Frsluflokkur: Vsindi og fri

minni vi

dag birti New York Times etta slandi lnurit yfir meal hitafar jru siustu 82 rin. Meal hitinn vex n enn hraar en ur. a er greinilegt a ekkert dregur r, rtt fyrir alla umfjllun um mli.
Screen Shot 2023-01-10 at 12.14.06 PM


slenski ktturinn og Amerkuferir hans

Okkur skortir ekki sannanir um ferir slendinga og Grnlendinga til Vnlands, ea noraustur strandar Norur Amerku. a hfum vi Grnlendingasgu og Sgu Eirks raua, og einnig uppgreftri rsta Nfundnalandi v austurstrnd Kanada. En spurninin er, hva komust eir langt suur?

6A82D775-72AD-4A90-9969-13ABDC590886_1_201_ari 1957 fannst silfurpeningur fornum ruslahaug indna nrri sjvarsunni Maine fylki Bandarkjunum. Rannsknir sna a peningurinn var sleginn t lafs kyrra, sem var vi vld Noregi fr 1067 til 1093. Aldursgreiningar sna a skuhaugurinn var mestu leyti brki fr um 1180 til 1235. hlfa ld var essi fundur talin blekking ea svindl, einkum a stuningsmnnum Klumbusar, sem vildu ekki viurkenna komu norrnna manna til Amerku undan Klumbusi, en n er fundurinn binn a f fullt gildi. essi fundur snir tvrtt a norrnir menn fru miklu sunnar en ur var haldi, og a ferir eirra til Vnlands nu yfir miklu lengra tmabil en gefi er skyn Vnlandssgunum. En a er annar ttur sem gefur miklu sterkari vitneskju um siglingar norrnna manna suur slir, og a er tengt erfaefni Amerskum kttum og skyldleika eirra og slenska kattarins.

kringum 1975 tti g ktt sem kom fr Boston og var af Maine Coon kyni. Hann var risastr, kafloinn og hlt sig mest utan hss. Hann var trlega fimur og kraftmikill og gat auveldlega stokki meir en eina mannsh til a krkja sr smfugla r loftinu. Hann ht Wild Thing, eftir hinu frga rokklagi eirra Troggs og Jimmy Hendrix. g uppgtvai ekki fyrr en nlega a Wild Thing, eins og allir Maine Coon kettir, hefur veri af norrnum ea jafnvel slenskum ttum. Sennilega hefur hann tt ttir a rekja alla lei aftur til skipskatta norrnna manna, sem sigldu til noraustur strandar Norur Amerku kringum ri 1000 og sar.

annig er ml me vexti a engir innfddir kettir voru fyrir hendi Norur Amerku egar norrnir menn komu fyrst til essa mikla meginlands. Hr voru fyrir lfar, fjallaljn og hundar, sem frumbyggjar ea indnar hfu n gum tengslum vi, en engir kettir. Reyndar er hr a finna bobcat ea Lynx rufus, sem er mjg str, skottlaus en skyldur venjulegum hskttum.

g held a fyrstu rannsknir erfamengi og uppruna slenska kattarins hafi veri gerar af Neil B. Todd og flgum ri 1975, en r birtust vsindaritinu Heredity. eir rannskuu erfamengi Reykjvkurkatta og einnig sveitakatta slandi. eir sndu fram a slenski ktturinn hefur srstu og er lkur Evrpskum kttum, hva snertir erfamengi, srstaklega sveitakettir slandi. En a er frlegt a sj, a Todd bendir skyldleika slenska kattarins og katta Norur Amerku, hva snertir erfamengi. Hann stakk upp a Amerskir kettir hefu borist til slands me herskipum Seinni Heimsstyrjldinni, en eins kemur fram hr near voru ferir slenska kattarins alveg verfuga tt.

ri 1983 kemur t frigrein eftir Stefn Aalsteinsson erfafring og Amerikumanninn Ben Blumenberg, birt ska vsindaritinu Zeitschrift fur Tierzuchtung Zuchtungsbiologie. Titill greinarinnar var algjr sprengja; Possible norse origin for two Northeastern United States cat populations, ea Hugsanlegur norrnn uppruni tveggja kattategunda noraustur hluta Bandarkjanna.

g hafi kynnst Stefni nokku stdentsrum mnum, en starfai g stofnun sem bar heiti Atvinnudeild Hsklans. ar var a finna trlega fjlbreytt samansafn slenskra vsindamanna, einn af hverju tagi, eins og rkinni hans Na. etta var fyrir ann tma egar srhfar vsindastofnanir voru settar laggirnar. fyrstu h var skrifstofa Rannsknarrs Rkisins, ar sem Steingrmur Hermannsson r rkjum, en s stofnun myndai fjrhagsleg tengsl vsindanna vi Alingi. a merkasta vi Atvinnudeild Hsklans var reyndar kaffistofan. Hr sfnuust saman tvisvar dag margir fremstu vsindamenn slands og drukku kaffi saman og rddu um allt milli himins og jarar. Stefn Aalsteinsson var oft heimskn, til a spjalla vi Sturlu Fririksson og Sigurur rarinsson var tur gestur.

En snum n aftur a kttum og grein Stefns og Blumenberg ri 1983. eir sfnuu miklum ggnum um erfamengi katta allt umhverfis Norur Atlantshaf og einnig austurstrnd Norur Amerku, einkum me tilliti til sva ar sem norrnir menn ea “vkingar“ hfu dvali. ar kemur fram a erfamengi katta fr slandi og sumum svum noraustur strandar Norur Amerku, einkum Boston svinu og ngrenni, er slandi lkt. Manni dettur strax hug a skipskettir um bor knrrum vestur lei fr Grnlandi ea slandi hafi veri ornir leiir vistinni og vosb marga mnui og stokki land vi fyrsta tkifri egar strnd Amerku nlgaist. ar blmguust eir og mynduu stofninn sem n nefnist Maine Coon kettir. A mnu liti hefur mikilvgi kattanna sambandi vi Vnlandsfundinn ekki enn fengi verskuldaa athygli. merkri bk sinni Vnlandsgtan (1997) fjallar Pll Bergrsson stuttlega um mli sasta kafla verksins.


Sustu Inuitarnir noraustur Grnlandi

gst 2014 var g siglingu um Scoresbysund noraustur Grnlandi, samt flaga mnum Ragnari Axelssyni, ljsmyndara. Einn daginn, hinn 31.

0F460987-BB62-4AAC-999E-57B17A06A7C4gst, vrpum vi akkerum Rypefjord, ea Rjpufiri, sem er mjg innarlega Scoresbysundi. Hr er vinalegt umhverfi, og dltill grur upp brattar hlar. Skammt fr sjum vi saunaut beit. Vi gngum land rtt vi rsa, og rekum strax augun grjthleslu rbakkanum, sem er einhverskonar mannvirki, en er n vafi runnum og grasi. in er a naga brn hleslunnar og senn vera essar fornu menningarleifar horfnar. etta eru greinilega rstir af vetrarhsi, ar sem Inutar dvldu yfir kaldasta tma rsins, en annars dvldu eir tjldum nrri veiista mynni Scoresbysunds, vi silaga strnd Atlantshafsins. Hsrstin er hringlaga, me upphkkuum palli r steinhleslu sem tekur um helming rmisins. pallinum hefur fjlskyldan dvali og sofi, siti tt til a halda sr hita. Hlesla af strum steinhellum myndar nokkurra metra lng gng, ar sem hgt er a skra inn byrgi. Vi forumst a hreyfa neitt og vildum ekki rta essari rst. amunu fornleifingar vntanlega gera sar.

Rtt vestan vi hsi, um hlfan meter fr steinhleslunni, sjum vi a bein stendur upp r moldinni. a er rifbein, sem hefur veri tlga til einhvers brks. grennd er tluvert af rum beinum, en au eru ll brot af leggjum, sem hafa veri vel mergsogin, sennilega bein af saunautum. g kippi rifbeininu upp og kemur ljs a hinn endinn er einnig tilskorinn. Mr virist lklegast a etta s rif r kajak, en Intar notuu bein sta trjviar til a setja saman kajakgrindur og strekktu svo skinni utanum. Sennilega var hr kajak uppi aki vetrarhsinu, en me tmanum hefur skinni fna og kajakinn dotti sundur.

Curve
g fr sar me rifbeini aldursgreiningu Woods Hole Bandarkjunum. Bein inniheldur miki kolefni. Kolefni af gerinni C-14 er geislavirkt og geislakol klofnar me tmanum og myndar kfnunarefni. v byggist aldursgreining efna sem eru rk af kolefni, eins og bein. Hlutfall geislakola efninu gefur v aldur ess. En eins og myndin snir eru lykkjur kvrunarferlinum fyrir C-14 aldur og almanaksaldur. Ef C-14 sem mlist fellur slka lykkju, getur almanaksaldur gefi tvr mgulegar niurstur. annig er v miur me rifbeini fr Rypefiord. a er anna hvort fr v um 1670 e.Kr. ea a er fr um 1790 e.Kr. Eg hallast fremur a yngri tlunni, fr um 1790 e.Kr. en hef engin sterk rk til a styja a.

Vtkar rannsknir sna a Inutar nmu fyrst land noraustur Grnlandi um 1400 e.Kr. en bseta eirra var fremur stutt essum slum vegna loftslagsbreytinga. Sustu Inutarnir sust essu svi gst ri 1823, egar breski vsindamaurinn Douglas Clavering rakst tlf nta ltilli eyju sem n ber hans nafn, skammt fyrir noran Scoresbysund. San hvarf essi ttblkur nta algjrlega fr noraustur Grnlandi, sennilega vegna harinda og klnandi veurfars. Ekki er ljst hvort eir du t grennd vi Scoresbysund ea fluttust suur bginn, tt a Kulusuk. Mr ykir lklegt a veturseta Inta hafi haldist vi Rypefiord til hins sasta, ea alt a aldamtunum 1800 e.Kr. ar sem sveitin hr er hllegri, grsugri og veurfar betra en utar Scoresbysundi. ess vegna hallast g a C-14 1790 e.Kr. fyrir rifbeini ga.All Photos - 1 of 1


Sjvarbor hkkar hraar

Njustu ggn sna a hafsbor hkkar hraar en gert var r fyrir, ea n um 4.8 mm ri a mealtali. Hr brnun heimsskautunum rur miklu en einnig tensla hafsins egar a hlnar.Untitled


Eldfjallasafn Stykkishlmi er til slu

ferum snum hWarholefur Haraldur Sigursson eldfjallafringur komi sr upp miklu safni af efni, miskonar listaverkum, rannsknarefni og bkum sem snerta eldgos og eldvirkni vsvegar um heim. Safni hefur veri til hsa Stykkishlmi rman ratug, en er n til slu.
safni Haraldar eru mrg hundru listaverka. ar m nefna mlverk, mlmstungur og svartlist miskonar fr eldvirkni um allan heim. Einnig er ar a finna frumsta list (alulist) fr Indnesu, Mexk, Mi-Amerku og var. rval er af japanskri "goslist", einnig listmunir og safn minjagripa. safninu m m.a. finna strt verk eftir Andy Warhol fr 1985 af eldgosi, myndir eftir Japanann Katsushika Hokusai, Mexkanana David Alfaro Siqueiros og Dr. Atl, auk merkilegs safns af prentverki og plaktum af bmyndum sem fjalla um eldgos. Einnig er hr a finna merkt steinasafn, sem er mia vi uppfrslu um jarfri slands. Eldfjallasafni er einnig vanda safn bka um eldgos og eldfjallafri auk rmlega 6000 srprentana me vsindagreinum og safn jarfrikorta. Loks m nefna safn kvikmynda af eldgosum og efnis myndbndum.

Frekari upplsingar m f sma 899 0857 og tlvupsti hsigurdsson@uri.edu.


Setbergseldstin

Setbergkort copy

Tminn lur – tminn flgur. Fyrir 54 rum birti g etta jarfrikort af Setbergs eldstinni Snfellsnesi. a var margt sem dr mig ttina a Eyrarsveit og Snfellsnesi snum tma. Einu sinni var g, sj ra gamall strkur fr Stykkishlmi, sveit a Kolgrfum Eyrarsveit. ar var bskapur me fornu snii. Til dmis stundai bndinn frfrur lmbum og m. En aal adrttarafl a essari fallegu sveit var s skoun mn a hr Eyrarsveit vri a finna rtur af mikilli fornri eldst, lkt eim sem breski jarfringurinn George P.L. Walker og nemendur hans hfu rannsaka Austurlandi. esum tma stundai g jarfrinm Queen’s University Belfast Norur rlandi, en sumrum vann g sem astoarmaur orleifs Einarssonar jarfrings vi Atvinnudeild Hskla slands. orleifur hvatti mig til a rannsaka Setbergseldstina msan mta. Til dmis lnai hann mr reihjl sitt til a ferast um sveitina. Verkefni var flki, enda mikill fjldi bergtegunda og lng jarsaga sem felst essu merkilega svi. Loks lauk g vi verki og setti fram BSc ritger minni rlandi ri 1965, sem Vsindaflag slands birti san ri 1966. Sar var Setbergseldstin uppistaan doktorsritger minni. Doktorsritgerina fr Durham Hskla ri 1970 er hgt a nlgast hr:

http://etheses.dur.ac.uk/9338/1/9338_6269.PDF?UkUDh:CyT=

Vi vitum heilmiki um strar megineldstvar slandi vegna rannskna virkum eldstvum eins og Heklu, rfajkli, skju ofl. En fornar og tdauar megineldstvar eins og Setberg gefa okkur ara mynd, vegna ess ayfirborsmyndanir hafa veri rofnar brott af jklum, og innri ger eldstvarinnar kemur ljs. annig kom ljs, a undir Setbergseldstinni er mikill fjldi af sklaga, hallandi innskotslgum, sem g nefndi keilugana ea cone sheets. eir eru bi r basalti og lparti. Keilugangarnir raa sr hring umhverfis eldstina, eins og korti snir, og eru megin ttur eldvirkni hr snum tma.

Jhann Helgason, jarfringur hj Landmlingum slands hefur n teikna jarfrikorti af Setbergseldstinni upp ntt og vi birtum a hr me.


Innskot eru algengari en eldgos


Kvika sem leitar upp r mttlinum og tt a yfirbori slands getur anna hvort gosi yfirbori ea mynda innskot jarskorpunni rtt undir yfirbori. Vi hverju m bast, egar ri hefst skorpunni, eins og n gerist vi orbjrn Reykjanesskaga? Reynslan undanfarin r snir a einkum tvennt kemur til greina. Anna hvort leitar kvikan frekar fljtlega upp yfirbor og gs, oftast sem sprungugos af basalt kviku. Ea a kvikan trest inn milli jarlaga efri hluta skorpunnar og myndar innskot, n ess a gos veri, en myndar blu ea landris yfirbori. Tvennt ber a hafa hug essu sambandi. Anna er, a elisyngd kvikunnar er frekar h (um 2.75 g rmc.) og mun v kvikan oft leita sr leia innan skorpunnar og finna sr farveg, n ess a gjsa. Mrg dmi ess eru n vel kunn. Einkum vil g benda atburina vi Upptyppinga fyrir austan skju rin 2007 til 2009, en ar var miki landris og skjlftavirkni 15 til 17 km dpi. Mikill titringur var lengi llum jarvsindamnnum slandi, en ekki kom gos. Sennilega myndai kvikan stran gang af basalti essu dpi. Smu sgu er a segja me atburi undir Hengli rin 1994 til 1998 og svo nlega Krsuvk ri 2009: stabundin skjlftavirkni, landris og merki um a innskot hafi ori skorpuna n ess a gjsa. Oft eru slk innskot lrttir berggangar, ea lrtt innskot og keilugangar, en a fer eftir spennusvii skorpunni hvort gerist. a verur frlegt a fylgjast me gangi mla grennd vi orbjrn, en mig grunar a kvikan fari ll innskot efri hluta skorpunnar.


Grmur Jnsson Thorkelin og Bjlfskvia

Grmur Jnsson Thorkeln og Bjlfskvia

grimur_jonsson_thorkelin_large

Grmur Jnsson Thorkelin er fddur B Hrtafiri oktber ri 1752. Hann deyr Kaupmannahfn mars ri 1829 eftir merkilegan feril. Sendur ungur nm Sklholtsskla ri 1765. ar sndi hann mikla nmshfileika og var sendur til frekara nms Kaupinhfn ri 1770. tskrifast i 1773 en hlt fram nmi og rannsknum varandi lgfri og norrn handrit. ri 1777 er hann skipaur ritari Arnamagnanske Kommisions, handritastofnun rna Magnssonar. og san prfessor vi Kaupinhafnarhskla ri 1783. var hann umsjnarmaur skjalasafns Danakonungs.

ri 1785 fer hann tveggja ra fer til Bretlandseyja til a leita a skjlum og frleik varandi vist norrnna manna ar landi. Nstu fimm rin var hann erlendis og lri ga ensku og kom upp sterkum sambndum vi frimenn.

Merkasta afrek Grms var a uppgtva handrit me fornkvinu Bjlfskviu British Museum ei 1785. Gamla klfskinnshandriti er enn snum sta British Museum London, gulna og brennt ea svii kntum. ess er fyrst geti ri 1563 en sar eignast Sir Robert V-Cotton handriti. safni hans var handriti me Bjlfskviu ekkt sem Vitellus A. xv. ea fimmtnda bindi hillunni undir brjstmynd Vitelliusar. ri 1700 var bkasafn Cottons hluti af British Museum og flutt til Westminster. En ri 1731 kviknai eldur safnhsinu. Fjldi handrita eyilagist en Bjlfskvia var ttu bandi og svinai v aeins og brenndist kntum.

Ekki fr betur me afrit Grms af Bjlkfskviu Kaupmannahfn. Bretar geru rs borgina ri 1807 me hr af fallbyssysprengjum og Kaupmannahfn logai. brann heimili Grms og uppskriftir hans af Bjlfskviu og nnur skjl eyddust. En hann var ekki af baki dottinn og tk saman ara uppskrift af hinu forna kvi, sem kom loksins prent ri 1815.

ri 1788 var hann gerur doktor vi St Andrews hskla Skotlandi. Nstu 40 rin bar hann titilinn skjalavrur Danakonungs og geri merkar rannsknir skjalasafni og sgu Danaveldis. ing Torkelins Bjlfskviu er mjg umdeild fyrir gi og nkvmni en samt mun nafni hans haldi lofti ar sem hann uppgtvar etta strverk fornritanna.

En hann kom va vi. ri 1788 kom prent eftir hann London rit sem heitir An essay on the slave trade. ar rekur hann sgu rlahalds meal mannkyns og setur fram merkilegar tillgur til a leggja af rlahald me llu. a er greinilegt a hr er ferinni frimaur sem fjallar um fjlda rannsknaverkefna snu fagi.

Sari frimenn hldu fram a rannsaka Bjlfskviu og einn eirra var Prfessor J.R.R. Tolkien Oxfordhskla. Kvi Bjlfskvia og slendingasgur hfu mjg sterk hrif Tolkien, sem ritai heila r af skldsgum anda hinna fornu sagna, ar meal The HobbitogThe Lord of the Rings.


Afdrif vkinga Grnlandi mildum

Landnm norrnna manna fr slandi Grnlandi tundu ld og landknnun eirra vestri er einn af hfustlpum norrnnar menningar almennt. Grnlenska nlendan blmgaist um skei fyrri hluta Mialda, bi Eystribygg og Vestribygg, en af einhverjum ekktum stum lei byggin undir lok kring um 1450 e.Kr. a hefur lengi veri stafest skoun frimanna (fyrst Hans Egede 1721) a hnignun loftslags hafi ri frinni og gert Grnland byggjanlegt fyrir bndur, sem stunduu akuryrkju og bskap a slenskum si. Sasta lfsmarki fr norrnum mnnum Grnlandi er tengt brkaupi slenskra hjna steinkirkjunni Hvalsey ri 1408.

LasherFig2

Rannsknir loftslagsfringa hafa snt fram a um skei rkti tiltlulega mjg milt loftslag norurhveli jarar Mildum (Medieval Climate Anomaly, MCA), fr um 900 til um 1300 e.Kr. , en a byrjai verulega a klna og Litla sldin gekk gar, eins og skjarnar fr Grnlandsjkli sna strum drttum.

Vi frekari knnun hefur myndin nlega teki a skrast vi rannsknir vatnaseti Eystribygg, en niurstur sna a strum drttum hafi Hans Egede rtt fyrir sr fyrir tpum rj hundru rum. N hafa Everett Lasher og Yarrow Axford fr Bandarkjunum greint srefnissamstuna O18 skeljum ea hi af vatnapddum sem finnast borkjrnum af vatnaseti Eystribygg. Grein eirra birtist nlega tmaritinu Geology. En samstan ea srefnisstpinn O18 er gur mlikvari rkjandi hitastig egar vatnapaddan var lfi. a tekur um 40 r a mynda 1 cm ykkt lag af seti essum vtnum Eystribygg, sem gerir kleift a kanna sveiflur loftslagi me um 40 ra nmi ea upplausn yfir um 3000 ra skei.

Niurstur eirra eru sndar myndinni, bi O18 sveiflur (efra riti) og hitasveiflan, sem er dregin af O18 ggnum (nera riti).Klnun er um 2 til 3 stig mealhita.a er eftirtektarvert a klnun Eystribygg er strax komin gang skmmu eftir ri 1000 e.Kr. og hefur n toppnum kringum 1300 e.Kr. (bla lnan).A llum lkindum hefur sprettutminn styttst til muna og landbnaur, sem var hr rekinn slenskan mta, fll niur. Flksfjlgun skrapp saman og fki hrkklaist smm saman brott. En einmitt sama tma var flk af Inuit kyni a fra sig suur me vestur strnd Grnlands og nema land. Intar hfu alaga sig mjg vel a astum, einkum me selaveium, og klnunin Litlu sldinni hafi engin hrif .


Hafsinn Norurslum dregst enn saman

a er yfirleitt um mijan mars mnu r hvert, a hafsinn umhvefis Norur Plinn nr snu hmarki. Svo var einnig r, en kom ljs a magn af hafs norri (14.5 milljn ferkm.) hefur aeins einu sinni mlst minna en r. a var ri 2017, en mlingar hfust ri 1979. a er einnig athyglisvert a fjgur minnstu hafsrin eru einmitt sastliin fjgur r, eins og myndin snir. Svo virist sem ekkert lt s hlnun norri. etta er v ekki eitthva augnabliksfyrirbri, heldur langvarnadi hlnun.

Figure2_a er smu sgu a segja af hafs umhverfis Suurskautslandi. ar var lgmarki tbreislu hafss lok febrar, og var 2.2 milljn ferkm. sem er einnig nst lgsta magn af hafs suri sem mlst hefur. Minnst var a ri 2017.


Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband