Fęrsluflokkur: Jaršskjįlftar

Órói ķ jaršskorpunni

Ķ dag varš töluverš višbót į fjölda jaršskjįlfta į kerfinu sem kennt er viš Svartsengi, og teygir sig nišur ķ Grindavķk. Skjįlftarnir eru litlir og flestir į 3 til 5 km dżpi. En žetta er breyting, sem er vel žess virši aš fylgjast meš, t.d.  į https://www.vafri.is/quake/.    Annars viršist flest nś rólegt į yfirborši, en jaršskjįlfti af stęrš 3.35 undir Henglinum ķ gęr minnir okkur į aš flekamótin eftir endilöngu Reykjanesinu hafa vaknaš.  Žaš žarf ekki endilega aš žżša eldvirkni, en žessi sjö kerfi sem mynda flekamótin munu halda įfram aš skjįlfa og rifna. Hvort žau munu gjósa veit enginn. Žessi kerfi eru, frį vestri til austurs, Eldey, Reykjanes, Svartsengi, Fagradalsfjall, Krķsuvķk, Brennisteinsfjöll og  Hengill.   Fagradalsfjallskerfiš er bśiš aš afgreiša sig vel, meš žremur hrinum og eldgosum įrin 2021, 2022 og 2023.  Óvķst er hvort Svartsengi sé lokiš af, en hętt er viš aš hin kerfin eigi eftir aš umbyltast, hvert į fętur öšru nęstu įrin, žar til žessi miklu flekamót  į milli Noršur Amerķkuflekans og Eurasiuflekans er komin ķ jafnvęgi aftur. Litli Hrútur 2023

Žótt alt viršist vera ķ ró ķ augnablikinu, žį er żmislegt aš gerast undir nišri, sem vert er aš fylgjast meš. Žaš eru fyrst og fremst jaršskjįlftar og GPS hreyfingar. Žegar berg brotnar og springur ķ sundur, žį koma alltaf fram skżr merki į jaršskjįlftamęlum sem mynda P- og S-bylgjur. Žessar bylgjur eru skarpar į lķnuritum jaršskjįlftamęla og endast stutt, en berast mjög hratt ķ gegnum bergiš, eša um 5 km į sekśndu.  En žaš er önnur tegund af bylgjum, sem kemur fram į jaršskjįlftamęlum,  sem nefnist órói.  Oft er rętt um aš kvikuhreyfingar ķ eša undir skorpunni orsaki žennan titring sem kallast órói, og sumir telja aš órói geti veriš forboši eldgosa.  En órói į jaršskjįlftamęlum getur einnig myndast vegna vešurofsa, brims viš ströndina og jafnvel mikillar umferšar. Melhóll

Rétt sunnan Hagafells er skjįlftastöšin Melhóll, sem er um 2 km NA af Grindavķk. Fyrri myndin sżnir aš óróa gętir nś undir žessari stöš, en žaš er ekki nżtt, heldur hefur órói eša titringur veriš hér sķšan 11. nóvember.  Órói er ķ gangi en ekki eldgos ennžį. En hvaš sżna jaršskjįlftagögnin žegar eldgos skellur į?  Seinni myndin sżnir gögn um óróa į jaršskjįlftastöšinni faf  ķ grennd viš Litla Hrśt, rétt austan Fagradalsfjalls.  Hinn 11. jślķ 2023 hófst eldgos viš Litla Hrśt kl. 16.40. Žaš er ljóst į lķnuritinu (mynd 2) aš žaš eru fimm toppar af óróa tveimur dögum įšur og svo rżkur órói upp um klukkutķma fyrir gos.  Var hęgt aš nota slķk gögn til aš spį fyrir um eldgos? Lesandinn getur sjįlf dęmt žar um, en ég held ekki.  Žaš er augljóst aš óróinn rżkur upp žegar gżs, en žaš er ekki grundvöllur fyrir spį um gos.  Samt sem įšur held ég aš žaš sé mikilvęgt aš fylgjast meš óróa į jaršskjįlftamęlum, og beita žeim upplżsingum til aš tilkynna ašvörun žegar skorpuglišnun į GPS stöšvum og  jaršskjįlftar benda til aš eldstöšin sżni merki um kvikuhreyfingar.

 


Skorpuhreyfingar ķ jöršu og óstjórn į yfirborši

Ég hef nś fylgst nokkuš nįiš meš žeim atburšum sem hafa gerst ķ jaršskorpunni undir Reykjanesi sķšan 9. nóvember, og višbrögšum stofnana, fręšimanna og sveitafélaga viš žeim. Žaš sem ég hef fyrst og fremst lęrt af žvķ er aš nś er mikil naušsyn aš endurskoša žau mįl sem snerta eftirlit, męlingar og uppfręšslu almennings į jaršskorpuhreyfingum og kvikuhreyfingum undir Ķslandi.  Ég tel aš žessi mįl séu nś ķ ólestri į margan hįtt, eins og mįliš ķ heild viršist höndlaš af Rķkislögreglu-Almannavörnum, Vešurstofunni og Hįskóla Ķslands.  

Hér eru margar hlišar til aš fjalla um. Mér hefur til dęmis aldrei veriš ljóst hvers vegna Rķkislögreglustjóri  -  Almannavarnir er höfušpaurinn ķ višbrögšum gegn jaršskorpuhreyfingum og kvikuhreyfingum undir landinu. Žar sżnist ekki fyrir hendi breiš séržekking į žessu sviši jaršvķsinda.    Gętir žś ķmyndaš žér aš til dęmis Amerķski herinn stżrši višbrögšum gegn nįttśruhamförum ķ Bandarķkjunum?  Žar ķ landi hafa žeir eina vķsindastofnun, US Geological Survey, sem setur upp og rekur męlitęki til aš fylgjast meš jaršskorpunni, mišlar upplżsingum nęr samstundis, vinnur ķ samrįši viš žaš bęjarfélag sem getur oršiš fyrir baršinu, og žaš bęjarfélag kallar fram sķna lögreglu og starfsliš heimafólks til aš bregšast viš į višeigandi hįtt.  Ég spyr, hvaš žarf mikla séržekkingu til aš loka vegum og stżra umferš? Žetta ręšur lögreglan alveg viš  heima ķ hverju bęjarfélagi.   Žegar umbrot verša nś, žį koma lögreglusérfręšingar śr Reykjavik og taka völdin, żta heimamönnum til hlišar. Žaš eru aušvitaš heimamenn sem žekkja svęšiš og fólkiš og eru fęrastir um stjórnun.

   Kanar eru ekki endilega góš fyrirmynd, en ég tek žį hér fyrir ofan sem eitt dęmi.   Ég hef kynnst starshįttum ķ żmsum löndum į žessu sviši, Kólombķu, Mexķkó, Vestur Indķum, Indónesķu, Kameroun ķ Afrķku og vķšar. Žar eru hęttir ķ višbrögšum viš slķkum nįttśruhamförum svipašir og hér er lżst fyrir Amerķku.  

Annaš stórt atriši er rannsóknahlišin, sem er uppsetning nets af tękjum sem nema skorpuhreyfingar af żmsu tagi, GPS tęki, jaršskjįlftamęla, borholumęla sem skrį bęši hita og breytingar vatnsboršs og könnun yfirboršs jaršar meš gervihnöttum.  Listinn er miklu lengri, en žetta er nś allt framkvęmt į einn eša annan hįtt ķ dag. 

Söfnun gagna er mikilvęg, en hśn er gagnminni eša jafnvel gagnslaus ef žessum gögnum er ekki lķka dreift strax til almennings. Žar komum viš aš viškvęmasta mįlinu hvaš varšar jaršskorpukerfiš į Ķslandi og eftirlit meš žvķ.  Besta dęmiš um söfnun og dreifingu vķsindagagna į jöršu er starfsemin sem rķkisreknar vešurstofur stunda um allan heim. Sķšan 1920 hefur Vešurstofa Ķslands stundaš slķka starfsemi, meš athugunum, męlingum og vešurspįm sem eru gefnar śt daglega eša oftar. Žaš er góšur rekstur.

En af einhverjum sökum var Vešurstofunni snemma fališ aš safna einnig jaršskjįlftagögnum og skyldum gögnum um hreyfingar į jaršskorpu Ķslands.  Žar meš var Vešurstofan einnig farin aš fylgjast meš stormum inni ķ jöršinni. En žar byrjar vandinn. Jaršešlisfręšileg gögn hafa ekki veriš gerš jafn ašgengileg og ekki dreift į sama hįtt og vešurgögnum.  Vefsķšur Vešurstofunnar į žessu sviši eru afleitar, illa haldiš viš, sumt efni er sķšan 2008 og hefur ekki veriš uppfęrt sķšan og svo mętti lengi telja. Slķk gagnastefna žrengir til dęmis žann hóp jaršvķsindamanna sem bśa yfir žekkingu og tślkun į gögnum. 

Žaš er ekki ljóst hvaš veldur.  Ef žś leitar aš GPS gögnum į vefsķšum  Vešurstofunnar, žį rekur  žś žig į tķu įra gömul skilaboš sem bęgja žér frį.  Žar segir til dęmis eitthvaš ķ žessa įtt.  “Upplżsingar į žessari sķšu eru śreltar. Nż sķša er ķ vinnslu og veršur vonandi opnuš fljótlega.“  http://hraun.vedur.is/ja/strain/index.html    Eša žetta:  “Athugiš aš ekki er rįšlegt aš nota gögnin nema ķ samrįši viš starfsmenn jaršešlissvišs Vešurstofu Ķslands.“   http://hraun.vedur.is/ja/gps/data.html    Eša žetta. “Athugiš aš ašgengi aš ISGPS gögnum hefur veriš takmarkaš, sjį tilkynningu og leišbeiningar um ašgengi.“   http://hraun.vedur.is/ja/gps/data.html. Slķk skilaboš hafa veriš į vefsķšunni sķšan 2008.  Af einhverjum sökum viršist GPS vera olnbogabarn innan Vešurstofunnar.  Ašgangur er greišastur į vefsķšu sem er gefin śt  śti ķ bę https://www.vafri.is/quake/.  En GPS gögn Vešurstofunnar eru ekki uppfęrš strax, heldur eftir tvo daga. Til allrar hamingju er vefsķša rekin af Hįskóla Ķslands https://strokkur.raunvis.hi.is/gps/8h og žar eru nęr rauntķma gögn. 

Žetta gengur varla lengur meš tregan ašgang almennings aš GPS gögnum į vef Vešurstofu Ķslands. Žaš er hętta į feršum, lķf, heimili og veršmęti eru ķ hśfi. Flęši vķsindagagna žarf aš vera opiš og greitt. Žaš er žvķ naušsynlegt aš koma rekstri  į rannsóknum jaršskorpuhreyfinga ķ réttan farveg strax.  

Hvaš bęjaryfirvöld varšar į Ķslandi almennt, er nś ljóst aš žaš er žörf į žvķ aš endurnżja eša gera nżtt įhęttumat sem tekur fyllilega til greina žau jaršfręšigögn sem eru almennt  fyrir hendi. Žar er Grindavķk nęrtękasta dęmiš. Žaš hefur lengi veriš augljóst, fyrst śt frį loftmyndum Amerķska hersins frį 1954 og sķšan śt frį nįkvęmum jaršfręšikortum aš bęrinn er reistur ķ sprungukerfi og ķ sigdal. Žaš kemur fram ķ Ašalskipulagi Grindavķkur frį 2020 aš yfirvöldum var ljóst aš spungur liggja undir bęnum. Um žetta mįl er fjallaš til dęmis ķ Fylgiskjali meš Ašalskipulagi Grindavķkur (61 bls.) en hvergi viršist tekiš til greina aš jaršskorpuhreyfingar gętu hafist į nż. Nś blasir viš okkur nżr raunveruleiki.  

 


Hvaša kraftar eru ķ gangi undir Grindavķk?

 

Jörš skelfur en žaš kemur ekkert gos.

Jaršskjįlftar og eldgos. Žessi vofeiflegu fyrirbęri skella öšru hvoru yfir žjóšina og valda miklum ótta, spjöllum og jafnvel dauša. En hvaš veldur žessum ósköpum? Flestir landsmenn hafa reiš svör žegar rętt er um upptök slķkra hamfara: Ķsland er jś stašsett į mišjum Noršur Atlantshafshryggnum og auk žess er heitur reitur ķ möttlinum undir mišju landinu. Žetta er nś nokkuš gott svo langt sem žaš nęr, en hin raunverulega skżring er aušvitaš miklu flóknara mįl, sem er žó į allra fęri aš skilja. 

Okkur viršist oft aš žaš blandist allt saman, flekahreyfingar (og jaršskjįlftar) annars vegar, og eldgos hins vegar. Aš vķsu geta žessir žęttir veriš samtķma, en žaš er naušsynlegt aš fjalla um hraunkvikumyndun og eldgos sér, og fjalla sķšan um jaršskjįlfta og sprungumyndun og hreyfingu jaršskorpunnar ķ öšru lagi. 

Žaš er oft talaš um eldgos og jaršskjįlfta (eša flekahreyfingar) ķ sömu andrįnni, en žaš er villandi og reyndar ekki rétt. Žetta eru oft vel ašskilin fyrirbęri og best er aš fjalla um žau sér ķ lagi.  Viš skiljum žaš betur žegar viš fjöllum um grunnkraftana ķ jöršinni, sem stżra flekahreyfingum annars vegar og valda eldgosum hins vegar.  Aš mķnu įliti eru žaš flekahreyfingar sem rįša feršinni og skipta mestu mįli, en eldgos er oft passiv aflešing slķkra hreyfinga jaršskorpunnar.  Į Ķslandi höfum viš fjölda dęma um mikil umbrot ķ jaršskorpunni, flekahreyfingar og jaršskjįlfta, įn žess aš nokkuš gjósi į yfirborši. 

Kraftar og flekahreyfingar

Jaršvķsindin voru į frekar lįgu plani žar til eftir seinni heimsstyrjöldina. Žaš stafaši af žvķ aš yfir 70% af yfirborši jaršar var algjörlega ókannašur hafsbotn. Menn byrjušu loks aš kanna hafsbotninn kerfisbundiš ķ seinni heimsstyrjöldinni.  Stórveldin įttušu sig strax į miklu hernašarlegu gildi vopnašra kafbįta, en til aš beita kafbįtum ķ hernaši žarft žś aš žekkja hafsbotninn.  Bandarķkjamenn ruku til, og settu strax į laggirnar nokkrar hafrannsóknastofnanir til aš kortleggja hafsbotninn og kanna öll einkenni allra hafa heimsins.  Allt ķ einu höfšu vķsindamenn viš slķkar hafrannsóknastofnanir nż og vel bśin skip, og mikiš fjįrmagn til leišangra um öll heimsins höf. Herinn fékk stöšugan straum af nżjum kortum og öšrum upplżsingum um allan hafsbotninn. Ég žekki žetta vel, žar sem ég hef starfaš viš slķka stofnun ķ Rhode Island nś ķ 50 įr. 

Vķsindahópar voru fljótir aš fęra herjum stórveldanna allar žęr helstu upplżsingar sem žurfti til hernašar ķ dżpinu.  Žaš voru fyrst og fremst góš landakort af botni allra heimshafanna.  En žį kom ķ ljós aš hafsbotninn um alla jöršu er ótrślega flott og merkilegt fyrirbęri, žar sem risastórir śthafshryggir teygja sig eftir botni allra heimshafanna. Hvernig ķ ósköpunum į aš tślka og skilja allar žessu nżju upplżsingar? Į sama tķma var sett upp net af jaršskjįlftamęlum um allan heim, en netiš var fyrst og fremst hannaš til aš fylgjast meš tilraunum sem stórveldin voru aš gera meš kjarnorkusprengjur ķ kalda strķšinu. Žarna kom annaš dęmi um, hvernig hernašarbrölt stórvelda getur varpaš nżju ljósi į stór vķsindavandamįl.  Žį kom fljótt ķ ljós aš žaš er samfellt jaršskjįlftabelti sem žręšir sig eftir öllum śthafshryggjum jaršar, og hryggirnir eru allir aš glišna ķ sundur. 

Framhaldiš af žessari sögu er efni ķ margar bękur, en žessi mikla bylting ķ skilningi okkar į hegšun jaršar og flekakenningunni er ein mesta sigurför vķsindanna.  Hér vil ég ašeins snśa mér aš einu mikilvęgu atriši, sem snertir Ķsland beint, og fęrir okkur aftur śt į Reykjanes. Žaš er vķsindakenningin um žį krafta ķ jöršu, sem brjóta upp og fęra til jaršskorpufleka og valda jaršskjįlftum.  Žetta eru kraftarnir sem mynda śtlit jaršar og stjórna stašsetningu og dreifingu meginlandanna į heimskringlunni. 

Slab pull -  flekatog.  Įriš 1975 uppgötvušu žeir jaršešlisfręšingarnir Donald Forsyth og Seiya Uyeda afliš eša kraftinn sem žeir nefndu slab pull, eša flekatog.  Žessi uppgötvun er einn merkasti hornsteinn flekakenningarinnar og jaršvķsindanna almennt. Donald er prófessor ķ jaršešlisfręši viš Brown Hįskóla ķ Rhode Island og viš vorum nįgrannar og kynntumst vel  eftir aš ég var settur prófessor viš Rhode Island Hįskóla įriš 1974.  Lykillinn aš flekatoginu er aš įtta sig į, aš allir flekar eru ungir, heitir og léttir ķ annan endann, en gamlir, kaldir og žungir į hinum endanum. Flekinn myndast į śthafshryggnum, eins og til dęmis į Reykjaneshrygg, žar er hann ungur, heitur og léttur. Meš tķmanum rekur flekinn frį hryggnum, kólnar og žyngist. Žegar elsti hluti flekans er bśinn aš reka langt frį hryggnum og oršinn 100 til 140 miljón įra gamall, žį er ešlisžyngd hans oršin jöfn eša jafnvel meiri en ešlisžyngd möttulsins fyrir nešan flekann. Gamli endinn į flekanum byrjar žvķ aš sökkva nišur ķ möttulinn fyrir nešan og myndar sigbelti.  Žegar hann sekkur žį togar hann ķ allan flekann og dregur flekann frį śthafshryggnum, togar ķ hann eins og blautt teppi togast nišur į gólf ofan af stofuboršinu. Žetta er krafturinn sem nefnist slab pull, eša flekatog. Hann stżrist fyrst og fremst af breytingu į ešlisžyngd flekans meš tķmanum. 

Sumir skorpuflekar eru į fleygiferš ķ dag og mynda hafsbotn sem hreyfist į 15 til 20 cm hraša į įri. Žetta į viš sérstaklega ķ sambandi viš flekana ķ sušur hluta Kyrrahafsins. Forsyth og Uyeda bentu einfaldlega į, aš hraši į hreyfingu fleka er ķ beinu hlutfalli viš hvaš mikiš af flekanum er  tengt viš sigbelti.  Slab pull eša flekatog er mikilvęgasti krafturinn ķ flekahreyfingum jaršar.

En bķddu nś viš, -  sumir flekar eru ekki tengdir viš neitt sigbelti, en eru samt į hreyfingu!  Og žaš į einmitt viš um Ķsland. Žaš eru tveir  stórir jaršskorpuflekar sem mętast undir Islandi. Aš austan er žaš hinn risastóri EvrAsķufleki, en į honum hvķlir öll Evrópa, Rśssland og öll Asķa, Sķberķa og allt land til Kyrrahafsstrandar. Žessi tröllvaxni fleki viršist vera alveg kyrr og rólegur, enda er hann ekki tengdur neinu sigbelti. Hinn flekinn sem skiptir okkur miklu mįli er Noršur-Amerķku flekinn. Hann er einnig stór, meš allan vestur helming Noršur Atlantshafsins, og alla Noršur og Miš-Amerķku.  En Noršur-Amerķku flekinn er į hęgri hreyfingu til vesturs, ašeins um 1 til 2 cm į įri. Hvers vegna er Noršur-Amerķku flekinn į hreyfingu yfir leitt?  Reyndar er eitt frekar lķtiš sigbelti tengt žessum fleka ķ Vestur Indķum,  en žaš skżrir alls ekki hreyfingu Noršur-Amerķku flekans.  Žetta skiptir okkur miklu mįli, vegna žess aš öll flekahreyfing į Ķslandi er tengd hreyfingu Noršur-Amerķku flekans til vesturs.

Jęja, žeir Forsyth og Uyeda koma hér til hjįlpar, en žeir sżndu fram į aš žaš er annar mjög  mikilvęgur kraftur sem virkar į jöršu og hann er krafturinn sem skiftir okkur mestu mįli į Fróni.  

Ridge push - hryggjaržrżstingur.

Śthafshryggirnir, eins og Miš-Atlantshafshryggurinn,  eru fjallgaršar į hafsbotni. Žeir eru ekki brattir, en žeir rķsa samt upp 1 til 2 km yfir hafsbotninn umhverfis. Śthafshryggurinn myndast og rķs upp  fyrst og fremst vegna žess, aš žegar tveir flekar glišna eša fęrast ķ sundur, žį myndast rśm fyrir efri hluta möttuls aš mjaka sér upp ķ biliš. Möttullinn sem rķs upp ķ biliš kemur af meira dżpi ķ jöršinni og er žvķ heitari en umhverfiš. Vegna hitans hefur hann ašeins lęgri ešlisžyngd. Žessi fleygur af heitara og léttara efni milli flekanna veldur kraftinum sem nefnist ridge push, eša hryggjaržrżstingur.  Žetta er aš öllum lķkindum krafturinn sem mjakar Noršur Amerķkuflekanum til vesturs, og veldur skorpuhreyfingunum į Reykjanesi.   Takiš eftir aš krafturinn ridge push eša hryggjaržrżstingur fer ķ gang vegna žess aš heitari og léttari möttull rķs upp  milli flekanna, sem żtast ķ sundur.  Žaš er žvķ žyngdarlögmįliš sem stżrir žeim krafti.

Ridge push eša hryggjaržrżstingur er krafturinn sem į sökina į öllum hamförunum į Reykjanesi ķ dag.

 


Hvaš skal nżja eyjan heita?

Skorpuhreyfingarnar į Reykjanesi žessa dagana eru mešal merkustu atburša ķ jaršsögu Ķslands. Vešurstofa Ķslands hefur unniš frįbęrt verk meš žvķ aš skrį jaršskorpuhreyfingar og dreifingu jaršskjįlfta į Reykjanesinu og koma žeim upplżsingum fram til almennings. Ólķkt fyrri umbrotum į Reykjanesi, sem voru fjęrri byggš, žį er miklu meira ķ hśfi ķ žetta sinn, žvķ skorpuhreyfingarnar og hugsanlegar hreyfingar į hraunkviku og gos geta veriš bein ógn viš Grindavķkurbę, virkjunina į Svartsengi og Blįa Lóniš. 

Screenshot 2023-11-11 at 6.46.35 AM

 Skorpan sem myndar Reykjanes er aš rifna ķ sundur fyrir augum okkar. Žessar stórbrotnu flekahreyfingar fletta ofan af heita reitnum ķ möttli jaršar undir Ķslandi. Žar er hiti ķ möttlinum undir sorpunni um 1400oC og žessi svampkenndi möttull er gegnsósa af basaltkviku sem er meir en 1250oC.  Einn sterkasti atburšurinn til žessa varš ķ gęr, žegar löng og mjó röš af jaršskjįlftum teiknušu upp mynd af jaršskorpubroti frį noršaustri til sušvesturs. Fyrstu skjįlftarnir voru noršan viš, en virknin fęršist beint til sušvesturs, beint undir Grindavķk og sķšan śt į haf, eša öllu heldur sušur ķ jaršskorpuna ķ botni landgrunnsins. 

Einfaldasta tślkunin er sś, aš kvikugangur hafi myndast sem klauf jaršskorpuna til sušvesturs, alla leš śt į landgrunn. Til allrar hamingju streymdi kvikan innan skorpunnar og hefur ekki enn komiš upp į yfirborš. Ef meiri kvika streymir inn ķ ganginn eru allar lķkur į žvķ aš hann haldi įfram aš vaxa til sušvesturs. Žį er hętt viš aš gangurinn komi fram į landgrunninu fyrir sunnan höfnina ķ Grindavķk, myndi žar gos į hafsbotni og ef tl vill nżja eldey, ef nęg kvika er fyrir hendi.  Žetta gęti žį gerst į 150 til 200 m dżpi, en slķkt gos vęri žį af sömu gerš og Surtseyjargos.

Nś er varšskipiš Žór statt ķ Grindavķk og upplagt aš nżta žau tęki sem žar eru um borš til aš kanna hafsbotninn į žessum slóšum.

 

 

 

 

 


Mögnun jarskjįlftans ķ Mexķkó

shakemap-desktop-largeJaršskjįlftinn sem skók Mexķkóborg var slęmur, og yfir 270 hafa lįtist. Skjįlftinn var mešalstór, um 7,1, en ķ um 85 km fjarlęgš. Įstęšan fyri miklu tjóni į mönnum og byggingum var samt ekki einfaldlega vegna stęršar skjįlftans, heldur vegna įstęšna jaršlaga undir borginni. Žegar Spįnverjar komu įriš 1521 hét borgin Tenochtitlan, höfušborg Axtecažjóšarinnar. En Tenochtitlan var stašsett į eyjum og umhverfis stórt stöšuvatn; Texcoco. Eftir komu Spįnverja var hafist handa viš aš ręsa fram og fylla upp ķ vatniš. Nś stendur žvķ borgin aš miklu leyti į allt aš 100 m žykku leirkenndu vatnsseti og lausum vatnssósa sandi.   Žegar jaršskjįlftabylgjur berast ķ setiš undir borginni, žį hęgja žęr į sér frį um 2 km į sekśndu, nišur ķ um 50 m į sek. Um leiš magnast og hękka bylgjurnar (amplitude) og valda meiri skaša. Myndin sżnir śtlķnur gamla stöšuvatnsins og svęšiš žar sem mögnunin į skjįlftum gerist. Mögnunin nemur um hundraš sinnum.  Stašsetning borgarinnar getur žvķ varla veriš verri, og mun alltaf vald vandamįlum.


Var bśiš aš mślbinda Ķtalska skjįlftafręšinga?

hinirseku.jpgHvaš segja Ķtalskir jaršvķsindamenn um stóra skjįlftann, sem nżlega reiš yfir borgina Amatrice? Mig grunar aš žeir segi ekki neitt af ótta viš aš verša dregnir fyrir dómarann. Skżringin er sś, aš ķtalskir jaršvķsindamenn voru mślbundnir ķ réttarhöldum varšandi jaršskjįlftann ķ L’Aquila įriš 2009.

Hinn 6. aprķl įriš 2009 reiš stór jaršskjįlfti, af stęršinni 6,3 yfir fornu borgina L’Aquila į Ķtalķu. Um 300 manns fórust. Nokkrum mįnušum įšur fór aš bera į tķšum smįskjįlftum undir borginni. Almenningur varš órór, einkum eftir aš amatör skjįlftafręšingur spįši žvķ aš stór skjįlfti vęri yfirvofandi. Hans spįdómur var byggšur į vaxandi śtstreymi af radon gasi śr jöršu, og sennilega var žaš rétt hjį honum. Hinn 31. mars 2009 hélt nefnd sérfręšinga opinn fund, til aš fara yfir gögn frį jaršskjįlftamęlum į svęšinu og til aš veita yfirvöldum góš rįš. Į fundi meš fjölmišlum į eftir, žar sem jaršvķsindamennirnir Franco Barberi og Bernardo De Bernardinis męttu, lżstu žeir žvķ yfir aš žaš vęru engar lķkur į stórum skjįlfta. De Bernardinis lżsti žvķ einnig yfir aš vķsindamenn telji aš žaš sé engin hętta vegna žess, aš nś eru öflin ķ jaršskorpunni aš eyšast ķ smįskjįlftum. Žannig geršu vķsindamenn lķtiš śr hęttunni, til aš róa fólkiš og til aš eyša spįdómum um stóra skjįlftann. Af žessum sökum kusu flestir ķbśar L’Aquila aš vera um kyrrt innanhśss, ķ žaš žess aš fara śt į götu, eins og žau voru vön ķ jaršskjįlfta. Žess vegna dó svo mikill fjöldi ķbśa ķ hśsum sķnum ķ jaršskjįlftanum einni viku eftir aš vķsindanefndin hafši fundaš.

Réttarhöld voru haldin yfir vķsindamönnunum sjö, og allir voru žeir sekir fundnir um manndrįp ķ október įriš 2012, eftir žrettįn mįnaša réttarhöld, sem dįleiddu vķsindasamfélagiš um heim allan. Myndin sżnir žį félagana sjö.


Skjįlftakortiš af Ķtalķu

kort_1290786.jpgHér er gott kort af skjįlftasvęšinu į Ķtalķu, um 100 km fyrir noršaustan höfušborgina Róm. Stašsetning stóru skjįlftanna įrin 1997 (Annifo, stęrš 6,1 į Richter), 2009 (L'Aquila 6,3) og 2016 (Amatrice, 6,2) er sżnd meš raušum blettum. Ašrir minni skjįlftar meš gulum og brśnum merkjum. Allir skjįlftarnir raša sér upp į lķnu, sem markar stefnu misgengja ķ jaršskorpunni efitr endilöngum hrygg Appennine fjallgaršsins. Žį er žessi hluti misgengjanna bśinn aš rifna. Nęst rifnar skorpan vęntanlega fyrir noršvestan eša sušaustan žessa svęšis. Skjįlftin var į um 10 km dżpi, en slķkir grunnir skjįlftar valda oftast meira tjóni.


Ķ óstjórnušu landi hrynja hśsin

amatrice.jpgŽorpin Amatrice, Accumoli og Pescara del Tronto eru rśstir einar og 247 eru lįtnir af völdum jaršskjįlftans. En hvaš er framundan? Eitt stęrsta vandamįl Ķtalķu er, aš lögum og reglum er ekki fylgt. Žaš er til dęmis bśiš aš koma į mjög góšum reglum į ķtalķu varšandi žaš aš reisa hśsbyggingar meš tilliti til tķšra jaršskjįlfta og einnig veitt mikiš fé til aš styrkja hin mörgu og fögru eldri hśs landsins. En ekkert er gert, reglum ekki fylgt og menn yppa bara öxlum, meš stęl. Peningarnir hverfa ķ vasa spilltra stjórnmįlamanna eša verktaka tengdum mafķunni.

Af žeim sökum er hver einasti jaršskjįlfti einn nżr harmleikur, sem ekkert er lęrt af. Og um leiš hverfur af sögusvišinu merkileg forn byggš og dżrmętar minjar um forna fręgš. Milljónir efra höfšu til dęmis veriš veittar til aš styrkja og verja sjśkrahśsiš ķ Amatrice gegn jaršskjįlfaskemmdum, en ekkert var gert og peningarnir horfnir. Nś er sjśkrahśsiš rśstir einar. Forna borgin Aquila er enn ķ rśstum eftir jaršskjįlftann įriš 2009 (6,3 af stęrš) og ekkert ašhafst žįtt fyrir milljóna fjįrveitingar. Spilling, skipulagšar glępahreyfingar, rķkiš og Pįfagaršur: žetta er ótrśleg blanda, sem kemur engu ķ framkvęmd nema illa fengnum auš ķ fįa einkavasa.   Ég syrgi hina fögru Ķtalķu, en ber um leiš takmarkaša viršingu fyrir fólkinu, sem reynir ekki aš hrista af sér žetta gjörspillta pólitķska kerfi. Myndin er frį Amatrice žorpi śr lofti.

 

 


Hvaš veldur jaršskjįlftanum į Ķtalķu?

untitled_1290765.jpgJaršskorpa Ķtalķu er eins og krumpaš dagblaš, sem er illa trošiš inn um póstlśguna heima hjį žér. Hér hefur mikiš gengiš į, og jaršhręringar munu halda įfram, en höfuš orsökin er fyrst og fremst tengd hreyfingu Afrķkuflekans mišaš viš Evrópu. Nś mjakast Afrķkuflekinn stöšugt noršur um 4 til 5 mm į įri og heldur įfram aš žrengja og loka Mišjaršarhafinu. Ein afleišing žessa skorpuhreyfinga eru jaršskjįlftar, eins og jarsškjįlfti af stęršinni 6,2 ķ vikunni ķ grennd viš bęinn Norcia og Amatrice. Žetta er reyndar ekki mjög stór skjįlfti, mišaš viš žaš sem viš venjumst ķ Kyrrahafi, en flest hśs į Ķtalķu eru illa byggš mśrsteinshśs, įn jarnbindinga og hrynja žvķ viš minnsta tilfelli.

            Flókin flekamót liggja eftir skaga Ķtalķu endilöngum og mynda Appenine fjöll. Žessi flekamót eru eins og risastór saumur į jaršskorpunni, en hér stangast flekarnir į og skerast ķ mörgum misgengjum. Myndin sżnir žversniš af Ķtalķu, frį noršaustri til sušvesturs. Žaš er gamall og žykkur fleki, um 100 km žykkur, sem sķgur til sušvesturs undir Ķtalķu og myndar fjallgaršinn. En fyrir vestan er žynnri skorpa, ašeins um 20 til 30 km žykk, sem einkennir Tyrrenahafiš. Į mótunum verša mörg sniš misgengi, eins og žaš sem er nś virkt, meš mikilli skjįlftavirkni.


Hver voru upptök Lissabon skjįlftans įriš 1755?

lisbon.jpgMestu nįttśruhamfarir sem um getur ķ Evrópu eru tengdar jaršskjįlftanum ķ Lissabon ķ Portśgal, įriš 1755, en žrįtt fyrir mikilvęgi žessa atburšar ķ mannkynssögunni, žį vitum viš harla lķtiš um upptök hans. Žaš var Allraheilagamessa ķ kažólska heiminum hinn 1. nóvember, og fólk žyrptist ķ kirkjur landsins aš venju. Allt ķ einu reiš yfir stór jaršskjįlfti um kl. 940 um morguninn og skömmu sķšar annar enn stęrri. Nęr allar kirkjur landsins og ašrar steinbyggingar hrundu til grunna, fullar af fólki. Um 40 mķnśtum sķšar skall stór flóšbylgja, milli 7 og 15 metrar į hęš, į hafnarhverfiš og byggš nęrri sjó ķ Lissabon. Į sama tķma kviknaši ķ borginni, sennilega mest śt frį kertum og öšrum ljósum sem skreyttu allar kirkjur žennan morgun. Borgareldurinn var algjör og borgin brann ķ žrjį daga. Lissabon var rśst ein į eftir. Um 90 žśsund fórust ķ Portugal (ķbśafjöldi ķ Lissabon var žį um 230 žśsund) og flóšbylgjan drap einnig um tķu žśsund ķ Marokkó. Lissabon var žį ein rķkasta borg į jöršu, en hśn hafši safnaš auš sem mišstöš hins mikla siglingaveldis Portśgal. Gull og gersemar streymdu til borgarinnar ķ meir en tvö hundruš įr frį löndum Miš- og Sušur Amerķku, žar sem Portśgalar ręndu og ruplušu og grófu upp gersemar, sem allar voru fluttar til Lissabon. Allt žetta fór forgöršum ķ eldsvošanum og flóšinu og žar į mešal konungshöllin, meš sitt 75 žśsund binda bókasafn. Tapiš į menningarlegu veršmęti ķ žessum bruna minnir helst į brunan į bókasafni Alexandrķu ķ Egyptalandi til forna.

Jaršskjįlftinn mikli er talinn vera amk. 8,7 aš styrkleika. Skjįlftinn, var talinn eiga upptök um 200 km fyrir vestan Portśgal, kl. 940 aš morgni. Skjįlftarnir voru žrķr, og sį stęrsti ķ mišjunni. Hans var vart um nęr alla Evrópu, til Luxemborgar, Žżskalands og jafnvel Svķžjóšar. Mikiš tjón varš einnig ķ Alsķr og Marokkó. Žaš er reyndar merkilegt, aš hvorki stašsetning į upptökum né tegund skorpuhreyfingarinnar er enn žekkt fyrir žennan risastóra skjįlfta. Lengi vel hafa jaršvķsindamenn veriš į žeirri skošun aš hann ętti upptök sķn ķ brotabelti, sem liggur į milli Azoreyja og Gķbraltar og stefnir austur-vestur.   Žaš mikiš og langt misgengi į mótum Afrķkuflekans og Evrasķuflekans ķ Noršur Atlantshafi, sem nefnist Gķbraltar-Azores brotabeltiš. Žaš liggur ķ austur įtt frį Azoreseyjum og nęr alla leiš til Gķbraltarsunds. En slķk brotabelti mynda yfir leitt ekki svo stóra skjįlfta sem žennan. Nżlega hefur komiš fram sś skošun (M.A. Gutscher ofl.), aš undir Cadizflóa og undir Gķbraltar sé aš myndast sigbelti, žar sem jaršskorpa Noršur Atlantshafsins sķgur undir jaršskorpu Marokkó og Ķberķuskagans. Allir stęrstu jaršskjįlftar sögunnar hafa einmitt myndast viš hreyfingar į sigbeltum sem žessu. En žessi hugmynd um sigbelti undir Gķbraltar er enn mjög umdeild og rįšgįtan um upptök skjįlftans mikla er alls ekki leyst.

Myndin sżnir hugmyndir um stašsetningu į upptökum skjįlftans įriš 1755 (stórir brśnir hringir). Einnig sżnir myndin upptök seinni skjįlfta į žessu svęši, sem hafa veriš stašsettir meš nokkri nįkvęmni og svo stašsetningu sigbeltisins undir Gķbraltar.

Flóšbylgjan breiddist hratt śt um allt Noršur Atlantshaf og hefur sennilega nįš til Ķslands eftir um fimm tķma. En engar heimildir eru til um flóšbylgju hér į landi ķ tengslum viš skjįlftann mikla įriš 1755. Sveinbjörn Rafnsson hefur frętt mig um hvaš geršist į Ķslandi į žessum tķma. Hinn 11. september 1755 varš mikill jaršskjįlfti į Noršurlandi sem žeir Eggert Ólafsson og Bjarni Pįlsson lżsa ķ skżrslu til danska vķsindafélagsins. Hinn 17. október til 7. nóvember 1755 var eldgos ķ Kötlu. En einmitt mešan į žessu gosi stóš varš eyšing Lissabonborgar 1. nóvember 1755. Uppįstunga Sveinbjörns er sś, aš Ķslendingar hafi hreinlega ekki tekiš eftir Lissabonbylgjunni vegna eldgossins ķ Kötlu og menn hafi kennt Kötlu um allt saman. Žaš er engin įstęša til aš ętla aš nokkuš samband sé į milli eldgossins ķ Kötlu og skjįlftans ķ Lissabon.

            Nįttśruhamfarirnar höfšu gķfurleg įhrif į hugarfar fólks ķ Evrópu og ollu straumhvörfum ķ heimspeki og bókmenntum, einkum hjį raunsęjum pennum eins og Voltaire og Rousseau. En žaš er nś stór kafli aš fjalla um, śtaf fyrir sig.


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband