Fęrsluflokkur: Hagur

Harmleikurinn ķ Noršur Kóreu

KoreaŽegar viš fylgjumst meš fįrįnlegum samskiftum Trumps og Kim Jong-il, žį gleymum viš žvķ oft aš žaš er venjulegt fólk sem bżr ķ Noršur Kóreu og žessi almenningur ber miklar žjįningar. Samanburšurinn į milli žjóšanna ķ dag gefur merkilega innsżn ķ įhrif tveggja mismunandi stjórnkerfa. Landinu var skipt ķ tvennt įriš 1948 og sķšan hafa tvęr žjóšir žróast hver į sinn hįtt, undir einręšisstjórn annars vegar og lżšveldi hins vegar. Įhrifin į efnahag hafa veriš slįandi. Lķnuritiš sżnir verga žjóšarframleišslu ķ löndunum tveimur, ķ US$.  Žróunin var svipuš allt til 1973 en sķšan hefur hagur ķ Noršur Kóreu stašiš ķ staš eša versnaš. Žeir ķ sušri hafa į mean byggt upp žjóš, sem er einn af stęrstu śtflytjendum į išnašar- og tęknivörum į jöršu. Į mešan Sušur Kórea flytur śt Samsung and Hyundai, žį eru kol nęr eina śtflutningsvara Noršur Kóreu. En žaš er annaš sem hefur mikil įhrif į afkomu ķ Noršur Kóreu: hervęšing. Žótt Noršur Kórea sé nśmer 52 ķ heiminum hvaš snertir fólksfjölda, žį eru žeir nśmer fjögur ķ heiminum hvaš varšar stęrš hersins. Um fjóršungur af allri vergri žjóšarframleišslu fer ķ herbśnaš, og nęr hver einasti mašur hefur hlotiš einhverja heržjįlfun.


Er OK aš nota śtrunnin lyf?

pillurSumir spyrja sig af hverju lyf renni śt. Įstęšan er aš lyf hafa sķšasta söludag, rétt eins og matvara. Sum virk efni lyfjanna eru óstöšug og žau geta misst virkni sķna meš tķma og óęskileg nišurbrotsefni geta einnig myndast. Lyf eru einnig mismunandi hvarfgjörn en nišurbrot getur veriš vegna oxunar, ljóss eša raka.
Endingartķmi lyfja er misjafn og hann er einnig hįšur geymsluašferš: žaš er best aš geyma lyf į köldum, žurrum og dimmum staš (kęliskįpur er góšur, en ekki mį rugla lyfjum saman viš matvęli). Śtrunnin lyf eru skilgreind žannig: sķšasti neysludagur sem gefinn er upp į umbśšum lyfja er sį tķmi sem framleišandi lyfsins įbyrgist 100% virkni. Sį tķmi er oftast gefinn sem 2 til 3 įr. Ķ Bandarķkjunum er tališ aš śtrunnum lyfjum sé kastaš, meš veršmęti sem nemur $765 milljaršar į įri hverju, sem er fjórši hluti af allri sjśkrasamlagsstrafsemi landsins.

Nś telja margir aš śtrunnin lyf sé mżta, trś eša skošun sem hefur ekki viš góš rök aš styšjast, mżta sem lyfjaframleišendur koma fram meš til aš fį fók til aš kasta lyfjum og kaupa nż. Žaš er margt sem bendir til aš lyfjaframleišendur séu aš plata okkur.

Tökum dęmi frį Kalifornķu. Stór kassi fullur af gömlum lyfjum (sum voru eldri en jafnvel tunglfariš įriš 1969) fannst ķ geymslu ķ lyfjaverslun ķ Kalifornķu nżlega. Flest eša öll lyfin voru meir en 30 til 40 įra gömul og žvķ löngu śtrunnin samkvęmt reglum lyfsala. Tveir lyfjafręšingar tóku kassann og byrjušu męlingar į efnainnihaldi lyfjanna. Žaš voru 14 tegundir lyfja ķ kassanum. Efnagreinigar sżndu aš 12 af 14 voru ķ fķnu įstandi og jafngóš og nż lyf. Ašeins tvö reyndust hafa misst eitthvaš af lękningakraftinum.

Ég er ekki beint aš hvetja fólk til aš taka inn śtrunnin lyf (žótt ég geri slķkt sjįlfur), heldur aš benda į aš žaš žarf aš fylgjast mun betur meš lyfjaframleišendum og endurskoša ašferšir žeirra viš aš setja tķmamörk į śtrunnin lyf. Lęknasamtök ķ Bandarķkjunum (AMA) hafa gert sér grein fyrir žvķ aš mörg śtrunnin lyf eru įgęt og žafa žvķ reynt aš fį FDA, bandarķsku lyfjastofnunina, til aš breyta reglunum. Ekkert hefur enn gerst ķ žvķ mįli, en hreyfing er nś aš vakna.


Dollarinn rķkir enn ķ Ekvador

GN! 2017Rķki Sušur Amerķku hafa mörg veriš aš mjakast til hęgri ķ stjórnmįlum (t.d. Brazilķa, Perś, Argentķna), en undantekningin er litla rķkiš (13 milljón) Ekvador, sem er aš mestum hluta ķ Andesfjöllum.   Žaš eru yfirleitt góšar fréttir nś frį Ekvador, enda rķkir žar gott lżšręši. Mikiš hefur dregiš śr fįtękt ķ landinu og framlag til menntunar er hęst ķ rómönsku Amerķku. Rafael Correa var kosinn forseti Ekvador įriš 2007 og hefur veriš viš völd ķ tķu įr. Nś tekur viš nż vinstristjórn, sennilega meš svipaša stefnu, meš Lenin Moreno ķ fararbroddi. En aš sumu leyti voru hendur Correa bundnar žegar hann tók viš völdum, vegna žess aš landiš tók upp amerķskan dollar sem gjaldmišil įriš 2000 og lagši nišur gömlu myntina sucre, sem hefur reynst žeim jafn illa og krónan ķslendingum. Hann gat ekkert fiktaš viš gengiš til aš stżra efnahagsmįlum, gengisfellingar voru śtilokašar og nokkuš óvenjulegt efnahagsįstand tók žvķ viš, sem rķkir enn. Eitt af nżjum lögum landsins er aš bankar verši aš koma aftur heim til Ekvador meš 80% af eignum sķnum. Meš žessu og öšrum ašgeršum tókst aš nį miklu magni af dollurtum aftur heim, sem kom sér vel ķ kreppunni įrin 2008 og 2009. Ekki bętti śr skįk aš olķuverš į heimsmarkaši féll mikiš en Ekvador framleišir mikiš magn af olķu frį lindum undir Amazonskóginum. Žaš hjįlpaši sjįlfsagt til aš Correa er meš doktorsgrįšu ķ hagfręši frį Harvard skóla.

Lķnuritiš sżnir GNI (Gross National Income per person) eša žjóšartekjur į mann ķ dollurum. Rauša lķnan markar breytinguna frį sucre sem gjldmišil, yfir į amerķska dollarann. Vaxandi velgengni undanfarinn sautjįn įr mį aš nokkru leyti žakka olķu, en ef til vill einnig stöšugri hagtjórn, sem hefur veriš aš nokkru leyti bundin ķ stakk af dollaranum.

Meš žvķ aš taka upp dollarann missti Ekvdor aš nokkru leyti stjórn į gjaldeyrismįlum, -- žaš var til dęmis ekki lengur hęgt aš prenta peningasešla til aš örva hagvöxt eša til aš standa undir opinberum verkefnum eša žį til aš bjarga gjaldžrota bönkum śr vanda. Eina rķkiš sem hafši reynt dollarinn į undan var Panama, en žar rķkir allt annaš efnahagsįstand. En olķuverš hefur stöšugt lękkaš og efnahagur Ekvador er ķ nokkurri óvissu. Žaš veršur fróšlegt aš sjį hvernig hinn nżi forseti tekur į mįlunum, įn žess aš geta fiktaš neitt viš gengi og gjaldeyri landsins.


Nś er von fyrir fķlinn!

 fi_769_ll.jpgĮriš 1800 er tališaš 26 milljón fķlar hafi veriš į lķfi į jöršu.  Ķ dag eru ekki einu sinni 50 žśsund fķlar eftir į Indlandi og ķ Afrķku eru um hįlf milljón. Žaš er aušvitaš fķlabeiniš, sem er aš drepa fķlinn, eša réttara sagt gręšgi mannkyns aš nį sér ķ fķlabein til skrauts. Ķ Kķna er langstęrsti markašurinn fyrir fķlabein, en einnig ķ öšrum austurlöndum fjęr. Ķ dag tilkynnti Kķna aš öll verzlun meš fķlabein verši ólögleg ķ lok įrsins 2017. Žetta er algjör “game changer” fyrir verndun fķlsins og getur bjargaš honum frį algjörum śtdauša. Bandarķkin hafa einnig bannaš alla fķlabeinsverzlun fyrr į žessu įri. Viš getum glatt okkur į žessari skynsamlegu hegšun stórveldanna og vonandi fagnaš žvķ aš fķlnum fari aš fjölga aftur.


Blómgun eykst um 47% ķ hafinu

phytoplankton_0001.jpgSjórinn umhverfis okkur į Noršur Atlantshafi er gręnn. Sjórinn ķ Karķbahafi og Mišjaršarhafi er fallega blįr, en hann er blįr vegna žess aš hann er daušur, snaušur af gręnžörungum. Sjórinn ķ noršri er hins vegar fullur af gręnžörungum, sem gefa honum lit og eru grundvöllur fęšukješjunnar og alls lķfrķkis hafsins. Męlingar meš gervihnöttum gera kleift aš įkvarša framleišni lķfrķkis ķ hafinu og fylgjast meš žvķ hvernig framleišni breytist meš tķmanum. Žaš eru ašallega męlingar į blašgręnu. Nś žegar hafķsžekjan dregst hratt saman į noršurslóšum, žį nęr sólarorkan til enn meiri hluta hafsins og framleišni rżkur upp. Žörungar blómgast. Frį 1997 til 2015 hefur framleišni ķ hafinu į noršurheimsskautinu hękkaš um 47% af žessum sökum. Žaš er ekki vitaš hve lengi framleišni getur vaxiš į žennan hįtt, en hśn mun takmarkast af žvķ hvaš mikiš nęringarefni er fyrir hendi ķ hafinu og hve lengi žaš dugar. Mikiš nęringarefni berst til sjęavar meš ķslenskum jökulįm og einkum meš jökulhlaupum ķ kjölfar eldgosa. En stóra breytingin er aš gerast nś, žegar hafķs hverfur, en žį nęr ljós aš geisla yfir nż hafsvęi og blómga žau. Myndin sżnir slķka blómgun ķ Noršur-Atlantshafi og Ķshafinu.


Enn nżtt hitamet

Mars mįnušur er sį heitasti sem męlst hefur į jöršu. Lķnuritiš sżnir stöšugt hękkandi mešal yfirboršshita frį 1890 til okkar daga. Lengi hefur hękkunin veriš um 0,85 grįšur į öld, en hlżnun gęti oršiš mun hrašari ķ framtķšinni, eftir žessum gögnum aš dęma.

cgasjxyweaayapa.jpg


Nation-building er orsök hryšjuverkanna

Ég var ķ Parķs hinn 7. janśar 2015, daginn sem hryšjuverkin voru framin ķ Charlie Hebdo. Ég var EKKI ķ Parķs nś į föstudaginn, žegar nżju hryšjuverkin voru framin, žar į mešal ķ Bataclan hljómleikasalnum, ašeins um 300 metrum frį Charlie Hebdo.   Reyndar var vettvangur hryšjuverkanna nś į svęši ķ austur hluta borgarinnar, sem mér finnst lķtt spenandi, fyrir utan hinn einstaka Pčre Lachaise kirkjugarš, žar sem finna mį leiši Jim Morrison (The Doors), Maria Callas, Oscar Wilde, Balzac, Delacroix ofl. Ķ Parķs rķkir nś mikil sorg og allt er nś gert til aš komast til rótar ķ žessu mįli. En aš mķnu įliti eiga hryšjuverkin ķ Parķs og vķšar ķ heiminum undanfariš rót aš rekja til ašgerša heimsveldanna į tuttugustu öldinni og ķ byrjun hinnar tuttugustu og fyrstu. Uppśr 1990 kom fram ein tegund af heimsveldisstefnu ķ Bandarķkjunum, sem fékk hiš viršulega nafn “nation-building”. Žaš voru hugmyndafręšingar, sem störfušu į vegum George W. Bush, George H W Bush og Tony Blair, sem voru helstu įróšursmenn fyrir nation-building og žeir eru oftast nefndir “neocons”, eša neo-conservatives.  Fremstir žar ķ flokki voru Paul Wolfowitz, Dick Cheney og Donald Rumsfeld. Ęšsta markmiš neocons var aš reisa Amerķskt heimsveldi, žar sem rķkti Pax Americana eša Amerķski frišurinn. Einkum höfšu neocons augastaš į miš-austurlöndum, žar sem aušlindir af olķu og gasi eru miklar. Žaš kemur ekki į óvart aš margir neocons og einnig Bush fjölskyldan hafa sterk tengsl ķ olķufyrirtękjum og félögum tengdum olķuleit, eins og Haliburton, Schlumberger og Hughes Tool Co.

            Jį, en žś gengur bara ekki inn og tekur yfir landiš og allar aušlindir žess? Nei, žeir höfšu ašra og smekklegri ašferš, sem žeir kalla “nation-building”. Ķ nęr öllum mišausturlöndum var fólkiš žį undir hęlnum į haršstjóra eša herforingjarįši og lżšręši var af skornum skammti eša ekki neitt. Nś sįu neocons sér leik į borši: žeir lögšu til aš Bandarķkin (og fylgifiskar žeirra, žar į mešal Bretar og einnig Ķsland undir merki Davķšs og Halldórs ķ Irak) geršust einskonar frelsarar eša brautryšjendur ķ “nation-building” eša žjóšarreisn, steyptu af stóli haršstjórn, kollvörpušu mönnum eins og Saddam Hussein og stilltu upp stjórn aušsveipra heimamanna, sem vęri žeim velviljuš og bošaši einnig lżšręši aš nafninu til mešal fólksins. Viš vitum vel hvernig žetta hefur mistekist ķ Ķrak, Afghanistan, Libżu og nęr alls stašar, žar sem nation-building ašferšinni hefur veriš beitt. Žaš hefur orsakaš algjöra upplausn žjóšfélagsins, margra alda gamlar hefšir eru fótum trošnar, žjóšfélagiš leysist upp. Undir stjórn haršstjóranna og herforingjarįšsins rķkti įšur viss stöšugleiki ķ žessum löndum. Aušvitaš voru mannrétindi žį fótum trošin, en samfélagiš virkaši og naglar eins og Hussein gęttu žess, aš klerkastéttinni vęri haldiš ķ skefjum. Nś er efnahagur flestra žessara landa ķ rśstum og öfgahópar mśslima hafa nįš fótfestu, stjórnin er veikburša og hefur ekki fylgi almennings. Žvķ mišur viršist svo aš ķbśar miš-austur landa séu ekki tilbśnir aš leggja śt ķ lżšręšislegt žjóšfélagskerfi. Heimsspekin og hugarfariš sem lżšręši byggir į viršist lįta strax ķ minni pokann, žegar klerkarnir kalla fólkiš til bęna, fimm sinnum į dag. Mśhammeš trompar allt. Sama sagan er nś aš endurtaka sig ķ Sżrlandi. Bashar al-Assad hafši nokkurn veginn stjórn į landinu, en vegna afskipta vesturlanda og annara erlendra įhrifa er stjórn hans ķ molum. Enn og einu sinni skapast žį rķkur jaršvegur fyrir hryšjuverkahópa, žegar gamla stjórnarkerfiš er hruniš.


Žegar žorskurinn hverfur

_orskur1.jpgMaine flóinn, undan noršaustur strönd Bandarķkjanna, var lengi mesta foršabśr landsins hvaš varšar fiskveišar, einkum Georgesbanki. Žarna mętast Golfstrumurinn śr sušri og Labrador straumurinn aš noršan. Af žeim sökum er lķfrķki mjög blómlegt hér, einkum fyrir svif, sem nęrir fiskstofna. Tališ er aš Baskar frį Spįni hafi byrjaš žorskveišar į Georgesbanka fyrir meir en žśsund įrum, en žeir geršu žetta meš mikilli leynd. Įriš 1497 uppgötvaši John Cabot žessi gjöfulu miš fyrir Bretakonung og eftir žaš varš saltfiskur mjög mikilvęg fęša ķ Evrópu og vķšar. Borgin Boston var snemma reist sem mišstöš fyrir fiskveišar į Georgesbanka.hiti.jpg

En svo kom aš merki um ofveiši fóru aš koma ķ ljós. Fyrst hvarf lśšan af mišunum ķ kringum 1850. Sķšar komu togararnir frį żmsum löndum og žį byrjaši żsan aš hverfa snemma į tuttugustu öldinni. Įriš 1976 var erlendum togurum bannaš aš veiša hér, og Amerķkanar höfšu nś öll mišin fyrir sig, nema lķtinn hluta į noršur endanum. Žar fiskušu Kanadamenn. Įriš 1994 var lķtiš eftir og loks nś var meiri hluta bįnkans lokaš fyrir allar veišar, žegar nęr enginn žorskur var eftir. Fyrsta mynd sżnir hvernig žorskveišar hafa dregist saman frį 1982 til 2013, ķ tonnum.   Nś žrķfst skata vel į Georgesbank.

Fręšimenn halda aš ofveiši sé ašeins ein hliš mįlsins og skżri ekki hvarf žorsksins. Žeir halda hins vegar aš hlżnun hafsins sé enn mikilvęgari žįttur. Hiti sjįvar hér hefur risiš stöšugt į žessu tķmabili, eins og kemur fram ķ annari myndinni. Reyndar fer hiti hękkandi ķ öllum höfum heims, en hér ķ Maine flóa hękkar hann žrisvar sinnum hrašar. Hlżnun aš žessu marki er talin mjög neikvęš fyrir afkomu žorsksins og nżlišun minnkar hratt.

hafi_hly_769_nar.jpgSagan er dįlķtiš önnur noršar į Kanadķsku mišunum viš Labrador og Nżfundnaland. Žar viršist žorskurinn vera aš jafna sig eftir aš mišin voru frišuš ķ tuttugu įr.  Žrišja myndin sżnir hvernig yfirborš sjįvar hefur hitnaš į milli 2013 og 2014. Mesta hlżnunin (rautt) er į Maine flóa og Georgesbįnka, eins og sjį mį, meš meir en 0,2 grįšu hlżnun milli įra. Hafsvęšiš umhverfis Ķsland er enn blįtt aš mestu į myndinni (ekki mikil hlżnun enn), en viš hverju megum viš bśast, og hvaša įhrif hefur hrašvaxandi hnattręn hlżnun į žorskstofn Ķslendinga?

 


Noršaustur leišin er aš verša vinsęl

image-535557-galleryv9-pmps.jpgMikiš hefur veriš fjallaš um noršvestur leišina, ž.e.a.s. siglingarleišina milli Noršur Atlantshafs og Kyrrahafs, sem liggur milli Gręnlands og Kanada. Žessi leiš veršur sķfellt greišfęrari, žar sem hafķsžekjan į noršurslóšum minnkar įr frį įri. En žaš er noršaustur leišin, sem er ekki sķšur athyglisverš og kann aš verša mikilvęgari ķ framtķšinni, fjarri Ķslandi. Hśn er sżnd į fyrstu myndinni, en sś sigling žręšir um Ķshafiš austanvert, mešfram noršur ströndum Noregs, Rśsslands og Sķberķu, og inn ķ Kyrrahafiš. Siglingin frį Hamborg til Shanghai um noršaustur leišina styttist til dęmis um 6 žśsund km, mišaš viš hina hefšbundnu syšri siglingu um Sśez skuršinn.  Įriš 2014 fóru 53 skip žessa leiš, en į sama tķma sigldu 17 žśsund skip venjulegu syšri leišina, ķ gegnum Sśez skuršinn. En umferšin um noršaustur leišina vex įr frį įri sķšan hśn var fyrst farin įriš 2010 (fjögur skip), eins og önnur mynd sżnir. nor_austurlei_in.jpgEn nś hefur olķuverš lękkaš og sparnašurinn viš aš sigla noršaustur leišina žį ekki jafn mikill. Framtķšin er žvķ óljós ķ žessu mįli. En eitt er sérstaklega athyglisvert: allt bendir til aš umferš skipa um noršaustur leišina muni ķ framtķšinni verša įn viškomu ķ höfnum į leišinni; non-stop traffic. Žaš sama mun gerast ķ noršaustur leišinni: Ķsland er og veršur aldrei mikilvęg millilending į slķkum siglingum, žrįtt fyrir bollaleggingar sumra sveitarfelaga hér į landi.


Eigum viš aš afskrifa Helguvķk?

Helguvķk framtķšar?Atvinnuleysi er nś ķ vor aš žurrkast śt ķ Reykjanesbę. En žaš er ekki vegna nżrra starfa ķ mengandi verksmišjum, heldur ķ vaxandi feršaišnaši. Ķ mars ķ fyrra voru 830 manns (7,5%) į atvinnuleysisskrį ķ Rekjanesbę, en 630 nśna ķ mars (5,6%) eša um 200 fęrri. Žaš er sagt aš meir en helmingurinn af žessum 5,6% séu śtlendingar, sem hvorki tala ķslensku né ensku og eru žvķ ekki starfshęfir.  Forsvarsmenn Isavia, IGS og fleiri ašila ķ flugstöšinni hafa žurft aš leita śt fyrir Sušurnesin eftir starfsfólki. Feršažjónustan er nś langstęrsti ašilinn į svęšinu.  Samt sem įšur er stefna rķkisstjórnarinnar aš reisa mjög mengandi stórišjuver ķ Helguvķk.   Stórišja og feršažjónusta eiga alls ekki leiš saman, en žaš er nś augljóst öllum öšrum landsmönnum en yfirvöldum.  Žaš er merkilegt aš hestamenn į Reykjanesi hafa veriš mest įberndi ķ mótmęlum gegn išnašarverum ķ Helguvķk.  Hestamannafélagiš Mįni į skiliš hrós fyrir.  Žeir óttast aš mengun frį stórišjuverunum muni hafa įhrif į hestana sķna. En er žį ekki įstęša til aš óttast aš mengun hafi įhrif į börn žeirra, og žeyndar mannfólkiš allt? En reynslan sżnir aš flśor mengun til dęmis frį įlverinu į Grundartanga hefur nś haft alvarleg įhrif į hesta ķ Hvalfjaršarsveit. En žróunin viršist halda įfram ķ skjóli išnvęšingarstefnu nśverandi yfirvalda. Noršurįl (Century Aluminum) stefnir į aš reisa įlver hér. Einnig stefnir United Silicon į aš reisa hér kķsilver. Į Helguvķk og ef til vill allur Reykjanesskagi aš verša ruslatunnan fyrir stórišju į Ķslandi?  Enn er tķmi til aš stemma stigu viš žessari hęttulegu žróun.  Žaš er enginn vafi aš bęši įlver og kķsilver eru mjög mengandi og er žaš ekki eingöngu flśor, en żmis önnur óęskileg efni, sem berast śt frį žeim.  Eitt og sér er žessi mengun nęgileg įstęša til aš vķsa į brott slķkum sóšalegum išnaši, en žaš eru önnur rök nś komin upp į yfirboršiš:  žaš er nęg atvinna ķ boši į Ķslandi sem er tengd feršaišnaši, og žvķ engin rök  fyrir hendi til aš stušla aš uppbyggingu išnašar lengur.


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband