Fęrsluflokkur: Jaršešlisfręši

Skorpuhreyfingar ķ jöršu og óstjórn į yfirborši

Ég hef nś fylgst nokkuš nįiš meš žeim atburšum sem hafa gerst ķ jaršskorpunni undir Reykjanesi sķšan 9. nóvember, og višbrögšum stofnana, fręšimanna og sveitafélaga viš žeim. Žaš sem ég hef fyrst og fremst lęrt af žvķ er aš nś er mikil naušsyn aš endurskoša žau mįl sem snerta eftirlit, męlingar og uppfręšslu almennings į jaršskorpuhreyfingum og kvikuhreyfingum undir Ķslandi.  Ég tel aš žessi mįl séu nś ķ ólestri į margan hįtt, eins og mįliš ķ heild viršist höndlaš af Rķkislögreglu-Almannavörnum, Vešurstofunni og Hįskóla Ķslands.  

Hér eru margar hlišar til aš fjalla um. Mér hefur til dęmis aldrei veriš ljóst hvers vegna Rķkislögreglustjóri  -  Almannavarnir er höfušpaurinn ķ višbrögšum gegn jaršskorpuhreyfingum og kvikuhreyfingum undir landinu. Žar sżnist ekki fyrir hendi breiš séržekking į žessu sviši jaršvķsinda.    Gętir žś ķmyndaš žér aš til dęmis Amerķski herinn stżrši višbrögšum gegn nįttśruhamförum ķ Bandarķkjunum?  Žar ķ landi hafa žeir eina vķsindastofnun, US Geological Survey, sem setur upp og rekur męlitęki til aš fylgjast meš jaršskorpunni, mišlar upplżsingum nęr samstundis, vinnur ķ samrįši viš žaš bęjarfélag sem getur oršiš fyrir baršinu, og žaš bęjarfélag kallar fram sķna lögreglu og starfsliš heimafólks til aš bregšast viš į višeigandi hįtt.  Ég spyr, hvaš žarf mikla séržekkingu til aš loka vegum og stżra umferš? Žetta ręšur lögreglan alveg viš  heima ķ hverju bęjarfélagi.   Žegar umbrot verša nś, žį koma lögreglusérfręšingar śr Reykjavik og taka völdin, żta heimamönnum til hlišar. Žaš eru aušvitaš heimamenn sem žekkja svęšiš og fólkiš og eru fęrastir um stjórnun.

   Kanar eru ekki endilega góš fyrirmynd, en ég tek žį hér fyrir ofan sem eitt dęmi.   Ég hef kynnst starshįttum ķ żmsum löndum į žessu sviši, Kólombķu, Mexķkó, Vestur Indķum, Indónesķu, Kameroun ķ Afrķku og vķšar. Žar eru hęttir ķ višbrögšum viš slķkum nįttśruhamförum svipašir og hér er lżst fyrir Amerķku.  

Annaš stórt atriši er rannsóknahlišin, sem er uppsetning nets af tękjum sem nema skorpuhreyfingar af żmsu tagi, GPS tęki, jaršskjįlftamęla, borholumęla sem skrį bęši hita og breytingar vatnsboršs og könnun yfirboršs jaršar meš gervihnöttum.  Listinn er miklu lengri, en žetta er nś allt framkvęmt į einn eša annan hįtt ķ dag. 

Söfnun gagna er mikilvęg, en hśn er gagnminni eša jafnvel gagnslaus ef žessum gögnum er ekki lķka dreift strax til almennings. Žar komum viš aš viškvęmasta mįlinu hvaš varšar jaršskorpukerfiš į Ķslandi og eftirlit meš žvķ.  Besta dęmiš um söfnun og dreifingu vķsindagagna į jöršu er starfsemin sem rķkisreknar vešurstofur stunda um allan heim. Sķšan 1920 hefur Vešurstofa Ķslands stundaš slķka starfsemi, meš athugunum, męlingum og vešurspįm sem eru gefnar śt daglega eša oftar. Žaš er góšur rekstur.

En af einhverjum sökum var Vešurstofunni snemma fališ aš safna einnig jaršskjįlftagögnum og skyldum gögnum um hreyfingar į jaršskorpu Ķslands.  Žar meš var Vešurstofan einnig farin aš fylgjast meš stormum inni ķ jöršinni. En žar byrjar vandinn. Jaršešlisfręšileg gögn hafa ekki veriš gerš jafn ašgengileg og ekki dreift į sama hįtt og vešurgögnum.  Vefsķšur Vešurstofunnar į žessu sviši eru afleitar, illa haldiš viš, sumt efni er sķšan 2008 og hefur ekki veriš uppfęrt sķšan og svo mętti lengi telja. Slķk gagnastefna žrengir til dęmis žann hóp jaršvķsindamanna sem bśa yfir žekkingu og tślkun į gögnum. 

Žaš er ekki ljóst hvaš veldur.  Ef žś leitar aš GPS gögnum į vefsķšum  Vešurstofunnar, žį rekur  žś žig į tķu įra gömul skilaboš sem bęgja žér frį.  Žar segir til dęmis eitthvaš ķ žessa įtt.  “Upplżsingar į žessari sķšu eru śreltar. Nż sķša er ķ vinnslu og veršur vonandi opnuš fljótlega.“  http://hraun.vedur.is/ja/strain/index.html    Eša žetta:  “Athugiš aš ekki er rįšlegt aš nota gögnin nema ķ samrįši viš starfsmenn jaršešlissvišs Vešurstofu Ķslands.“   http://hraun.vedur.is/ja/gps/data.html    Eša žetta. “Athugiš aš ašgengi aš ISGPS gögnum hefur veriš takmarkaš, sjį tilkynningu og leišbeiningar um ašgengi.“   http://hraun.vedur.is/ja/gps/data.html. Slķk skilaboš hafa veriš į vefsķšunni sķšan 2008.  Af einhverjum sökum viršist GPS vera olnbogabarn innan Vešurstofunnar.  Ašgangur er greišastur į vefsķšu sem er gefin śt  śti ķ bę https://www.vafri.is/quake/.  En GPS gögn Vešurstofunnar eru ekki uppfęrš strax, heldur eftir tvo daga. Til allrar hamingju er vefsķša rekin af Hįskóla Ķslands https://strokkur.raunvis.hi.is/gps/8h og žar eru nęr rauntķma gögn. 

Žetta gengur varla lengur meš tregan ašgang almennings aš GPS gögnum į vef Vešurstofu Ķslands. Žaš er hętta į feršum, lķf, heimili og veršmęti eru ķ hśfi. Flęši vķsindagagna žarf aš vera opiš og greitt. Žaš er žvķ naušsynlegt aš koma rekstri  į rannsóknum jaršskorpuhreyfinga ķ réttan farveg strax.  

Hvaš bęjaryfirvöld varšar į Ķslandi almennt, er nś ljóst aš žaš er žörf į žvķ aš endurnżja eša gera nżtt įhęttumat sem tekur fyllilega til greina žau jaršfręšigögn sem eru almennt  fyrir hendi. Žar er Grindavķk nęrtękasta dęmiš. Žaš hefur lengi veriš augljóst, fyrst śt frį loftmyndum Amerķska hersins frį 1954 og sķšan śt frį nįkvęmum jaršfręšikortum aš bęrinn er reistur ķ sprungukerfi og ķ sigdal. Žaš kemur fram ķ Ašalskipulagi Grindavķkur frį 2020 aš yfirvöldum var ljóst aš spungur liggja undir bęnum. Um žetta mįl er fjallaš til dęmis ķ Fylgiskjali meš Ašalskipulagi Grindavķkur (61 bls.) en hvergi viršist tekiš til greina aš jaršskorpuhreyfingar gętu hafist į nż. Nś blasir viš okkur nżr raunveruleiki.  

 


Eru ašeins um 8 km nišur į möttul undir Reykjanesi?

  Fjöldi spurninga vakna ķ sambandi viš umbrotin undir Reykjanesi. Žaš eitt er stórmerkilegt aš allir jaršsjįlftarnir sem nś koma fram viš Grindavķk eru grunnir, eins og myndin sżnir. Skjalftadypt Žaš eru nęr engir jaršskjįlftar męldir į meira dżpi en 7 til 8 km undir Reykjanesi.  Jaršskorpan undir Reykjanesi viršist žvķ vera frekar žunn, eins og śthafsskorpa. 

Hvaša upplżsingar höfum viš um žykkt skorpunnar og hita undir henni į Reykjanesi ?  Viš vitum til dęmis śt frį jaršborunum aš žaš hitnar mjög rękilega ķ nešri hluta jaršskorpunnar į utanveršu Reykjanesi.  Žegar djśpa Reykjanes borholan var komin nišur ķ um 4.5 km dżpi įriš 2017 var hitinn kominn upp ķ um 535 oC og var hratt vaxandi žegar borun var hętt.  Bergfręširannsóknir sżna aš hiti hafi jafnvel nįš upp ķ 650  oC nęrri botninum, en berg žarf aš fara vel yfir 1000 oC til aš byrja aš brįšna.   

Flest ešliseinkenni bergs breytast žegar hitinn hękkar og vķsindin fjalla mikiš um breytingu į eiginleikum bergs žegar žaš hitnar og breytist śr höršu og föstu bergi ķ heitt og lint eša mjśkt berg. Žetta nefna vķsindamenn brittle to ductile transition.  Sumir segja aš breytingin hefjist viš um 550 oC, en ašrir telja aš berg verši mjśkt fyrst viš um 700 til  800°C, sem er lķklegra. Um leiš og berg hitnar aš žessu marki og veršur mjśkt, žį hęttir bergiš alveg aš bera jaršskjįlftabylgjur. Žęr deyja śt og hverfa ķ žessum hita og dżpi.  

Snśum okkur žį aftur aš jaršskorpubrotinu og sigdalnum viš Grindavķk. Hvers vegna koma engir skjįlftar fram į meira dżpi?  Žaš getur stafaš af tvennu.  Viš vitum aš undir jaršskorpunni tekur möttullinn viš og hann er of heitur til aš brotna og valda jaršskjįlftum. Undir skorpunni, į meir en 8 km dżpi, er žvķ allt annar heimur, sem er heimur möttulsins, sem nęr um 2900 kķlómetra nišur ķ jöršina, eša allt nišur aš yfirborši kjarnans.  Hinn möguleikinn er sį aš undir 8 km skorpu sé lag af basalt kviku, en allir skjįlftar kafna ķ slķku lagi.

Žaš er eiginlega slįandi, finnst mér, aš allir skjįlftar deyja śt žegar komiš er nišur į um 8 km dżpi. Mörkin milli jaršskorpu og möttuls eru ótvķręš undir Reykjanesi, sem minnir okkur rękilega į aš höfušpaurinn ķ öllum žessum lįtum hlżtur aš vera möttullinn og hann er of heitur til aš brotna eins og venjulegt berg.  Žaš er jś hreyfing og žrżstingur ķ jaršskorpunni, sem veldur žvķ aš skorpan brotnar og sendir frį sér jaršskjįlfta. Möttullinn er hins vegar partbrįšinn, sem žżšir aš hann er blautur af heitri kviku. Žaš er ef til vill ekki mjög góš samlķking, en žaš mį hugsa sér möttulinn eins og blautan sand ķ flęšarmįli ķ fjörunni, žar sem öržunn himna af sjó liggur milli sandkornanna. Į sama hįtt er möttullinn blautur, en žaš er öržunn himna af hraunkviku sem smżgur į milli sandkornanna eša kristallanna ķ partbrįšnum möttlinum. Žar veršur hraunkvikan til. 

 


Sprungukort og sigdalur

Allir fagna žvķ aš Vešurstofan hefur birt gott kort sem sżnir dreifingu į jaršsprungum umhverfis Grindavķk.  sprungurEinnig birtir Vešurstofan nś lķnurit sem sżnir hvernig botn sigdalsins noršan bęjarins er aš sķga nišur, um 25 cm į fimm dögum. Vešurstofan, eins og allar opinberar stofnanir, veit vel aš almenningur žarf aš hafa greišan ašgang aš mikilvęgum gögnum, sérstaklega žegar mikiš er ķ hśfi. Sigdalur


Hvaša kraftar eru ķ gangi undir Grindavķk?

 

Jörš skelfur en žaš kemur ekkert gos.

Jaršskjįlftar og eldgos. Žessi vofeiflegu fyrirbęri skella öšru hvoru yfir žjóšina og valda miklum ótta, spjöllum og jafnvel dauša. En hvaš veldur žessum ósköpum? Flestir landsmenn hafa reiš svör žegar rętt er um upptök slķkra hamfara: Ķsland er jś stašsett į mišjum Noršur Atlantshafshryggnum og auk žess er heitur reitur ķ möttlinum undir mišju landinu. Žetta er nś nokkuš gott svo langt sem žaš nęr, en hin raunverulega skżring er aušvitaš miklu flóknara mįl, sem er žó į allra fęri aš skilja. 

Okkur viršist oft aš žaš blandist allt saman, flekahreyfingar (og jaršskjįlftar) annars vegar, og eldgos hins vegar. Aš vķsu geta žessir žęttir veriš samtķma, en žaš er naušsynlegt aš fjalla um hraunkvikumyndun og eldgos sér, og fjalla sķšan um jaršskjįlfta og sprungumyndun og hreyfingu jaršskorpunnar ķ öšru lagi. 

Žaš er oft talaš um eldgos og jaršskjįlfta (eša flekahreyfingar) ķ sömu andrįnni, en žaš er villandi og reyndar ekki rétt. Žetta eru oft vel ašskilin fyrirbęri og best er aš fjalla um žau sér ķ lagi.  Viš skiljum žaš betur žegar viš fjöllum um grunnkraftana ķ jöršinni, sem stżra flekahreyfingum annars vegar og valda eldgosum hins vegar.  Aš mķnu įliti eru žaš flekahreyfingar sem rįša feršinni og skipta mestu mįli, en eldgos er oft passiv aflešing slķkra hreyfinga jaršskorpunnar.  Į Ķslandi höfum viš fjölda dęma um mikil umbrot ķ jaršskorpunni, flekahreyfingar og jaršskjįlfta, įn žess aš nokkuš gjósi į yfirborši. 

Kraftar og flekahreyfingar

Jaršvķsindin voru į frekar lįgu plani žar til eftir seinni heimsstyrjöldina. Žaš stafaši af žvķ aš yfir 70% af yfirborši jaršar var algjörlega ókannašur hafsbotn. Menn byrjušu loks aš kanna hafsbotninn kerfisbundiš ķ seinni heimsstyrjöldinni.  Stórveldin įttušu sig strax į miklu hernašarlegu gildi vopnašra kafbįta, en til aš beita kafbįtum ķ hernaši žarft žś aš žekkja hafsbotninn.  Bandarķkjamenn ruku til, og settu strax į laggirnar nokkrar hafrannsóknastofnanir til aš kortleggja hafsbotninn og kanna öll einkenni allra hafa heimsins.  Allt ķ einu höfšu vķsindamenn viš slķkar hafrannsóknastofnanir nż og vel bśin skip, og mikiš fjįrmagn til leišangra um öll heimsins höf. Herinn fékk stöšugan straum af nżjum kortum og öšrum upplżsingum um allan hafsbotninn. Ég žekki žetta vel, žar sem ég hef starfaš viš slķka stofnun ķ Rhode Island nś ķ 50 įr. 

Vķsindahópar voru fljótir aš fęra herjum stórveldanna allar žęr helstu upplżsingar sem žurfti til hernašar ķ dżpinu.  Žaš voru fyrst og fremst góš landakort af botni allra heimshafanna.  En žį kom ķ ljós aš hafsbotninn um alla jöršu er ótrślega flott og merkilegt fyrirbęri, žar sem risastórir śthafshryggir teygja sig eftir botni allra heimshafanna. Hvernig ķ ósköpunum į aš tślka og skilja allar žessu nżju upplżsingar? Į sama tķma var sett upp net af jaršskjįlftamęlum um allan heim, en netiš var fyrst og fremst hannaš til aš fylgjast meš tilraunum sem stórveldin voru aš gera meš kjarnorkusprengjur ķ kalda strķšinu. Žarna kom annaš dęmi um, hvernig hernašarbrölt stórvelda getur varpaš nżju ljósi į stór vķsindavandamįl.  Žį kom fljótt ķ ljós aš žaš er samfellt jaršskjįlftabelti sem žręšir sig eftir öllum śthafshryggjum jaršar, og hryggirnir eru allir aš glišna ķ sundur. 

Framhaldiš af žessari sögu er efni ķ margar bękur, en žessi mikla bylting ķ skilningi okkar į hegšun jaršar og flekakenningunni er ein mesta sigurför vķsindanna.  Hér vil ég ašeins snśa mér aš einu mikilvęgu atriši, sem snertir Ķsland beint, og fęrir okkur aftur śt į Reykjanes. Žaš er vķsindakenningin um žį krafta ķ jöršu, sem brjóta upp og fęra til jaršskorpufleka og valda jaršskjįlftum.  Žetta eru kraftarnir sem mynda śtlit jaršar og stjórna stašsetningu og dreifingu meginlandanna į heimskringlunni. 

Slab pull -  flekatog.  Įriš 1975 uppgötvušu žeir jaršešlisfręšingarnir Donald Forsyth og Seiya Uyeda afliš eša kraftinn sem žeir nefndu slab pull, eša flekatog.  Žessi uppgötvun er einn merkasti hornsteinn flekakenningarinnar og jaršvķsindanna almennt. Donald er prófessor ķ jaršešlisfręši viš Brown Hįskóla ķ Rhode Island og viš vorum nįgrannar og kynntumst vel  eftir aš ég var settur prófessor viš Rhode Island Hįskóla įriš 1974.  Lykillinn aš flekatoginu er aš įtta sig į, aš allir flekar eru ungir, heitir og léttir ķ annan endann, en gamlir, kaldir og žungir į hinum endanum. Flekinn myndast į śthafshryggnum, eins og til dęmis į Reykjaneshrygg, žar er hann ungur, heitur og léttur. Meš tķmanum rekur flekinn frį hryggnum, kólnar og žyngist. Žegar elsti hluti flekans er bśinn aš reka langt frį hryggnum og oršinn 100 til 140 miljón įra gamall, žį er ešlisžyngd hans oršin jöfn eša jafnvel meiri en ešlisžyngd möttulsins fyrir nešan flekann. Gamli endinn į flekanum byrjar žvķ aš sökkva nišur ķ möttulinn fyrir nešan og myndar sigbelti.  Žegar hann sekkur žį togar hann ķ allan flekann og dregur flekann frį śthafshryggnum, togar ķ hann eins og blautt teppi togast nišur į gólf ofan af stofuboršinu. Žetta er krafturinn sem nefnist slab pull, eša flekatog. Hann stżrist fyrst og fremst af breytingu į ešlisžyngd flekans meš tķmanum. 

Sumir skorpuflekar eru į fleygiferš ķ dag og mynda hafsbotn sem hreyfist į 15 til 20 cm hraša į įri. Žetta į viš sérstaklega ķ sambandi viš flekana ķ sušur hluta Kyrrahafsins. Forsyth og Uyeda bentu einfaldlega į, aš hraši į hreyfingu fleka er ķ beinu hlutfalli viš hvaš mikiš af flekanum er  tengt viš sigbelti.  Slab pull eša flekatog er mikilvęgasti krafturinn ķ flekahreyfingum jaršar.

En bķddu nś viš, -  sumir flekar eru ekki tengdir viš neitt sigbelti, en eru samt į hreyfingu!  Og žaš į einmitt viš um Ķsland. Žaš eru tveir  stórir jaršskorpuflekar sem mętast undir Islandi. Aš austan er žaš hinn risastóri EvrAsķufleki, en į honum hvķlir öll Evrópa, Rśssland og öll Asķa, Sķberķa og allt land til Kyrrahafsstrandar. Žessi tröllvaxni fleki viršist vera alveg kyrr og rólegur, enda er hann ekki tengdur neinu sigbelti. Hinn flekinn sem skiptir okkur miklu mįli er Noršur-Amerķku flekinn. Hann er einnig stór, meš allan vestur helming Noršur Atlantshafsins, og alla Noršur og Miš-Amerķku.  En Noršur-Amerķku flekinn er į hęgri hreyfingu til vesturs, ašeins um 1 til 2 cm į įri. Hvers vegna er Noršur-Amerķku flekinn į hreyfingu yfir leitt?  Reyndar er eitt frekar lķtiš sigbelti tengt žessum fleka ķ Vestur Indķum,  en žaš skżrir alls ekki hreyfingu Noršur-Amerķku flekans.  Žetta skiptir okkur miklu mįli, vegna žess aš öll flekahreyfing į Ķslandi er tengd hreyfingu Noršur-Amerķku flekans til vesturs.

Jęja, žeir Forsyth og Uyeda koma hér til hjįlpar, en žeir sżndu fram į aš žaš er annar mjög  mikilvęgur kraftur sem virkar į jöršu og hann er krafturinn sem skiftir okkur mestu mįli į Fróni.  

Ridge push - hryggjaržrżstingur.

Śthafshryggirnir, eins og Miš-Atlantshafshryggurinn,  eru fjallgaršar į hafsbotni. Žeir eru ekki brattir, en žeir rķsa samt upp 1 til 2 km yfir hafsbotninn umhverfis. Śthafshryggurinn myndast og rķs upp  fyrst og fremst vegna žess, aš žegar tveir flekar glišna eša fęrast ķ sundur, žį myndast rśm fyrir efri hluta möttuls aš mjaka sér upp ķ biliš. Möttullinn sem rķs upp ķ biliš kemur af meira dżpi ķ jöršinni og er žvķ heitari en umhverfiš. Vegna hitans hefur hann ašeins lęgri ešlisžyngd. Žessi fleygur af heitara og léttara efni milli flekanna veldur kraftinum sem nefnist ridge push, eša hryggjaržrżstingur.  Žetta er aš öllum lķkindum krafturinn sem mjakar Noršur Amerķkuflekanum til vesturs, og veldur skorpuhreyfingunum į Reykjanesi.   Takiš eftir aš krafturinn ridge push eša hryggjaržrżstingur fer ķ gang vegna žess aš heitari og léttari möttull rķs upp  milli flekanna, sem żtast ķ sundur.  Žaš er žvķ žyngdarlögmįliš sem stżrir žeim krafti.

Ridge push eša hryggjaržrżstingur er krafturinn sem į sökina į öllum hamförunum į Reykjanesi ķ dag.

 


Mögnun jarskjįlftans ķ Mexķkó

shakemap-desktop-largeJaršskjįlftinn sem skók Mexķkóborg var slęmur, og yfir 270 hafa lįtist. Skjįlftinn var mešalstór, um 7,1, en ķ um 85 km fjarlęgš. Įstęšan fyri miklu tjóni į mönnum og byggingum var samt ekki einfaldlega vegna stęršar skjįlftans, heldur vegna įstęšna jaršlaga undir borginni. Žegar Spįnverjar komu įriš 1521 hét borgin Tenochtitlan, höfušborg Axtecažjóšarinnar. En Tenochtitlan var stašsett į eyjum og umhverfis stórt stöšuvatn; Texcoco. Eftir komu Spįnverja var hafist handa viš aš ręsa fram og fylla upp ķ vatniš. Nś stendur žvķ borgin aš miklu leyti į allt aš 100 m žykku leirkenndu vatnsseti og lausum vatnssósa sandi.   Žegar jaršskjįlftabylgjur berast ķ setiš undir borginni, žį hęgja žęr į sér frį um 2 km į sekśndu, nišur ķ um 50 m į sek. Um leiš magnast og hękka bylgjurnar (amplitude) og valda meiri skaša. Myndin sżnir śtlķnur gamla stöšuvatnsins og svęšiš žar sem mögnunin į skjįlftum gerist. Mögnunin nemur um hundraš sinnum.  Stašsetning borgarinnar getur žvķ varla veriš verri, og mun alltaf vald vandamįlum.


Rętur Ķslands fundnar

plumes_final_700pxJaršešlisfręšingar gegnumlżsa jöršina į svipašan hįtt og lęknar gera meš lķkamann, til aš rannsaka innri gerš hennar. En jaršelisfręšingarnir beita ekki Röntgengeislum, heldur jaršskjįlftabylgjum viš sķnar rannsóknir. Meš žessari ašferš geta žeir greint svęši innan jaršar, sem hafa annaš hvort óvenjulega hįan hraša fyrir jaršskjįlftabylgjur, eša óvenjulega hęgan hraša.

Nś hefur komiš ķ ljós viš slķkar rannsóknir aš žaš er lag djśpt ķ jöršu, žar sem jaršskjįlftabylgjur eru mjög hęgfara. Lagiš nefnist ultralow-velocity zone (ULVZ) eša hęgfaralagiš. Reyndar er žaš ekki samfellt lag, heldur stakir blettir į mörkum möttuls og kjarna jaršar, į um 2800 km dżpi. Žaš hefur fundist undir Hawaii eyjum, undir Samoa eyju ķ Kyrrahafi sušur, og nś undir Ķslandi.

Kaiqing Yuan og Barbara Romanowicz ķ Kalķfornķu hafa nś fundiš hęgfaralagiš undir Ķslandi, į um 2800 km dżpi, en merk grein žeirra var birt ķ Science ķ žessari viku. Lagiš er um 15 km į žykkt og nęr 880 km ķ žvermįl, beint undir landinu. Ķ laginu eru jaršskjįlftabylgjur um 30% hęgari en ķ venjulegu möttulefni. Aš öllum lķkindum er žetta hęgfaralag žvķ rótin į möttulstróknum, sem flytur efni af miklu dżpi śr möttlinum og upp į yfirboršiš undir Ķslandi og skapar heita reitinn sem er Ķsland. Myndin sem fylgir sżnir hugmynd žeirra um hęgfaralagiš og tengsl žess viš möttulstrókinn og Ķsland į yfirborši.

Žaš er tališ aš ytra borš kjarnans sé mjög heitt efni, sennilega um 4000 stig. Botninn į möttlinum, sem hvķlir į kjarnanum, er talinn byrja aš brįšna til aš mynda kviku į um 3500 stigum, og eru žvķ nokkrar lķkur į aš hęgfaralagiš sé aš mestu kvika eša alla vega mjög kvikurķkt lag. Žaš mį segja aš viš séum sķfellt aš komast nęr og nęr rótum myndunar Ķslands meš frįbęrum rannsóknum eins og žessum.


Ķslenska möttulblómiš

atlantic_1060517lato-2Ķsland er heitur reitur ķ jaršsögunni, eins og Hawaķķ og Galapagos og nokkrir ašrir merkir stašir meš mikla eldvirkni. Undir heita reitnum į Ķslandi liggur sennilega möttulstrókur af óvenju heitu möttulbergi, sem kann aš nį nišur alla leiš aš mörkum kjarnans og möttuls (2900 km). Möttulstrókurinn hefur oftast veriš teiknašur upp sem sśla, en sennilega er hann miklu flóknari ķ laginu, einkum efsti hlutinn. Nś hafa Schoonman og White og birt nżtt lķkan af ķslenska möttulstróknum, sem er mun flóknara en fyrri lķkön, en žaš er byggt į ašferš sem notar jaršskjįlftabylgjur til aš gegnumlżsa jöršina. Mötulstrókurinn viršist vera um 100 km ķ žvermįl nešarlega ķ möttlinum, en breišist śt eins og krónublöš blómsins og skiftist ķ fimm fingur žegar hann nįlgast efri mörk möttulsins. Minnumst žess aš bergiš ķ möttulstróknum er mjög heitt, en heilt og óbrįšiš vegna mikils žrżstings ķ möttlinum, en brįšnunin gerist tiltölulega nęrri yfirborši jaršar.


Saga Ķslenska Heita Reitsins

lawver2002.jpg

Fyrstu įr mķn ķ jaršfręšinni, ķ kringum 1963, varš ég hugfanginn af žvķ hvaš Miš-Atlantshafshryggurinn vęri mikilvęgur fyrir skilning okkar į jaršfręši Ķslands. Į žessum įrum reyndu flestir framsęknir ungir jaršfręšingar aš finna Ķslandi staš ķ hinum nżju vķsindum sem snertu śthafshryggi og landrek. Margir hinna eldri voru žó skeptķskir og vildu ekkert af landrekskenningunni heyra lengi vel. En įriš 1971 kom Jason Morgan fram meš kenninguna um heita reiti og möttulstróka og gerši okkur ljóst aš einn slķkur vęri stašsettur undir Ķslandi. Allt ķ einu fór athygli okkar aš beinast aš žessu nżuppgötvaša fyrirbęri og meš įrunum hefur mikilvęgi heita reitsins oršiš mun skżrara en vęgi śthafshryggsins minnkaš aš sama skapi. Nś er okkur ljóst aš sérstaša Ķslands stafar af heita reitnum, sem situr djśpt ķ möttlinum og framleišir mikiš magn af kviku og heldur landinu vel ofan sjįvarboršs.

En heiti reiturinn undir Ķslandi į sér langa sögu, sem er um 16 sinnum lengri en öll jaršsaga Ķslands. Ég hef ašeins stuttlega fjallaš um žessa sögu hér į blogginu ķ pistlinum   http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/1559307/   og bent į tengsl viš Sķberķu. Nś lagar mig til aš skżra frekar frį žróun hugmynda og stašreynda um sögu heita reitsins okkar. Saga vķsindanna er mikilvęg og okkur ber skylda til aš višurkenna og minnast žeirra, sem gert hafa fyrstu uppgötvanirnar į hverju sviši. Žaš er einmitt hlutverk žeirra fręša, sem viš nefnum sögu vķsindanna. Enn er of snemmt aš skrifa žessa sögu varšandi Ķslenska heita reitinn, en hér er byrjunin.

Įriš 1994 birtu Lawrence A. Lawver   og Dietmar Müller, jaršešlisfręšingar ķ Texas, grein sem nefnist “Iceland hotspot track”, eša slóš ķslenska heita reitsins. Žeir könnušu jaršskorpuhreyfingar eša flutning flekanna į noršurhveli jaršar. En ólķkt flekunum, žį hreyfast heitir reitir lķtiš eša ekkert meš įrunum, žar sem žeir eru akkerašir eša fastir djśpt ķ möttlinum og žvķ óhįšir reki flekanna į yfirborši jaršar. Lawver og Müller sżndu fram į aš heiti reiturinn, sem er nś undir Ķslandi, var undir Kangerlussuaq į Austur Gręnlandi fyrir um 40 milljón įrum, undir Umanak firši į Vestur Gręnlandi fyrir um 60 milljón įrum, undir Ellesmere eyju fyrir 100 til 130 milljón įrum,   og aš fyrir žann tķma hafi heiti reiturinn sennilega myndaš Mendeleyev hrygginn og einnig Alpha hryggin ķ Ķshafinu. Lengra rįku žeir ekki sögu heita reitsins ķ žetta sinn, sem nś er undir Ķslandi. Raušu dķlarnir į myndinni sżna ferilinn, sem heiti reiturinn hefur fariš eftir į žessum tķma. Tölurnar eru milljónir įra.

Žį kemur aš annari grein, sem birtist įriš 2002, einnig eftir Lawver og félaga. Žar kanna žeir flekahreyfingar yfir heita reitinn enn fyrr ķ jaršsögunni og rekja slóšina alla leiš til Sķberķu fyrir um 250 milljón įrum (gręnu stjörnurnar į myndinni). Žaš ég best veit, žį er žetta ķ fyrsta sinn sem tengslin milli Ķslands og Sķberķu eru višruš mešal vķsindamanna. Viš vitum žį nś um uppruna heita reitsins, sem Ķsland situr į ķ dag. Ķ sķšara bloggi mun ég fjalla um žęr miklu hamfarir žegar žessi heiti reitur kom fyrst upp į yfirboršiš.


Vešurstofan bregst okkur

gps_1291637.jpg

Vešurstofan heldur śti merkilegri vefsķšu, sem veitir upplżsingar į rauntķma um żmsa žętti ķ jaršešlisfręši Ķslands. Žaš er ef til vill einstakt į jöršu og mjög lofsvert, aš almenningur skuli hafa beinan ašgang aš jaršskjįlftagögnum svo aš segja um leiš og žau birtast hjį Vešurstofunni. Viš sem ekki störfum į Vešurstofunni höfum žannig getaš fylgst vel meš žróun skjįlftavirkni undir eldfjöllum og ķ brotabeltum landsins į rauntķma. Hinn vel upplżsti og įhugasami Ķslendingur getur žannig skošaš og tślkaš gögnin um leiš og žau berast til jįršskjįlftafręšinganna. Svona į žaš aš vera, og jaršešlisfręšigögn eiga aš vera jafn ašgengileg og gögn um vešur į landinu, einkum ef tekiš er tillit til žess aš žessum gögnum er safnaš fyrir almannafé į rķkisstofnun.  

Auk jaršskjįlftagagnanna hefur Vešurstofan einnig safnaš tölum um GPS męlingar į landinu. Žęr eru ómissnadi fyrir žį, sem vilja aš fylgjast meš lįréttum eša lóšréttum hreyfingum jaršskorpunnar undir okkur og undir eldfjöllunum. Aš sumu leyti eru GPS męlingarnar enn mikilvęgari en skjįlftagögnin, žvķ skorpuhreyfingar eru afgerandi og geta veriš mikilvęgar til aš segja fyrir um kvikuhreyfingar og jafnvel eldgos. Žetta var sérstaklega įberandi ķ umbrotunum ķ Bįršarbungu og Holuhrauni nżlega.

En svo gerist žaš, aš ķ mišjum klķšum, einmitt žegar mest gekk į ķ Bįršarbungu og Holuhrauni, žį slekkur Vešurstofan į GPS vefnum. Ķ stašinn koma žessi skilaboš: “Nżr vefur er varšar GPS męlingar er ķ smķšum.” Sķšustu gögni sem eru birt eru nś oršin meir tveggja įra gömul: “Last datapoint 18. Jun 2014”.

Hvers vegna rķkir žessi žögn? Yfirleitt žegar nżr vefur er ķ smķšum, žį er notast viš gamla vefinn žar til daginn sem sį nżi er tilbśinn og žį er engin hętta į aš ašgengi af gögnum sé rofiš. Svo er ekki hį Vešurstofunni. Getur žaš veriš aš Vešurstofan sé aš dunda viš aš smķša nżan vef ķ meir en tvö įr? Getur žaš veriš aš Vešurstofan vilji loka ašgengi aš žessum GPS gögnum af einhverjum annarlegum įstęšum? Vilja žeir koma ķ veg fyrir aš ašrir vķsindamenn hafi gagn af? Žaš vęri sennilega lögbrot fyrir opinbera stofnun sem žessa, enda erfitt aš ķmynda sér aš slķkt hugarfar rķki žar ķ bę …. en hver veit?


Hvaš veldur jaršskjįlftanum į Ķtalķu?

untitled_1290765.jpgJaršskorpa Ķtalķu er eins og krumpaš dagblaš, sem er illa trošiš inn um póstlśguna heima hjį žér. Hér hefur mikiš gengiš į, og jaršhręringar munu halda įfram, en höfuš orsökin er fyrst og fremst tengd hreyfingu Afrķkuflekans mišaš viš Evrópu. Nś mjakast Afrķkuflekinn stöšugt noršur um 4 til 5 mm į įri og heldur įfram aš žrengja og loka Mišjaršarhafinu. Ein afleišing žessa skorpuhreyfinga eru jaršskjįlftar, eins og jarsškjįlfti af stęršinni 6,2 ķ vikunni ķ grennd viš bęinn Norcia og Amatrice. Žetta er reyndar ekki mjög stór skjįlfti, mišaš viš žaš sem viš venjumst ķ Kyrrahafi, en flest hśs į Ķtalķu eru illa byggš mśrsteinshśs, įn jarnbindinga og hrynja žvķ viš minnsta tilfelli.

            Flókin flekamót liggja eftir skaga Ķtalķu endilöngum og mynda Appenine fjöll. Žessi flekamót eru eins og risastór saumur į jaršskorpunni, en hér stangast flekarnir į og skerast ķ mörgum misgengjum. Myndin sżnir žversniš af Ķtalķu, frį noršaustri til sušvesturs. Žaš er gamall og žykkur fleki, um 100 km žykkur, sem sķgur til sušvesturs undir Ķtalķu og myndar fjallgaršinn. En fyrir vestan er žynnri skorpa, ašeins um 20 til 30 km žykk, sem einkennir Tyrrenahafiš. Į mótunum verša mörg sniš misgengi, eins og žaš sem er nś virkt, meš mikilli skjįlftavirkni.


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband