domini.  Nś hafa veriš geršar fimmtķu góšar aldursgreiningar meš geislakolaašferš  į kolušum trjįbśt, sem finnst ķ gjóskuflóši frį gosinu.  Žęr gefa aldur frį 921 til 941 AD.  Žrjįtķu og tvęr ašrar aldursgreiningar į öšrum trjįbśt gefa aldurinn 921 til 942 AD.  Nś er žvķ tališ aš gosiš hafi oršiš annaš hvort um haustiš 938 eša voriš 939 AD.  Gosiš mikla, sem myndaši Eldgjį og Landbrotshraun er tališ hafa oršiš įriš 934 AD en hefur aldrei veriš nįkvęmlega tķmasett.   Žetta er eitt af stórgosum Ķslandssögunnar, ef til vill žaš stęrsta, meš allt aš 18 rśmkķlómetra af kviku. Žaš er um helmingur af gosmagni  žvķ, sem kom upp śr Tianchi į sama tķma.  Ķ ķskjörnum, sem borašir hafa veriš į Gręnlandi, kemur fram mikiš brennisteinslag ķ ķsnum į um 272 metra dżpi undir yfirborši jökulsins.   Brennisteinsmagniš og einnig klór innihald ķssins į žessu dżpi er sżnt ķ fyrstu myndinni fyrir ofan. Žar er greinilegur tindur ķ lķnuritinu, sem er vafalaust tengdur eldgosi – eša eldgosum.  Lóšrétti įsinn į lķnuritinu er magn af brennisteini og klór ķ ķsnum.  Hęsti toppurinn er ķ kringum įriš 938 e.Kr. Jöklafręšingar telja aš brennisteinslagiš sé frį eldgosi, sem var įriš 938 og er skekkjan talin ašeins um 4 įr į žessari aldursįkvöršun.  Žeir skelldu skuldinni beint į Eldgjį, en nś veršur aš endurskoša žaš ķ ljósi nżrra upplżsinga um Tianchi gosiš mikla.  Allar lķkur eru į, aš Tianchi og Eldgjį hafi gosiš nęr samtķmis. Er žvķ brennisteinstoppurinn ķ ķskjörnum sennilega frį bįšum žessum gosum.  Žaš skżrir einnig fremur kķsilrķk glerkorn, sem finnast ķ žessu lagi ķ ķsnum og passa ekki viš efnasamsetningu kvikunnar śr Eldgjį.  Nś er ekki lengur hęgt aš kenna Eldgjį einni um óvenjulegt vešurfar į noršurhveli į mišri tķundu öldinni, heldur er lķklegt aš Tianchi sé sökudólgurinn. Hvaš segir sagan um žetta tķmabil? Michael McCormick og félagar hafa einmitt kannaš žaš mįl. Žar kemur ķ ljós aš vetrarnir įrin 939 og 940 voru meš žeim höršustu ķ Hollandi, Belgķu, Svisslandi, Ķrlandi og vķšar.  Hungursneyš rķkti, bśpeningur féll, įr og vötn lagši.  Žetta er ekki ķ fyrsta sinn, sem viš höfum kennt einu ķslensku gosi um, žegar annaš og fjarlęgt stęrra gos įtti sökina, eša var mešsekt. Ofarlega ķ huga er sprengigosiš ķ Asama eldfjalli ķ Japan įriš 1783.  Žaš var samtķma Skaftįreldum, žegar jaršsprungan mikla myndašist sem skapaši Lakagķgana.  Žegar Móšuharšindin rķktu į Ķslandi žį gekk mesta hungursneyš sögunna yfir Japan vegna įhrifa Asama gossins žar ķ landi. Žaš er Temmei hungursneyšin. 

Jįrnsteinn śr Kjarnanum

Ašskilnašur kjarna og möttulsĶ pistli hér fyrir nešan fjallaši ég um jįrnsteininn mikla sem féll į Thulesvęšinu į Gręnlandi endur fyrir löngu. Fyrir Inśķta var steinninn dżrmęt nįma af jįrni sem féll aš himni. En fyrir vķsindin er žaš mikilvęgasta ķ sambandi viš slķka steina aš tślka žęr upplżsingar, sem žeir gefa okkur um kjarna į plįnetum, eins og jöršinni okkar. Myndun žeirra tengist žvķ hvernig efni plįnetunnar skiljast aš eftir ešlisžyngd. Jįrnsteinn er aš sjįlfsögšu aš mestu leyti geršur śr jįrni, en hann inniheldur einnig um 8% nikkel og dįlķtiš kobalt. Žungu mįlmarnir eins og jįrn, nikkel og kóbalt, meš ešlisžyngd um 7 til 8 grömm į rśmsentimeter, sökkva nišur aš mišju plįnetunnar strax ķ upphafi. Fyrsta myndin gefur hugmynd um hvernig hinir žungu mįlmar skiljast aš samkvęmt ešlisžyngd og ašdrįtarafli og leita nišur ķ kjarnann, en létt efni, eins og kķsill, verša eftir nęr yfirborši og mynda möttul og skorpu. Widmanstatten mynsturNś, kannske ekki alveg strax, en innan viš žrjįtķu milljón įra eftir aš plįnetan okkar myndašist fyrir um 4,5 milljöršum įra. Innri gerš jįrnsteinsins segir lķka sķna sögu. Žegar sneiš er skorin af jįrnsteininum og hśn slķpuš, žį kemur ķ ljós merkilegt munstur ķ jįrninu, eins og myndin sżnir. Munstriš kemur fram žegar jįrniš kólnar og kristallast, en žį myndast textśr sem viš nefnum Widmanstätten. Žaš eru kristallar af jįrn og nikkel blöndu, sem nefnast kamacite (lķtiš nikkel) og taenite (hįtt nikkel). Žetta er eitt af höfušeinkennum jįrnsteina, eins og žeirra sem finnast į Thulesvęšinu.

Demantsgluggin sem sér djśpt inn ķ Jöršina

MöttulstykkiJaršskorpan undir fótum okkar į Ķslandi er um 20 til 40 km į žykkt. Undir henni er möttullinn, sem nęr nišur į 2900 km dżpi, en žar undir tekur kjarninn viš. Viš vitum ekki mikiš um žessi innri lög jaršarinnar og sjįum žau aldrei. Jafnvel skorpan er ekki vel könnuš. Į Ķslandi nį dżpstu borholur ašeins um 3 km nišur ķ skorpuna, og hvergi ķ heimi hefur veriš boraš nišur ķ möttulinn. Til allrar hamingju kastast upp stykki af möttlinum ķ sumum eldgosum, eins og žetta į myndinni til hlišar. Dęmi um žaš eru möttulstykki sem ég hef fundiš ķ gķgum ķ Kameroon ķ Vestur Afrķku og einnig į Hawaii, en žessi möttulstykki mį sjį ķ Eldfjallasafni ķ Stykkishólmi. Žar sem borun nišur ķ möttul og kjarna er śtilokuš, žį beita vķsindamenn öšrum ašferšum til aš kanna žessi innri lög jaršarinnar. Žaš eru tilraunir, žar sem lķkt er eftir hita, žrżstingi og öšrum ašstęšum sem rķkja djśpt ķ jöršinni. Žaš er hér sem demantar koma viš sögu. Fyrir um žrjįtķu įrum fengu jaršfręšingar žį snjöllu hugmynd aš lķkja eftir žeim hįa žrżstingi sem rķkir djśpt ķ jöršinni meš žvķ aš žrżsta tveimur demöntum saman, eins og myndin til hlišar sżnir. DemantspressaDemantar myndast ķ möttlinum, į um 150 til 300 km dżpi, og eru žvķ vanir miklum žrżstingi. Žaš er sennilega best aš ręša žrżsting ķ sambandi viš einingu eins og kg/cm2 eša kķlógrömm į fersentimeter. Žegar 50 kg žung kona stķgur nišur į annan hęlinn į hįhęla skóm (žvermįl hęlsins 1 cm), žį er žrżstingurinn į žann pśnkt į gólfinu um 63 kg į fersentimeter. Hins vegar er žrżstingurinn undir einum fęti į 4 tonna fķl ašeins um 2.5 kg/cm2. Žetta minnir okkur rękilega į, aš ķ tilraunum er žrżstingurinn (ž) ķ hlutfalli viš flatarmįl (F) yfirboršsins sem žrżst er į: ž = A/F, žar sem A er afliš. Žrżstingurinn ķ kjarnanum eša mišju jaršar er alveg ótrślega hį en samt vel śtreiknanleg tala, sem er um 330 GPa eša 3.3 milljón kg/cm2. Žrżstingur sem hęgt er aš nį meš demantspressu ķ dag er jafn mikill og žrżstingurinn ķ mišri jöršinni, eša 364 GPa, og hitinn ķ slķkum tilraunum getur einnig veriš mjög hįr, eša allt aš 5500 stig Celsķus.  profill.jpgMyndin sżnir hvernig hiti breytist ķ jöršinni meš dżpinu, og einnig mörkin į milli hinna żmsu megin laga jaršar. Slķkar tilraunir meš demnatspressum hafa varpaš ljósi į innri gerš jaršar og frętt okkur um hvaša steindir eša mineralar eru rķkjandi innst inni ķ plįnetu okkar.

Uppruni Nafnsins Basalt

Krotsteinn touchstoneBasalt er algengasta bergtegund į Jöršu, og hśn er einnig śtbreitt į tunglinu, į Mars og hinum innri plįnetum sólkerfisins. Basalt hraun mynda nęr allan hafsbotninn umhverfis Jöršu. Hvašan kemur žį žetta mikilvęga nafn? Žaš er sennilega upprunniš ķ Egyptalandi fyrir meir en fimm žśsund įrum. Egyptar nota nafniš basanos fyrir svartar og vel slķpašar steinplötur, sem voru notašar til aš greina gęši mįlma, einkum gulls. Basanos er krotsteinn (touchstone), en žegar gull eša annar mįlmur var dreginn yfir svörtu plötuna, žį skildi gulliš eftir sig gyllta rįk, eins og fyrsta myndin sżnir. Litur rįkarinnar sem myndašist į plötunni var męlikvarši į gęši gullsins.  Kleópatra basaltŚr oršinu basanos ķ Egyptalandi kom sķšan oršiš basants ķ Grikklandi hinu forna og enn sķšar oršiš basalt ķ latķnu Rómarveldis. Egyptar höfšu annaš og mun mikilvęgara brśk fyrir basalt, en žaš var sem hrįefni ķ fagarar höggmyndir, ker og skįlar. Hér til hlišar er til dęmis fögur mynd śr basalti af sjįlfri Kleópötru frį žvķ um 40 fyrir Krist. Mašur skilur vel aš hann Markśs Antónķus hafi falliš fyrir henni … og einnig Jślķus Keisari. Basalt hefur veriš eftirsótt hrįefni fyrir listamenn ķ Egyptalandi, ķ fyrsta lagi vegna žess aš žaš er nęr svartur steinn, og ķ öšru lagi vegna žess hvaš bergiš er fķnkornótt. Žess vegna veršur įferšin óvenju jöfn og vel slķpuš, eins og sjį mį į styttunni af Kleópötru, žar sem allur bśkurinn glansar af fegurš. Haddadin basaltNś er bśiš aš finna grjótnįmunar žar sem basaltiš var unniš til aš skapa žessar frįbęru myndarstyttur af Kleópötru og faróum Egyptalands. Nįmurnar eru flestar ķ einu basalthrauni, sem er um 25 milljón įra gamalt. Žaš er Haddadin basalt hrauniš, fyrir vestan og noršvestan Kaķró borg, eins og kortiš til hlišar sżnir. Engin eldvirkni hefur veriš ķ Egyptalandi sķšan žetta hraun rann.

Mašurinn sem uppgötvaši ķslandķt

Ian CarmichaelHinar żmsu bergtegundir sem myndast į Jöršu bera hver sitt nafn, og fjallar bergfręšin m.a. um žį nafngift.  Žannig höfum viš nöfn eins og basalt, lķparķt, gabbró, granķt ofl. Žaš er ekki oft aš nafn bętist viš ķ žessa mikilvęgu nafnaröš vķsindanna, en įriš 1958 kom śt doktorsriterš ķ Bretlandi meš nżtt nafn, icelandite eša ķslandķt.  Žaš var jaršfręšingurinn Ian Carmichael sem gaf bergtegundinni žetta nafn, en hann uppgötvaši ķslandķt aušvitaš į Ķslandi, ķ fjallinu Žingmśla uppaf Reyšarfirši.  Ian starfaši viš jaršfręširannsóknir į Žingmśla og nįgrenni undir handleišslu George Walker“s, sem kenndi žį viš Imperial College ķ London. Ian tók eftir žvķ aš ķ Žingmśla voru forn hraun, sem höfšu marga eiginleika andesķts (hraunkvika meš um 55 til 65% kķsil), en bergiš ķ Žingmśla hafši ašra efnafręšilega eiginleika, svo sem mjög hįtt jįrn innihald, og hann lagši til aš žaš vęri svo sérstakt aš bergiš žyrfti nżtt nafn.  Žessi bergtegund er reyndar nokkuš algeng į Ķslandi, til dęmis ķ Grundarmön į Snęfellsnesi, og hana mį einnig finna į nokkrum öšrum eldfjallsvęšum Jöršu, einkum į Galapagos eyjum.  Ķslandķt er mjög dökkt berg, oftast fķnkornótt, nęstum eins og gler, og mjög stökkt. En žetta var ašeins ein af mörgum uppgötvunum Ians Carmichael.  Hann įtti mjög glęsilegan feril sem vķsindamašur, og starfaši ķ fjölda įra sem prófessor viš Berkeley Hįskóla ķ Kalķfornķu. Hann gaf śt kennslubękur og grundvallarrit ķ bergfręši, ól upp mikinn hóp af frįbęrum stśdentum sem nś skipa veglegar stöšur bergfręšinga ķ mörgum hįskólum heims.  Ian skifti sér ekki mikiš meir af jaršfręši Ķslands eftir doktorsritgeršina, heldur rannsakaši lengi eldfjöll ķ Mexķkó, Nżju Gķneu og vķšar.  Hann lést įriš 2011, og žar meš féll frį einn merkasti jaršvķsindamašur tuttugustu aldarinnar ... sem kom nafni Ķslands inn ķ kennslubękurnar į sķnu sviši.  Eintök af ķslandķti frį Grundarmön mį mešal annars skoša ķ Eldfjallasafni ķ Stykkishólmi.

Dżpi skjįlfta undir Jöklinum

Styrkleiki jaršskorpunnarFyrstu nišurstöšur um dreifingu jaršskjįlfta undir Snęfellsjökli sżna, aš žeir eru ašallega į dżpinu 9 til 13 km og mest 28 km. Žetta er tiltölulega djśpt og žess vert aš velta fyrir sér frekar hvaš kann aš vera aš gerast undir Jöklinum. Jaršskjįlftar gerast fyrst og fremst žegar berg eša jaršskorpa brotnar, en einnig kunna žeir aš vera af völdum kvikuhreyfinga, alveg eins og titringur sem veršur stundum ķ vatnslögnum ķ hśsinu hjį žér. Styrkleiki jaršskorpunnar er breytilegur eftir dżpi. Fyrsta myndin sżnir styrk jaršskorpu, ekki endilega undir Ķslandi, en žetta er gott dęmi. Styrkurinn eykst meš dżpinu aš vissu marki. Žessi aukning į styrk er tengd žrżstingi, sem žjappar og gerir bergiš žéttara og sterkara, lokar glufum og sprungum. En fyrir nešan viss mörk (brittle-ductile transition) veršur bergiš veikara, fyrir nešan 15 km dżpi ķ žessu tilfelli. Styrkleiki bergsins minnkar hér vegna vaxandi hita, og heldur įfram aš minnka meš dżpinu žar til bergiš byrjar aš brįšna. Žaš er višbśiš aš mikiš af skjįlftum eigi upptök sķn į žvķ svęši žar sem bergiš er sterkast. Žaš er bśiš aš brotna fyrir ofan og nešan, en haršasti parturinn heldur lengst, žar til hann brestur lķka. Į žetta viš um Snęfellsjökul? Eru žessir skjįlftar į 9 til 13 km dżpi einmitt į žessum pśnkti ķ jaršskorpunni? Eša eru žeir vegna kvikuhreyfinga? Skjįlftinn sem męldist į 28 km dżpi er sennilega of djśpur til aš orsakast af žvķ aš skorpa brotnar, og ef til vill vegna kvikuhreyfinga ķ dżpinu. Jaršefnafręšingar hafa rannsakaš hraunin śr Snęfellsjökli, og eru žęr rannsóknir komnar miklu lengra į veg heldur en könnun į jaršešlisfręši Jökulsins. Sjį blogg mitt um žaš efni hér. http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/991763/  Kvikuhólf undir JöklinumGögnin um jaršefnafręšina sżna aš žaš er eša hefur veriš žar til nżlega ein eša fleiri kvikužręr undir Jöklinum, eins og myndin sżnir. Hugsanlega veršur hęgt ķ framtķšinni aš įętla dżpiš į kvikužrónni śt frį bergfręširannsóknum į hraununum, en efnasamsetning žeirra er nokkuš hįš dżpinu žar sem kvikan myndast eša žar sem kvikan dvaldist sķšast ķ jaršskorpunni.

Silfurberg -- sólarsteinn?

IcelandSparŽegar ég var aš alast upp, žį man ég eftir žvi aš žaš var stór og vęnn kristall af tęru silfurbergi ķ stofuglugganum į mörgum heimilum. Ķ hinum stofuglugganum var oft stytta af rjśpu eftir Gušmund frį Mišdal, sem fullkomnun af ķslenskri gluggalist. Silfurberg er merkilegur steinn, enda ber žessi kristall nafn Ķslands į alžjóšamįli vķsindanna og heitir žar Iceland spar. Nś mį vera, aš silfurberg hafi veriš enn merkilegra į söguöld en nokkurn hefur grunaš og er žaš tengt siglingafręšinni. Leišarsteinn eša seguljįrn var žekktur į žrettįndu öld, samkvęmt Hauksbók, sem er rituš um 1300. Seguljįrn įttavitans var žvķ žekkt į söguöld um 1300 en óžekkt į landnįmsöld. Hverju beittu landnįmsmenn til aš finna įttir į leiš sinni yfir Atlantshaf žegar ekki naut sólar? Ķ fornbókmenntum er nokkrum sinnum getiš um sólarstein ķ sambandi viš siglingar. Žekktast er tilfelliš ķ Ólafs sögu helga, en einnig er getiš um sólarstein ķ Hrafns sögu Sveinbjarnarsonar og ķ Biskupasögum. Įriš 1956 birti Kristjįn Eldjįrn grein ķ Tķmanum um sólarstein. Hann benti į aš ķ mįldögum kirknanna ķ Saurbę ķ Eyjafirši, Haukadal, Hofi ķ Öręfum, Reykholti, Hrafngili og Reynistašarklaustri, aš žęr ęttu sólarstein og hefur hann greinilega veriš dżrmętur kirkjugripur. Elzti mįldaginn sem fjallar um sólarstein er frį 1313, en hinn ymgsti frį 1408. Ekki er ljóst hvernig eša hvers vegna sólarsteinn varš kirkjugripur į Ķslandi į mišöldum, en Kristjįn Eldjįrn telur aš sólarsteinn hafi veriš brennigler, nżtt til žess aš safna sólargeislum og kveikja žannig eld. Ķ Ólafs sögu helga er žess getiš hins vegar aš meš sólarsteini vęri hęgt aš finna sólina žótt himinn vęri hulinn skżjum. Sólin er aušvitaš besti įttavitinn, en hvaš gerir mašur ef himinn er hulinn miklu skżjažykkni? Įriš 1967 stakk danski fornleifafręšingurinn Thorkild Ramskou upp į aš sólarsteinn vķkinga hefši veriš kristall sem skautar sólarljós.  F1.mediumLjós frį skżjušum himni er skautaš („pólarķseraš“) og skautunin er breytileg eftir žvķ hve nęrri sólu er horft. Skautun ljóssins getur žvķ gefiš upplżsingar um hvar sólin er į bak viš skżin. Er hęgt aš greina hvar į himni sólin er bak viš skżin meš žvķ aš horfa ķ gegnum sólarstein? Margar tegundir kristalla skauta ljós, og žar į mešal er kordķerķt, sem er nokkuš algengt į Noršurlöndunum, einnig feldspat og svo silfurberg. Nżlega birtu frakkinn Guy Ropars og félagar hans grein ķ riti breska Vķsindafélagsins, žar sem žeir fjalla um rannsókn į silfurbergi og notkun žess sem sólarsteinn. Žeir sżna framį aš meš silfurbergi er hęgt aš įkvarša įtt til sólarinnar žegar skżjaš er, og aš skekkjan er um eša innan viš fimm grįšur. Nś hefur merkilegur fundur ķ skipsflaki frį sextįndu öld aftur vakiš umręšu į silfurbergi og siglingalistinni. Žaš geršist žegar fallegur silfubergskristall fannst ķ flaki frį bresku skipi viš Alderney, sem er nyrsta eyjan ķ Ermasundi.  alderneySkipiš mun hafa sokkiš hér įriš 1592, og er tališ aš silfurbergiš hafi veriš notaš sem sólarsteinn. Skipiš er frį dögum Elķsabetar I drottningar, og var vel vopnaš meš stórum fallbyssum. En fallbyssur orsaka segulskekkju į įttavitum sem er allt aš 90 grįšur, og er tališ aš sólarsteinn hafi veriš mikilvęgur til siglinga į skipum vopnušum fallbyssum, žar sem įttavitinn var gagnlaus. Sólarsteinninn frį Alderney er į myndinni hér til hlišar. Silfurbergsnįman aš Helgustöšum ķ Reyšarfirši er fręgasti fundarstašur silfurbergs į Ķslandi, en einnig hefur silfurberg veriš unniš ķ Hoffellslandi ķ Hornafirši. Silfurberg er afbrigši af kalkspati, og er algent ķ gömlum blįgrżtislögum į Ķslandi žar sem jaršhiti hefur myndaš kristallana sem śtfellingar śr heitu vatni. Silfurberg er einnig algengt ķ öšrum löndum og ef žetta er sólarsteinnin fręgi, žį var hann fįanlegur vķša ķ Evrópu.

Uppruni Ķslands liggur undir Baffinseyju

DonFrancisŽaš er ekki oft sem viš heyrum minnst į Baffinseyju, en samt er hśn um fimm sinnum stęrri en Ķsland, og rétt vestan Gręnlands. Ef til vill komu forfešur okkar viš į Baffinseyju į leiš sinni vestur til Vķnlands hins góša į söguöld, og nefndu eynna žį Helluland. Nįlęgt sušaustur odda Baffinseyjar er Nanook, en fornleifarannsóknir žar įriš 2002 hafa hugsanlega leitt ķ ljós minjar af norręnum uppruna. Žaš eru žó ekki žessi fornsögulegu žęttir sem tengja okkur ķslendinga viš Baffinseyju, heldur er žaš uppruni landsins. Nś hefur nefnilega komiš ķ ljós, aš möttulstrókurinn sem liggur undir Ķslandi hóf sögu sķna undir Baffinseyju fyrir um sextķu og tveimur milljón įrum sķšan. Eldvirknin į Baffinseyju var basalt kvika sem įtti uppruna sinn ķ möttulstrók djśpt ķ jöršu. Myndin fyrir ofan sżnir eitt af žeim svęšum į Baffinseyju, žar sem žykkar myndanir af basalthraunum hafa gosiš fyrir um sextķu og tveimur milljón įrum. Nś hefur komiš ķ ljós, aš basaltiš hér er upprunniš śr möttulsbergi undir eynni, sem er um 4500 milljón įra gamalt. Žar meš er žessi möttull undir Baffin nś elsta berg sem hefur fundist til žessa į jöršinni. Žaš er mjög ólķklegt aš eldra berg finnist nokkurn tķma į jöršu, žar sem aldur jaršar og sólkerfisins er nś talinn 4568 milljón įr, og er skekkjan į žessari aldursgreiningu talin ašeins ein milljón įra, plśs og mķnus. Žaš er jaršefnafręšin sem hefur sżnt fram į mikilvęgi basaltsins į Baffinseyju. Ķ basaltinu finnst til dęmis óvenju mikiš af gasinu helķum-3. Helķum gas er mjög rķkt ķ sólkerfinu, en mest af žvķ hefur žegar tapast śt śr jöršinni. Varšandi jaršefnafręšina er rétt aš geta žess, aš atóm eša frumeindir efnis geta haft mismargar nifteindir. Slķkar frumeindir nefnast samsętur. Helķum hefur tvęr samsętur: He3 og He4. He3 samsętan einkennir sólkerfiš, en nś hefur fundist helķum ķ basaltinu į Baffinseyju meš 3He/4He hlutfall sem er 50 sinnum hęrra en ķ andrśmslofti jaršar. Žetta helķum undir Baffinseyju er žvķ óbreytt allt frį fyrstu milljónum įra jaršarinnar. Frekari greiningar jaršefnafręšinganna sżna aš önnur frumefni eša samsętur gefa aldur möttulsins undir Baffinseyju sem um 4500 miljón įr. Žessi hluti möttuls jaršar tók aš brįšna fyrir um 62 milljón įrum, og brįšin er basaltkvikan, sem žį gaus į Bafinseyju.MeyerMap  Ekki er enn ljóst hvaš kom žessum möttli į hreyfingu til aš mynda möttulstrók, en hann hefur veriš virkur ę sķšan, og nś er žessi möttulstrókur stašsettur undir Ķslandi. Saga hans er merkileg į żmsan hįtt. Meš tķmanun fęršust flekarnir til vesturs fyrir ofan möttulstrókinn, og Baffinseyja rak frį, en Gręnland lenti beint fyrir ofan hann. Žį tók aš gjósa į Diskóeyju meš vesturströnd Gręnlands, og sķšar fęršist virknin enn austar, žegar möttulstrókurinn var stašsettur undir austur strönd Gręnlands fyrir um 50 milljón įrum, eins og myndin sżnir. (Į myndina hef ég dregiš rauša ör, sem sżnir lauslega feril möttulstróksins sl. sextķu milljón įr, en takiš eftir aš žaš er ekki möttulstrókurinn sem hreyfist, heldur jaršskorpuflekarnir fyrir ofan.) Žį klofnar Evrasķuflekinn fyrir ofan möttulstrókinn, og Gręnland rekur meš restinni af Noršur Amerķku flekanum til vesturs, og Noršur Atlantshafiš opnast. Žótt stašsetning möttulstróksins sé stöšug ķ möttlinum, žį mjakast flekamótin smįtt og smįtt til vesturs, og af žeim sökum hefur strókurinn myndaš mjög vķštękt belti af basaltmyndunum, allt frį Baffin, til Diskó, undir allt Gręnland frį vestri til austurs, og loks undir Noršur Atlantshafiš og myndaš Ķsland. Žannig eigum viš margt og mikiš sameiginlegt meš Baffinseyju, žótt žaš séu meir en sextķu milljón įr lķšin sķšan viš vorum ķ nįnu jaršbundnu sambandi.

« Fyrri sķša | Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband