BloggfŠrslur mßna­arins, nˇvember 2015

Nation-building er ors÷k hry­juverkanna

╔g var Ý ParÝs hinn 7. jan˙ar 2015, daginn sem hry­juverkin voru framin Ý Charlie Hebdo. ╔g var EKKI Ý ParÝs n˙ ß f÷studaginn, ■egar nřju hry­juverkin voru framin, ■ar ß me­al Ý Bataclan hljˇmleikasalnum, a­eins um 300 metrum frß Charlie Hebdo.áá Reyndar var vettvangur hry­juverkanna n˙ ß svŠ­i Ý austur hluta borgarinnar, sem mÚr finnst lÝtt spenandi, fyrir utan hinn einstaka PŔre Lachaise kirkjugar­, ■ar sem finna mß lei­i Jim Morrison (The Doors), Maria Callas, Oscar Wilde, Balzac, Delacroix ofl. ═ ParÝs rÝkir n˙ mikil sorg og allt er n˙ gert til a­ komast til rˇtar Ý ■essu mßli. En a­ mÝnu ßliti eiga hry­juverkin Ý ParÝs og vÝ­ar Ý heiminum undanfari­ rˇt a­ rekja til a­ger­a heimsveldanna ß tuttugustu ÷ldinni og Ý byrjun hinnar tuttugustu og fyrstu. Upp˙r 1990 kom fram ein tegund af heimsveldisstefnu Ý BandarÝkjunum, sem fÚkk hi­ vir­ulega nafn ônation-buildingö. Ůa­ voru hugmyndafrŠ­ingar, sem st÷rfu­u ß vegum George W. Bush, George H W Bush og Tony Blair, sem voru helstu ßrˇ­ursmenn fyrir nation-building og ■eir eru oftast nefndir ôneoconsö, e­a neo-conservatives. áFremstir ■ar Ý flokki voru Paul Wolfowitz, Dick Cheney og Donald Rumsfeld. Ă­sta markmi­ neocons var a­ reisa AmerÝskt heimsveldi, ■ar sem rÝkti Pax Americana e­a AmerÝski fri­urinn. Einkum h÷f­u neocons augasta­ ß mi­-austurl÷ndum, ■ar sem au­lindir af olÝu og gasi eru miklar. Ůa­ kemur ekki ß ˇvart a­ margir neocons og einnig Bush fj÷lskyldan hafa sterk tengsl Ý olÝufyrirtŠkjum og fÚl÷gum tengdum olÝuleit, eins og Haliburton, Schlumberger og Hughes Tool Co.

ááááááááááá Jß, en ■˙ gengur bara ekki inn og tekur yfir landi­ og allar au­lindir ■ess? Nei, ■eir h÷f­u a­ra og smekklegri a­fer­, sem ■eir kalla ônation-buildingö. ═ nŠr ÷llum mi­austurl÷ndum var fˇlki­ ■ß undir hŠlnum ß har­stjˇra e­a herforingjarß­i og lř­rŠ­i var af skornum skammti e­a ekki neitt. N˙ sßu neocons sÚr leik ß bor­i: ■eir l÷g­u til a­ BandarÝkin (og fylgifiskar ■eirra, ■ar ß me­al Bretar og einnig ═sland undir merki DavÝ­s og Halldˇrs Ý Irak) ger­ust einskonar frelsarar e­a brautry­jendur Ý ônation-buildingö e­a ■jˇ­arreisn, steyptu af stˇli har­stjˇrn, kollv÷rpu­u m÷nnum eins og Saddam Hussein og stilltu upp stjˇrn au­sveipra heimamanna, sem vŠri ■eim velvilju­ og bo­a­i einnig lř­rŠ­i a­ nafninu til me­al fˇlksins. Vi­ vitum vel hvernig ■etta hefur mistekist Ý ═rak, Afghanistan, Libřu og nŠr alls sta­ar, ■ar sem nation-building a­fer­inni hefur veri­ beitt. Ůa­ hefur orsaka­ algj÷ra upplausn ■jˇ­fÚlagsins, margra alda gamlar hef­ir eru fˇtum tro­nar, ■jˇ­fÚlagi­ leysist upp. Undir stjˇrn har­stjˇranna og herforingjarß­sins rÝkti ß­ur viss st÷­ugleiki Ý ■essum l÷ndum. Au­vita­ voru mannrÚtindi ■ß fˇtum tro­in, en samfÚlagi­ virka­i og naglar eins og Hussein gŠttu ■ess, a­ klerkastÚttinni vŠri haldi­ Ý skefjum. N˙ er efnahagur flestra ■essara landa Ý r˙stum og ÷fgahˇpar m˙slima hafa nß­ fˇtfestu, stjˇrnin er veikbur­a og hefur ekki fylgi almennings. ŮvÝ mi­ur vir­ist svo a­ Ýb˙ar mi­-austur landa sÚu ekki tilb˙nir a­ leggja ˙t Ý lř­rŠ­islegt ■jˇ­fÚlagskerfi. Heimsspekin og hugarfari­ sem lř­rŠ­i byggir ß vir­ist lßta strax Ý minni pokann, ■egar klerkarnir kalla fˇlki­ til bŠna, fimm sinnum ß dag. M˙hamme­ trompar allt. Sama sagan er n˙ a­ endurtaka sig Ý Sřrlandi. Bashar al-Assad haf­i nokkurn veginn stjˇrn ß landinu, en vegna afskipta vesturlanda og annara erlendra ßhrifa er stjˇrn hans Ý molum. Enn og einu sinni skapast ■ß rÝkur jar­vegur fyrir hry­juverkahˇpa, ■egar gamla stjˇrnarkerfi­ er hruni­.


Nř Nßtt˙ruverndarl÷g eru mikil afturf÷r

Eitt af h÷fu­einkennum Ýslenskrar hef­ar Ý sambandi vi­ fer­al÷g er sß almannarÚttur, sem Šti­ hefur rÝkt var­andi rÚtt til fer­ar og dvalar ß annara manna landi. AlmannarÚttur ■essi er til dŠmis var­veittur Ý Jˇnsbˇk frß 1281 og Šti­ sÝ­an, til dŠmis Ý nßtt˙rverndarl÷gum frß 1999. á N˙ hafa nř nßtt˙ruverndarl÷g veri­ sam■ykkt ß Al■ingi, sem fjarlŠgja ■ennan mikilvŠga rÚtt. N˙ er landeigendum Ý l÷gunum veitt heimild til a­ banna umfer­ um ˇrŠkta­ land ßn ■ess a­ ■urfa a­ r÷ksty­ja slÝkt bann. Ůannig getur landeigandi n˙ takmarka­ e­a banna­ me­ merkingum umfer­ manna og dv÷l ß afgirtu ˇrŠktu­u landi. Ůa­ er reyndar ˇskiljanlegt a­ ekki hefur veri­ meira fjalla­ um ■etta atri­i, sem er mikil afturf÷r Ý fer­ahef­ Ý ═slenskri menningu.


Hver voru uppt÷k Lissabon skjßlftans ßri­ 1755?

lisbon.jpgMestu nßtt˙ruhamfarir sem um getur Ý Evrˇpu eru tengdar jar­skjßlftanum Ý Lissabon Ý Port˙gal, ßri­ 1755, en ■rßtt fyrir mikilvŠgi ■essa atbur­ar Ý mannkynss÷gunni, ■ß vitum vi­ harla lÝti­ um uppt÷k hans. Ůa­ var Allraheilagamessa Ý ka■ˇlska heiminum hinn 1. nˇvember, og fˇlk ■yrptist Ý kirkjur landsins a­ venju. Allt Ý einu rei­ yfir stˇr jar­skjßlfti um kl. 940 um morguninn og sk÷mmu sÝ­ar annar enn stŠrri. NŠr allar kirkjur landsins og a­rar steinbyggingar hrundu til grunna, fullar af fˇlki. Um 40 mÝn˙tum sÝ­ar skall stˇr flˇ­bylgja, milli 7 og 15 metrar ß hŠ­, ß hafnarhverfi­ og bygg­ nŠrri sjˇ Ý Lissabon. ┴ sama tÝma kvikna­i Ý borginni, sennilega mest ˙t frß kertum og ÷­rum ljˇsum sem skreyttu allar kirkjur ■ennan morgun. Borgareldurinn var algj÷r og borgin brann Ý ■rjß daga. Lissabon var r˙st ein ß eftir. Um 90 ■˙sund fˇrust Ý Portugal (Ýb˙afj÷ldi Ý Lissabon var ■ß um 230 ■˙sund) og flˇ­bylgjan drap einnig um tÝu ■˙sund Ý Marokkˇ. Lissabon var ■ß ein rÝkasta borg ß j÷r­u, en h˙n haf­i safna­ au­ sem mi­st÷­ hins mikla siglingaveldis Port˙gal. Gull og gersemar streymdu til borgarinnar Ý meir en tv÷ hundru­ ßr frß l÷ndum Mi­- og Su­ur AmerÝku, ■ar sem Port˙galar rŠndu og ruplu­u og grˇfu upp gersemar, sem allar voru fluttar til Lissabon. Allt ■etta fˇr forg÷r­um Ý eldsvo­anum og flˇ­inu og ■ar ß me­al konungsh÷llin, me­ sitt 75 ■˙sund binda bˇkasafn. Tapi­ ß menningarlegu ver­mŠti Ý ■essum bruna minnir helst ß brunan ß bˇkasafni AlexandrÝu Ý Egyptalandi til forna.

Jar­skjßlftinn mikli er talinn vera amk. 8,7 a­ styrkleika. Skjßlftinn, var talinn eiga uppt÷k um 200 km fyrir vestan Port˙gal, kl. 940 a­ morgni. Skjßlftarnir voru ■rÝr, og sß stŠrsti Ý mi­junni. Hans var vart um nŠr alla Evrˇpu, til Luxemborgar, Ůřskalands og jafnvel SvÝ■jˇ­ar. Miki­ tjˇn var­ einnig Ý AlsÝr og Marokkˇ. Ůa­ er reyndar merkilegt, a­ hvorki sta­setning ß uppt÷kum nÚ tegund skorpuhreyfingarinnar er enn ■ekkt fyrir ■ennan risastˇra skjßlfta. Lengi vel hafa jar­vÝsindamenn veri­ ß ■eirri sko­un a­ hann Štti uppt÷k sÝn Ý brotabelti, sem liggur ß milli Azoreyja og GÝbraltar og stefnir austur-vestur.áá Ůa­ miki­ og langt misgengi ß mˇtum AfrÝkuflekans og EvrasÝuflekans Ý Nor­ur Atlantshafi, sem nefnist GÝbraltar-Azores brotabelti­. Ůa­ liggur Ý austur ßtt frß Azoreseyjum og nŠr alla lei­ til GÝbraltarsunds. En slÝk brotabelti mynda yfir leitt ekki svo stˇra skjßlfta sem ■ennan. Nřlega hefur komi­ fram s˙ sko­un (M.A. Gutscher ofl.), a­ undir Cadizflˇa og undir GÝbraltar sÚ a­ myndast sigbelti, ■ar sem jar­skorpa Nor­ur Atlantshafsins sÝgur undir jar­skorpu Marokkˇ og ═berÝuskagans. Allir stŠrstu jar­skjßlftar s÷gunnar hafa einmitt myndast vi­ hreyfingar ß sigbeltum sem ■essu. En ■essi hugmynd um sigbelti undir GÝbraltar er enn mj÷g umdeild og rß­gßtan um uppt÷k skjßlftans mikla er alls ekki leyst.

Myndin sřnir hugmyndir um sta­setningu ß uppt÷kum skjßlftans ßri­ 1755 (stˇrir br˙nir hringir). Einnig sřnir myndin uppt÷k seinni skjßlfta ß ■essu svŠ­i, sem hafa veri­ sta­settir me­ nokkri nßkvŠmni og svo sta­setningu sigbeltisins undir GÝbraltar.

Flˇ­bylgjan breiddist hratt ˙t um allt Nor­ur Atlantshaf og hefur sennilega nß­ til ═slands eftir um fimm tÝma. En engar heimildir eru til um flˇ­bylgju hÚr ß landi Ý tengslum vi­ skjßlftann mikla ßri­ 1755. Sveinbj÷rn Rafnsson hefur frŠtt mig um hva­ ger­ist ß ═slandi ß ■essum tÝma. Hinn 11. september 1755 var­ mikill jar­skjßlfti ß Nor­urlandi sem ■eir Eggert Ëlafsson og Bjarni Pßlsson lřsa Ý skřrslu til danska vÝsindafÚlagsins. Hinn 17. oktˇber til 7. nˇvember 1755 var eldgos Ý K÷tlu. En einmitt me­an ß ■essu gosi stˇ­ var­ ey­ing Lissabonborgar 1. nˇvember 1755. Uppßstunga Sveinbj÷rns er s˙, a­ ═slendingar hafi hreinlega ekki teki­ eftir Lissabonbylgjunni vegna eldgossins Ý K÷tlu og menn hafi kennt K÷tlu um allt saman. Ůa­ er engin ßstŠ­a til a­ Štla a­ nokku­ samband sÚ ß milli eldgossins Ý K÷tlu og skjßlftans Ý Lissabon.

ááááááááááá Nßtt˙ruhamfarirnar h÷f­u gÝfurleg ßhrif ß hugarfar fˇlks Ý Evrˇpu og ollu straumhv÷rfum Ý heimspeki og bˇkmenntum, einkum hjß raunsŠjum pennum eins og Voltaire og Rousseau. En ■a­ er n˙ stˇr kafli a­ fjalla um, ˙taf fyrir sig.


Er GrŠnlandsj÷kull botnfrosinn?

grennlandlake.jpgáHÚr er mynd, sem sřnir hvernig GrŠnland lÝtur ˙t, ef allur Ýsinn er fjarlŠg­ur. Ůß kemur Ý ljˇs, a­ meiri hluti GrŠnlands (÷ll mi­jan) er reyndar ne­ansjßvar.áá Ef Ýsinn er skyndilega fjarlŠg­ur er hÚr risastˇr flˇi e­a st÷­uvatn, en ■essi dj˙pa lŠg­ hefur myndast vegna ■ungans e­a fargsins, ■egar 3 km ■ykk Ýshella ■rřstir ni­ur jar­skorpunni. Ůa­ eru tv÷ sund, sem tengja dj˙pu lŠg­ina vi­ ˙thafi­. Anna­ sundi­ er Ý vestri, ■ar sem Jakobshavnbreen er, nßlŠgt Ilulissat. Hitt sundi­ er ■ar sem Petermannj÷kull sker ˙t Ý ═shafi­, til nor­vesturs.

Hvert er ßstand GrŠnlandsÝss Ý dag ß botninum, undir ■essu mikla fargi? Er j÷kullinn botnfrosinn, e­a er hann vatnssˇsa vegna ■ess mikla magns af vatni sem myndast n˙ vi­ brß­nun ß yfirbor­i? Svar vi­ ■essari spurningu hefur tvÝmŠlalaust mikil ßhrif ß hugmyndir okkar um, hvernig GrŠnlandsj÷kull hagar sÚr ß nŠstunni. Er hann botnfrosinn, e­a er a­ myndast krap e­a vatnslag Ý botninum, sem getur orsaka­ auki­ skri­ j÷kulsins?griptemp.jpg

Vi­ erum v÷n ■vÝ a­ Ýs brß­ni vi­ n˙ll grß­ur, en ■a­ er einungis rÚtt ■egar ßtt er vi­ lßgan ■rřsting Ý andr˙msloftinu. Vi­ aukinn ■rřsting, eins og undir fargi ■ykks j÷kuls, LĂKKAR brŠ­slumark Ýss. BrŠ­slumark ß Ýs heldur ßfram a­ lŠkka vi­ aukinn ■rřsting allt ni­ur Ý -22 oC, undir ■rřstingi sem nemur um 2000 bar, en svo ■ykkir j÷klar eru au­vita­ ekki til. Vi­ ■rřsting sem nemur 135 bar lŠkkar brŠ­slumarki­ um eina grß­u. ═ botninum ß 3 km ■ykkum j÷kli er brŠslumark ■vÝ um ■a­ bil mÝnus 2 stig (Clausius-Clapeyron 0,0742 K MPa).

Boranir Ý gegnum GrŠnlandsj÷kul sřna okkur hver hinn raunverulegi hiti er nŠrri botninum. Fyrri myndin sřnir hvernig hitastig Ý Ýsnum hŠkkar frß um -32 stigum ß yfirbor­i, upp Ý um -25 stig ß um 2500 metra dřpi, ■egar dřpra er bora­ Ý meginj÷kulinn. Ůa­ var almennt ßliti­ a­ hitastig hŠkka­i vegna uppstreymis af hita ˙r jar­skorpunni undir. En undir skri­j÷klum og undir meginj÷klinum Ý grennd vi­ ■ß er sagan ÷nnur. jakobshavn.jpgŮri­a myndin sřnir til dŠmis hita Ý borholum, sem voru ger­ar um 50 km innß Jakobshavn j÷kli ß vestur GrŠnlandi. Ůar kemur vel Ý ljˇs a­ botninn er vi­ frostmark e­a brß­inn. Eins og vel kemur fram ß ■versni­inu af j÷klinum ß sÝ­ustu myndinni, er mun hlřrra lag ne­ar Ý j÷klinum og hann situr vÝ­a ß vatni (svart). A­ hve miklu leyti er ■etta vatn, sem myndast vi­ brß­nun frß hita jar­skorpunnar undir, e­a ■ß vatn sem myndast vi­ brß­nun ß yfirbor­i j÷kulsins vegna hnattrŠnnar hlřnunar og fellur ni­ur Ý gegnum j÷kulinn Ý sprungum og j÷kulg÷ngum? Skri­ j÷kulsins til sjßvar ver­ur a­ sjßfs÷g­u mun hra­ar ■egar slÝkt botnvatn er fyrir hendi.

Svari­ vu­ upprunalegu spurningu okkar er ■vÝ NEI.á GrŠnlandsj÷kull er ekki botnfrosinn, heldur er miki­ magn af vatni rÚtt vi­ frostmark Ý ne­stu l÷gum hans. Ůa­ mun hafa mikil ßhrif ß skri­ j÷kulsins.jakobshavn2.jpg


Bru­l ReykjavÝkur

á

Fj÷lmi­lar bera okkur ■ß fur­u frÚtt a­ tˇlf manns muni fara ˙t ß vegum ReykjavÝkurborgar ß loftslagsrß­stefnu Sameinu­u Ůjˇ­anna Ý ParÝs Ý byrjun nŠsta mßna­ar. Ůetta er rausnarlegt! Ëkeypis flug, fÝnt hˇtel, kokkteil, gaman, gaman! Ůeir get gert jˇlainnkaupin um lei­ Ý fÝnustu magazÝnum ParÝsar. En bÝ­um n˙ vi­: hva­ gerist ef allar borgir jar­ar me­ 120 ■˙sund Ýb˙a og fleiri senda ßlÝka sendinefnd til ParÝsar? Einn fulltr˙a ß hverja tÝu ■˙sund borgara jar­ar? Er plßss fyrir milljˇn manns ß fundinum? Og svo Ý vi­bˇt kemur sendinefndin frß rß­uneytunum og umhverfisstofnunum. Losun ß koltvÝsřring vi­ a­ senda allt ■etta fˇlk Ý ■otum yfir hafi­ hefur sennilega meiri neikvŠ­ ßhrif en ■au jßkvŠ­u, sem af fundinum kemur. Manni ver­ur einnig a­ spurn: Hva­a vit hafa oddvitar borgarstjˇrnarflokkanna ß loftslagsbreytingum yfirleitt?


Ůegar ■orskurinn hverfur

_orskur1.jpgMaine flˇinn, undan nor­austur str÷nd BandarÝkjanna, var lengi mesta for­ab˙r landsins hva­ var­ar fiskvei­ar, einkum Georgesbanki. Ůarna mŠtast Golfstrumurinn ˙r su­ri og Labrador straumurinn a­ nor­an. Af ■eim s÷kum er lÝfrÝki mj÷g blˇmlegt hÚr, einkum fyrir svif, sem nŠrir fiskstofna. Tali­ er a­ Baskar frß Spßni hafi byrja­ ■orskvei­ar ß Georgesbanka fyrir meir en ■˙sund ßrum, en ■eir ger­u ■etta me­ mikilli leynd. ┴ri­ 1497 uppg÷tva­i John Cabot ■essi gj÷fulu mi­ fyrir Bretakonung og eftir ■a­ var­ saltfiskur mj÷g mikilvŠg fŠ­a Ý Evrˇpu og vÝ­ar. Borgin Boston var snemma reist sem mi­st÷­ fyrir fiskvei­ar ß Georgesbanka.hiti.jpg

En svo kom a­ merki um ofvei­i fˇru a­ koma Ý ljˇs. Fyrst hvarf l˙­an af mi­unum Ý kringum 1850. SÝ­ar komu togararnir frß řmsum l÷ndum og ■ß byrja­i řsan a­ hverfa snemma ß tuttugustu ÷ldinni. ┴ri­ 1976 var erlendum togurum banna­ a­ vei­a hÚr, og AmerÝkanar h÷f­u n˙ ÷ll mi­in fyrir sig, nema lÝtinn hluta ß nor­ur endanum. Ůar fisku­u Kanadamenn. ┴ri­ 1994 var lÝti­ eftir og loks n˙ var meiri hluta bßnkans loka­ fyrir allar vei­ar, ■egar nŠr enginn ■orskur var eftir. Fyrsta mynd sřnir hvernig ■orskvei­ar hafa dregist saman frß 1982 til 2013, Ý tonnum.áá N˙ ■rÝfst skata vel ß Georgesbank.

FrŠ­imenn halda a­ ofvei­i sÚ a­eins ein hli­ mßlsins og skřri ekki hvarf ■orsksins. Ůeir halda hins vegar a­ hlřnun hafsins sÚ enn mikilvŠgari ■ßttur. Hiti sjßvar hÚr hefur risi­ st÷­ugt ß ■essu tÝmabili, eins og kemur fram Ý annari myndinni. Reyndar fer hiti hŠkkandi Ý ÷llum h÷fum heims, en hÚr Ý Maine flˇa hŠkkar hann ■risvar sinnum hra­ar. Hlřnun a­ ■essu marki er talin mj÷g neikvŠ­ fyrir afkomu ■orsksins og nřli­un minnkar hratt.

hafi_hly_769_nar.jpgSagan er dßlÝti­ ÷nnur nor­ar ß KanadÝsku mi­unum vi­ Labrador og Nřfundnaland. Ůar vir­ist ■orskurinn vera a­ jafna sig eftir a­ mi­in voru fri­u­ Ý tuttugu ßr. áŮri­ja myndin sřnir hvernig yfirbor­ sjßvar hefur hitna­ ß milli 2013 og 2014. Mesta hlřnunin (rautt) er ß Maine flˇa og Georgesbßnka, eins og sjß mß, me­ meir en 0,2 grß­u hlřnun milli ßra. HafsvŠ­i­ umhverfis ═sland er enn blßtt a­ mestu ß myndinni (ekki mikil hlřnun enn), en vi­ hverju megum vi­ b˙ast, og hva­a ßhrif hefur hra­vaxandi hnattrŠn hlřnun ß ■orskstofn ═slendinga?

á


Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband