Fęrsluflokkur: Jaršskorpan

Innskot eru algengari en eldgos


Kvika sem leitar upp śr möttlinum og ķ įtt aš yfirborši Ķslands getur annaš hvort gosiš į yfirborši eša myndaš innskot ķ jaršskorpunni rétt undir yfirborši. Viš hverju mį bśast, žegar órói hefst ķ skorpunni, eins og nś gerist viš Žorbjörn į Reykjanesskaga? Reynslan undanfarin įr sżnir aš einkum tvennt kemur til greina. Annaš hvort leitar kvikan frekar fljótlega upp į yfirborš og gżs, oftast sem sprungugos af basalt kviku. Eša žį aš kvikan trešst inn į milli jaršlaga ķ efri hluta skorpunnar og myndar innskot, įn žess aš gos verši, en myndar bólu eša landris į yfirborši. Tvennt ber aš hafa ķ hug ķ žessu sambandi. Annaš er, aš ešlisžyngd kvikunnar er frekar hį (um 2.75 g į rśmc.) og mun žvķ kvikan oft leita sér leiša innan skorpunnar og finna sér farveg, įn žess aš gjósa. Mörg dęmi žess eru nś vel kunn. Einkum vil ég benda į atburšina viš Upptyppinga fyrir austan Öskju įrin 2007 til 2009, en žar var mikiš landris og skjįlftavirkni į 15 til 17 km dżpi. Mikill titringur var žį lengi ķ öllum jaršvķsindamönnum į Ķslandi, en ekki kom gos. Sennilega myndaši kvikan stóran gang af basalti į žessu dżpi. Sömu sögu er aš segja meš atburši undir Hengli įrin 1994 til 1998 og svo nżlega ķ Krķsuvķk įriš 2009: stašbundin skjįlftavirkni, landris og merki um aš innskot hafi oršiš ķ skorpuna įn žess aš gjósa. Oft eru slķk innskot lóšréttir berggangar, eša žį lįrétt innskot og keilugangar, en žaš fer eftir spennusviši ķ skorpunni hvort gerist. Žaš veršur fróšlegt aš fylgjast meš gangi mįla ķ grennd viš Žorbjörn, en mig grunar aš kvikan fari öll ķ innskot ķ efri hluta skorpunnar.


Litrķkt umhverfi Ķslands

Litríkt

Žaš er ótrślegt hvaš žekkingu okkar um hafsbotninn hefur fleygt fram sķšan byltingin um flekahreyfingar varš ķ kringum 1965. Hér er litrķkt kort af svęšinu umhverfis Ķsland, sem sżnir hafsbotninn litašan eftir aldri. Hvķta lķnan markar Miš-Atlantshafshrygginn. Raušu svęšin eru yngri en 30 milljón įra. Gul jaršskorpa į hafsbotninum er um 50 milljón og gręnt um 60 milljón. Blįgrįu svęšin er eldri meginlandsskorpa, žar į mešal Drekasvęšiš fyrir noršaustan Ķsland. Stašsetning į žessum litušu rįkum į hafsbotninum hefur fengist meš segulmęlingum og aldur žeirra meš borun. Nś getiš žiš spreytt ykkur į žvķ aš gį hvort Gręnland passar viš meginland Evrópu, ef yngri hafsbotn er fjarlęgšur, eins og mįli stóšu fyrir um 60 milljónum įra.


Hafsbotn Ķshafsins

arctic-ocean-seafloor-mapHafsbotninn rétt fyrir noršan okkur er merkilegt svęši, en góš landakort af honum hefur skort til žessa. Nś er bśiš aš leysa śr žvķ og įgętar upplżsingar eru fyrir hendi um hafsbotn Ķshafsins, einnig undir ķsžekjunni. Ķ framtķš munu siglingar fęrast ķ aukana į žessu svęši, žegar ķshellan hopa enn frekar. Nęst okkur og austast er Gakkel hryggurinn (Gakkel Ridge į kortinu), en hann er ungur śthafshryggur og žvķ nįtengdur Miš-Atlantshafshryggnum og gosbelti Ķslands. Kolbeinseyjarhryggurinn tengir Gakkel viš ķslenska gosbeltiš. Noršan viš Gakkel og žvert yfir noršurpólinn liggur Lomonosov hryggurinn, eins og langur og mjór ormur sem tengir Gręnland viš Sķberķu. Sennilega er Lomonosov hryggurinn žunn sneiš af meginlandsskorpu, sem var skorin af meinlandsflekanum sem Svalbarš, Sķberķa og Rśssland sitja į, žegar Gakkel hryggurinn varš fyrst virkur fyrir um 60 milljón įrum. Handan viš Lomonosov hrygginn er langur hryggur, sem heitir Alpha hryggur nęst Gręnlandi en sķšan Mendeleev hryggur nęst Sķberķu. Žessi hryggur skiftir okkur Ķslendinga miklu mįli, žvķ sennilega er hann slóšin, sem Ķslenski heiti reiturinn hefur fariš į leiš sinni undan Sķberķu, undir Ellesmere eyju, undir Baffin eyju og sķšan undir žvert Gręnland, frį vestri til austurs, žar til heiti reiturinn kom fram žar sem nś er Ķsland.


Heiti reiturinn okkar er 1480°C

trausti.jpgÉg hef fjallaš hér įšur um heita reitinn undir Ķslandi, og bent į aš reyndar er žetta fyrirbęri miklu mikilvęgara fyrir jaršfręšilega žróun Ķslands heldur en Miš-Atlantshafshryggurinn. Žaš kom fyrst fram įriš 1954 aš eitthvaš óvenjulegt vęri ķ gangi undir Ķslandi, žegar Trausti Einarsson birti nišurstöšur sķnar um žyngdarmęlingar. Hann sżndi fram į aš efri möttull jaršar, sem er lagiš undir ķslensku jaršskorpunni, vęri frįbrugšinn öšrum svęšum Atlantshafs. Žyngdarmęlingarnar sżna mikla skįl undir mišju landinu, eins og fyrsta myndin sżnir.  Trausti stakk uppį aš undir landinu vęru setlög meš fremur lįga ešlisžyngd. Męlingar hans eru grundvallarverk ķ könnun į jaršešlisfręši Ķslands, en tślkun hans reyndist röng. Byltingin geršist įriš 1965, žegar Martin Bott birti nišurstöšur um frekari žyngdarmęlingar į Ķslandi. Hann komst aš žeirri nišurstöšu aš mötullinn undir Ķslandi vęri mjög frįbrugšinn, meš tiltölulega lįga ešlisžyngd. Žaš skżrši hann meš žvķ aš efstu 200 km ķslenska möttulsins vęri part-brįš, ž.e.a.s. berg sem inniheldur um 10% af kviku. Skįlin er sem sagt ekki full af kviku, heldur er hśn möttulsberg, sem er part-brįšiš, eins og svampur. Vökvinn sem rķs uppśr žessum svampi er kvikan, sem gżs į yfirborši landsins.

Nś vitum viš aš heiti reiturinn undir Ķslandi er um 1480 °C heitur, og žį um 160 stigum heitari en möttullinn almennt ķ kring. Meš žvķ aš męla magn af įl ķ olivķn cristöllum, hafa Simon Matthews og félagar ķ Cambridge įkvaršaš žennan hita. En kristallarnir eru śr basalt hraunum frį Žeystareykjum. Žetta skżrir aš hluta til hvers vegna eldvirkni er svo mikil į Ķslandi. Undir okkur er heitur reitur, sem sennilega nęr langleišina nišur aš kjarna jaršar. Hann brįšnar fyrr og meir en möttullinn umhverfis, og framleišišr mikiš magn af kviku, sem berst ķ įtt aš yfirborši landsins.


Vešurstofan bregst okkur

gps_1291637.jpg

Vešurstofan heldur śti merkilegri vefsķšu, sem veitir upplżsingar į rauntķma um żmsa žętti ķ jaršešlisfręši Ķslands. Žaš er ef til vill einstakt į jöršu og mjög lofsvert, aš almenningur skuli hafa beinan ašgang aš jaršskjįlftagögnum svo aš segja um leiš og žau birtast hjį Vešurstofunni. Viš sem ekki störfum į Vešurstofunni höfum žannig getaš fylgst vel meš žróun skjįlftavirkni undir eldfjöllum og ķ brotabeltum landsins į rauntķma. Hinn vel upplżsti og įhugasami Ķslendingur getur žannig skošaš og tślkaš gögnin um leiš og žau berast til jįršskjįlftafręšinganna. Svona į žaš aš vera, og jaršešlisfręšigögn eiga aš vera jafn ašgengileg og gögn um vešur į landinu, einkum ef tekiš er tillit til žess aš žessum gögnum er safnaš fyrir almannafé į rķkisstofnun.  

Auk jaršskjįlftagagnanna hefur Vešurstofan einnig safnaš tölum um GPS męlingar į landinu. Žęr eru ómissnadi fyrir žį, sem vilja aš fylgjast meš lįréttum eša lóšréttum hreyfingum jaršskorpunnar undir okkur og undir eldfjöllunum. Aš sumu leyti eru GPS męlingarnar enn mikilvęgari en skjįlftagögnin, žvķ skorpuhreyfingar eru afgerandi og geta veriš mikilvęgar til aš segja fyrir um kvikuhreyfingar og jafnvel eldgos. Žetta var sérstaklega įberandi ķ umbrotunum ķ Bįršarbungu og Holuhrauni nżlega.

En svo gerist žaš, aš ķ mišjum klķšum, einmitt žegar mest gekk į ķ Bįršarbungu og Holuhrauni, žį slekkur Vešurstofan į GPS vefnum. Ķ stašinn koma žessi skilaboš: “Nżr vefur er varšar GPS męlingar er ķ smķšum.” Sķšustu gögni sem eru birt eru nś oršin meir tveggja įra gömul: “Last datapoint 18. Jun 2014”.

Hvers vegna rķkir žessi žögn? Yfirleitt žegar nżr vefur er ķ smķšum, žį er notast viš gamla vefinn žar til daginn sem sį nżi er tilbśinn og žį er engin hętta į aš ašgengi af gögnum sé rofiš. Svo er ekki hį Vešurstofunni. Getur žaš veriš aš Vešurstofan sé aš dunda viš aš smķša nżan vef ķ meir en tvö įr? Getur žaš veriš aš Vešurstofan vilji loka ašgengi aš žessum GPS gögnum af einhverjum annarlegum įstęšum? Vilja žeir koma ķ veg fyrir aš ašrir vķsindamenn hafi gagn af? Žaš vęri sennilega lögbrot fyrir opinbera stofnun sem žessa, enda erfitt aš ķmynda sér aš slķkt hugarfar rķki žar ķ bę …. en hver veit?


Skjįlftakortiš af Ķtalķu

kort_1290786.jpgHér er gott kort af skjįlftasvęšinu į Ķtalķu, um 100 km fyrir noršaustan höfušborgina Róm. Stašsetning stóru skjįlftanna įrin 1997 (Annifo, stęrš 6,1 į Richter), 2009 (L'Aquila 6,3) og 2016 (Amatrice, 6,2) er sżnd meš raušum blettum. Ašrir minni skjįlftar meš gulum og brśnum merkjum. Allir skjįlftarnir raša sér upp į lķnu, sem markar stefnu misgengja ķ jaršskorpunni efitr endilöngum hrygg Appennine fjallgaršsins. Žį er žessi hluti misgengjanna bśinn aš rifna. Nęst rifnar skorpan vęntanlega fyrir noršvestan eša sušaustan žessa svęšis. Skjįlftin var į um 10 km dżpi, en slķkir grunnir skjįlftar valda oftast meira tjóni.


Ķ óstjórnušu landi hrynja hśsin

amatrice.jpgŽorpin Amatrice, Accumoli og Pescara del Tronto eru rśstir einar og 247 eru lįtnir af völdum jaršskjįlftans. En hvaš er framundan? Eitt stęrsta vandamįl Ķtalķu er, aš lögum og reglum er ekki fylgt. Žaš er til dęmis bśiš aš koma į mjög góšum reglum į ķtalķu varšandi žaš aš reisa hśsbyggingar meš tilliti til tķšra jaršskjįlfta og einnig veitt mikiš fé til aš styrkja hin mörgu og fögru eldri hśs landsins. En ekkert er gert, reglum ekki fylgt og menn yppa bara öxlum, meš stęl. Peningarnir hverfa ķ vasa spilltra stjórnmįlamanna eša verktaka tengdum mafķunni.

Af žeim sökum er hver einasti jaršskjįlfti einn nżr harmleikur, sem ekkert er lęrt af. Og um leiš hverfur af sögusvišinu merkileg forn byggš og dżrmętar minjar um forna fręgš. Milljónir efra höfšu til dęmis veriš veittar til aš styrkja og verja sjśkrahśsiš ķ Amatrice gegn jaršskjįlfaskemmdum, en ekkert var gert og peningarnir horfnir. Nś er sjśkrahśsiš rśstir einar. Forna borgin Aquila er enn ķ rśstum eftir jaršskjįlftann įriš 2009 (6,3 af stęrš) og ekkert ašhafst žįtt fyrir milljóna fjįrveitingar. Spilling, skipulagšar glępahreyfingar, rķkiš og Pįfagaršur: žetta er ótrśleg blanda, sem kemur engu ķ framkvęmd nema illa fengnum auš ķ fįa einkavasa.   Ég syrgi hina fögru Ķtalķu, en ber um leiš takmarkaša viršingu fyrir fólkinu, sem reynir ekki aš hrista af sér žetta gjörspillta pólitķska kerfi. Myndin er frį Amatrice žorpi śr lofti.

 

 


Tuttugu įr af stórskjįlftum

skja_769_lftar.jpgMyndin sżnir hvar stórskjįlftar (stęrri en 7.0) hafa oršiš į jöršu undanfarin tuttugu įr (1995 til 2015). Nżjasti skjįlftinn af žeiri stęrš var sį sem reiš yfir Afghanistan nś hinn 26. október (svarti hringurinn), meš upptök į um 200 km dżpi undir Hindu Kush fjöllum. Žessi dreifing stórskjįlfta sem myndin sżnir segir okkur magt merkilegt. Ķ fyrsta lagi eru nęr allir skjįlftarnir į mótum hinna stóru fimmtįn jaršskorpufleka, sem žekja jöršina. Ķ öšru lagi eru nęr allir stórskjįlftarnir į mótum žeirrar tegundar flekamóta sem viš köllum sigbelti. Žaš eru flekamót, žar sem einn flekinn sķgur nišur ķ möttulinn undir annan fleka og viš nśning milli flekanna koma skjįlftar fram. Slķk sigbelti eru einkum algeng allt umhverfis Kyrrahafiš. Takiš einnig eftir, aš ašeins örfįir stórskjįlftar myndast į śthafshryggjum eša žeirri tegund af flekamótum, žar sem glišnun į sér staš. Til allrar hamingju fyrir okkur, sem bśum į slķkum flekamótum į Ķslandi.


Eru upptök Ķslenska heita reitsins ķ Sķberķu?

heiti reiturinnJaršskorpuflekarnir eru į hreyfingu į yfirborši jaršar, en heitu reitirnir eru nokkurn veginn kyrrir, og fastir eins og žungt akkeri langt nišri ķ möttlinum.   Žetta er ein höfuš kenningin, sem jaršvķsindamenn hafa stušst viš undanfarin įr. Žessu fylgir, aš heitu reitirnir skilja eftir slóš eša farveg sinn į yfirborši flekanna. Viš vitum hvernig flekarnir hreyfast ķ dag og getum komist mjög nęrri žvķ hvernig žeir hafa hreyfst ķ sögu jaršar, hundrušir milljónir įra aftur ķ tķmann.  Ķ dag er mišja Ķslenska heita reitsins stašsett nokkurn veginn į 64.5° N og 17° W, undir Vatnajökli noršanveršum. Žar undir, djśpt nišri ķ möttlinum, į žessari breidd og lengd, hefur hann ętķš veriš, milljónir įra. En hver er saga hreyfinga fleka yfir žessum reit ķ gegnum jaršsöguna? Žaš hefur veriš kannaš all nįiš, til dęmis af Lawrene Lawver og félögum (2000) ķ jaršešlisfręšistofnun Texas Hįskóla. Saga heita reitsins sķšustu 50 til 60 milljón įrin er nokkuš skżr, en žį rak Gręnland yfir heita reitinn, į žeim tķma sem Noršur Atlantshaf var aš opnast. Žį var Gręnland hluti af fleka Noršur Amerķku og į leiš sinni til noršvestur fór Gręnland yfir heita reitinn og žį gaus mikilli blįgrżtismyndun, fyrst į vestur og sķšar į austur Gręnlandi. Heiti reiturinn eša möttulstrókurinn undir honum, var grafkyrr, stašsettur nokkurn veginn į į 64.5° N og 17° W, žegar Gręnland rak framhjį. En Lawver og félagar hafa rakiš söguna miklu lengra aftur ķ tķmann. Žeir telja aš fyrir um 250 milljón įrum hafi Sķberķa veriš fyrir ofan möttulstrókinn eša heita reitinn sem viš nś kennum viš Ķsland. Myndin sem fylgir sżnir śtlķnur meginlandanna fyrir 200 milljón įrum, og er stašsetning heita reitsins (64.5° N og 17° W) sżnd meš raušum hring. Glöggir menn įtta sig fljótt į landakortinu: Amerķka er hvķt, Gręnland er fjólublįtt, Bretlandseyjar gular, Skandķnavķa, Rśssland og Sķberķa eru gręn. En Ķsland er aš sjįlfsögšu ekki til (kom fyrst ķ ljós fyrir um 20 milljón įrum) og Noršur Atlantshaf hefur ekki opnast. Nś vill svo til aš mesta eldgosaskeiš ķ sögu jaršar hófst ķ Sķberķu fyrir um 250 milljón įrum og žį myndašist stęrsta blįgrżtismyndun sem viš žekkjum į jöršu: Sķberķu basaltiš. Ķ dag žekur žaš landflęmi sem er um 2,5 milljón ferkķlómetrar.  Samkvęmt žessum nišurstöšum markar sį atburšur upphaf Ķslenska heita reitsins. Hann er žį ekki Ķslenskur eftir allt saman: Hann er reyndar Rśssneskur aš uppruna, ef kenning Lawvers og félaga stenst.


Sigdalurinn ķ Holuhrauni

sigdalurŽegar kvikugangur brżtur sér leiš ķ gegnum jaršskorpuna, žį myndast sprunga og jaršlögin sitt hvoru megin viš ganginn žrżstast til hlišar.  Gangurinn tekur meira plįss.  Af žeim sökum glišnar landiš fyrir ofan, eins og fyrsta myndin sżnir. Landiš glišnar og spilda dettur nišur fyrir ofan ganginn, sem viš köllum  sigdal.  Slķkur sigdalur hefur myndast ķ syšri hluta Holuhrauns.   Ein besta myndin af žessum sigdal er radar mynd, sem var tekin śr gervihnettinum TerraSAR-X.   Žaš er Ķslenska fyrirtękiš Fjarkönnun ehf. sem er samstarfsašili ķ verkefninu IsViews meš Ludwig-Maximilians-Universität ķ Munich.  Myndir žeirra eru sérstakar, žar sem žęr nį allt aš 11 cm upplausn.  Sjį frekar hér:  http://www.isviews.geo.uni-muenchen.de/index.html

Radarmyndin sżnir nżju hraunin (raušar śtlķnur) og noršur jašar Dyngujökuls nešst.  Blįu örvarnar benda į misgengin, sem afmarka sigdalinn. TerraStarTakiš eftir aš vestara misgengiš viršist nį inn į Dyngujökul og hefur sennilega orsakaš hlišrun į yfirborši hans. Žetta misgengi kemur einnig fram į radarmynd sem var tekin śr TF-SIF hinn 1. September.  Snörun į žessum misgengjum er sögš vera allt aš 8 metrar.  Sigdalur af sömu gerš umlykur einnig gķgaröšina, sem Lakagķgar mynda frį Skaftįreldagosinu įriš 1783. 


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband