FŠrsluflokkur: GrŠnland

HafÝsinn Ý ß Nor­urslˇ­um dregst enn saman á

á

Ůa­ er yfirleitt um mi­jan mars mßnu­ ßr hvert, a­ hafÝsinn umhvefis Nor­ur Pˇlinn nŠr sÝnu hßmarki. Svo var einnig Ý ßr, en ■ß kom Ý ljˇs a­ magn af hafÝs Ý nor­ri (14.5 milljˇn ferkm.) hefur a­eins einu sinni mŠlst minna en Ý ßr. Ůa­ var ßri­ 2017, en mŠlingar hˇfust ßri­ 1979. Ůa­ er einnig athyglisvert a­ fj÷gur minnstu hafÝsßrin eru einmitt sÝ­astli­in fj÷gur ßr, eins og myndin sřnir. Svo vir­ist sem ekkert lßt sÚ ß hlřnun Ý nor­ri. Ůetta er ■vÝ ekki eitthva­ augnabliksfyrirbŠri, heldur langvarnadi hlřnun.

Figure2_Ůa­ er s÷mu s÷gu a­ segja af hafÝs umhverfis Su­urskautslandi­. Ůar var lßgmarki­ Ý ˙tbrei­slu hafÝss Ý lok febr˙ar, og var ■ß 2.2 milljˇn ferkm. sem er einnig nŠst lŠgsta magn af hafÝs Ý su­ri sem mŠlst hefur. Minnst var ■a­ ßri­ 2017.


Hetjudß­ Graah sjˇli­sforingja ß Austur GrŠnlandi á

á

GraahPortrait┴ ßtjßndu ÷ldinni kvikna­i ßhugi me­al frŠ­imanna ß Nor­url÷ndum um a­ leysa gßtuna um afdrif norrŠnna manna ß GrŠnlandi. Ůar er fremstur Ý flokki nor­ma­urinn Hans Poulsen Egedeá(1686ľ1758), sem hefur veri­ nefnduráPostuli GrŠnlands. ┴ri­ 1711 sˇtti Egede um leyfi hjß Fri­rik IV Danakonungi til a­ stofna nřlendu ß GrŠnlandi, Ý ■eim tilgangi a­ leita a­ třndum bygg­um norrŠnna manna ■ar. Hann sigldi loks frß Bergen til GrŠnlands tÝu ßrum sÝ­ar, ßri­ 1721, ß tveimur skipum. Hann kanna­i su­vestur str÷nd GrŠnlands og fann hvergi norrŠna menn e­a afkomendur ■eirra ß ■eim slˇ­um. Ekki tˇkst honum a­ kanna austur str÷nd GrŠnlands vegna Ýsa, en hann og a­rir voru sannfŠr­ir um a­ hin forna Eystribygg­ norrŠnna manna vŠri sta­sett ■ar. Egede helga­i sig ■ß a­ tr˙bo­ast÷rfum og hˇf n˙ a­ kristna In˙ita ß vestur str÷nd GrŠnlands og tˇk sÚr Ý ■vÝ skyni fimmtßn ßra b˙setu Ý Godthaab, sem n˙ er h÷fu­borg GrŠnlands, Nuuk. En Egede gafst upp vi­ fekari leit a­ norrŠnum m÷nnum ß ■essum slˇ­um.

Eitt hundra­ ßrum sÝ­ar vaknar ßhugi me­al Dana aftur a­ kanna mßli­ frekar og reyna a­ leysa rß­gßtuna um hvarf norrŠnna manna ß GrŠnlandi. ┴ d÷gum Fri­riks VI Danakonungs var gefi­ ˙t Ýtarlegt skipunabrÚf (sex sÝ­ur) til Wilhelms A. Graah sjˇli­sforingja hinn 21. febr˙ar 1828, ■ess efnis a­ hann skyldi střra lei­angri konungs til kanna austur str÷nd GrŠnlands, frß Hvarfi og allt nor­ur til Scoresbysunds vi­ 69oN.áá H÷fu­tilgangur lei­angursins var ôa­ leita a­ vitneskju e­a leifum Ýslensku nřlendunnarö, sem talin er hafa veri­ ß ■essum slˇ­um. Undir skipunarbrÚfi­ skrifar A.W. Moltke greifi, stjˇrnarrß­sforseti Danakonungs. Sk÷mmu sÝ­ar (1848) var­ Moltke greifi kosinn fyrsti forsŠtisrß­herra Danmerkur, en áMoltke var stiftamtma­ur ß ═slandi 1819-23. Sennilega kom hugmyndin um GrŠnlandslei­angurinn frß Moltke sjßlfum.

ááááááááááá Ůß var vita­, samkvŠmt frßs÷gn Ý ═slendingas÷gum, a­ norrŠnir menn hef­u reist tvŠr bygg­ir ß GrŠnlandi: Eystribygg­ og Vestribygg­. Af e­lilegum ßstŠ­um ßlitu menn ß nÝtjßndu ÷ldinni a­ ■essar bygg­ir hef­u veri­ sta­settar ß austur og vestur str÷nd GrŠnlands. Margir t÷ldu a­ hina fornu Eystribygg­ vŠri a­ finna ß su­austur str÷ndinni, ß ■vÝ ˇkanna­a svŠ­i sem Danir nefna Kong Frederik VI Kyst. Ůar vŠri ■vÝ von um a­ finna ef til vill afkomendur Ýslensku landnemanna e­a einhverjar leifar ■eirra. Ůessi e­lilega en ranga ßlyktun leiddi menn Ý miklar villur ß sÝnum tÝma. Kong Frederik VI str÷ndin nŠr yfir um 600 km langa strandlengju, sem fj÷lda af grunnum fj÷r­um, hßum fjallg÷r­um fyrir ofan og dreif af smßeyjum. Allar a­stŠ­ur me­ su­austur str÷nd GrŠnlands og Ý hafinu ■ar undan eru allt a­rar og miklu erfi­ari en ß vestur GrŠnlandi. Ůa­ stafar fyrst og fremst af Austur-GrŠnlandsstraumnum, en hann er sterkur straumur ˙r ═shafinu, sem fylgir str÷ndinni og ber me­ sÚr ˇgrynni af hafÝs Ý su­ur ßtt, me­fram austurstr÷ndinni. Af ■eim s÷kum er hafi­ rÚtt undan su­austur str÷nd GrŠnlands tali­ mj÷g erfitt e­a jafnvel ˇfŠrt mikinn hluta ßrsins.

KonubßturWilhelm August Graah (1793-1863) sjˇli­sforingi var reyndur siglingafrŠ­ingur og landk÷nnu­ur. Hann haf­i starfa­ vi­ mŠlingar me­fram vestur str÷nd GrŠnlands ßrin 1823 og 1824. Einnig starfa­i hann vi­ mŠlingar umhverfis ═sland ßri­ 1822 og ß einu korta hans frß ■eim tÝma er ßgŠt mynd eftir hann af eldgosi Ý Eyjafjallaj÷kli, sem Úg hef blogga­ um hÚr: https://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/1061162/. Ef til vill hefur hann kynnt sÚr Ýslenska menningu og s÷gu, ■vÝ Ý skrifum sÝnum um norrŠna landnema GrŠnlands ß tÝundu ÷ld kallar hann ■ß hreint og beint Ýslendinga, en ekki ôNorseö e­a ônŠrrŠna mennö. Hann er langt ß undan sinni samtÝ­ me­ a­ eigna ═slendingum landnßm GrŠnlands! Jˇni D˙asyni hef­i lÝka­ ■etta, en hann vildi a­ ═slendingar endurheimti rÚtt sinn yfir GrŠnlandi frß D÷num.

ááááááááááá Graah nemur fyrst land Ý ■orpinu Frederikshňb (n˙ Paamiut) ß su­vestur GrŠnlandi Ý lok maÝ ßri­ 1828. Ůa­an er haldi­ til Julianehaab (n˙ Qaqortoq). HÚr Ý ■essu hÚra­i frÚttir Graah af r˙stum frß tÝmum hinna Ýslensku landnema. Ůar sem ■Šr eru sta­settar ß vestur str÷nd GrŠnlands gerir Graah rß­ fyrir a­ ■etta muni vera hin forna Vestribygg­ Ýslendinganna, en ■a­ kom Ý ljˇs l÷ngu sÝ­ar a­ hÚr var hann reyndar kominn Ý sjßlfa Eystribygg­. Ůa­ mß segja um Graah, a­ hann leitar langt yfir skammt. Graah hˇfst n˙ handa vi­ a­ lßta smÝ­a konubßta e­a umiaks fyrir lei­angurinn Ý austur. Grindin er ˙r timbri og bundin saman, en sÝ­an er strekkt vatnsheld h˙­ e­a skinn af fimtßn til tuttugu selum ß grindina. Allt hßr er raka­ af h˙­inni og miki­ magn af selafeiti borin ß alla sauma Ý lokin, til a­ gera bßtinn vatnsheldan. Bßtarnir eru lÚttir og me­fŠrilegir en ekki einn einasti nagli fer Ý smÝ­ina. Umiak bßtar hans Graah voru um 10 til 12 metrar ß lengd og r˙mir tveir metrar ß breidd.

Graah skrß­i upplřsingar um lei­angur sinn Ý merka bˇk: ôUnders÷gelses-reise til ÷stkysten af Groenland: efter Kongelig Befaling, ulf°rt i Aaren 1828-31.ö Bˇkin kom ˙t Ý Kaupinh÷fn ßri­ 1832. Ůar er a­ finna mynd af Graah og einnig vanda­a og lita­a mynd af konubßt, sem rˇi­ af konum. Ein konan er nakin a­ ofan, en ÷nnur situr vi­ střri og me­ barn Ý poka ß bakinu. Nokkru sunnar ß vestur str÷ndinni er InuÝtabygg­in Nanortalik og ■anga­ leitar Graah nŠst til a­ fß innfŠdda lei­s÷gumenn til fararinnar. HÚr hefur Graah vetursetu og undirbřr sig frekar fyrir lei­angurinn til austurs.

Vori­ efir leggur Graah af sta­, me­ tvo umiak e­a konubßta sÝna, en ßh÷fnin var tÝu Inuit konur, fimm Inuit karlar, t˙lkur og nßtt˙rufrŠ­ingurinn Vahl. En fer­in gekk erfi­lega Ý fyrstu vegna hafÝss. Ůeir ■urftu til dŠmis a­ dvela 25 daga ß einni eyju til a­ bÝ­a ■ess a­ Ýsinn fŠri frß str÷ndinni. Loks komust ■eir af sta­ Ý lok aprÝl og nß­u til Aluk sy­st ß austur str÷ndinni. Fer­in gekk hŠgt og erfi­lega, vegna vinda, hafÝss og bylja. Hann sendir til baka nßtt˙rufrŠ­inginginn, t˙lkinn og miki­ af InuÝtunum frß vestur str÷ndinni. Graah mannar bßtana n˙ fˇlki af austur str÷ndinni.á

Loks nß­i Graah nor­ur til Dannebrog eyjar (n˙ nefnd Kivdlak, 65░ 15′ 36░ N), sem er um 100 km fyrir sunnan Kulusuk. HÚr snř Graah aftur og hinn 1. oktˇber tekur Graah sÚr vetursetu ß eynni Nugarfik (n˙ nefnd Imaersivik) vi­ 63░ 30′ N. Ůar reisir Graah moldarkofa fyrir allan hˇpinn. Veturinn var har­ur og kostur lÝtill. Loks tekur a­ vora og hinn 5. aprÝl 1830 leggur hann af sta­ en ver­ur a­ sn˙a til baka Ý h˙saskjˇl Ý kofanum hva­ eftir anna­ vegna illve­urs og Ýsa ß hafinu. ═ einni tilrauninni neyddust ■eir til a­ hafa vi­urvist ß skeri Ý hßlfan mßnu­ fyrir nor­an Alikajik, vegna ve­urs.áá Seinni partinn Ý j˙lÝ var ney­in mest og Graah ßtti einnig vi­ veikindi a­ strÝ­a. Ůß var allur matarfor­inn ß ■rotum og ■eir ßtu n˙ hundamat og tugg­u g÷mul selskinn. Ůß eru eftir af ßh÷fninni a­eins einn ma­ur og tvŠr konur, auk Graah. Loks komust ■au su­ur ß bˇginn og Graah nŠr loks til Nanortaliká Ý ßg˙st 1830. Fer­inni var loki­ en ein h÷fu­ ni­ursta­an var s˙, a­ engar leifar e­a minjar fornra ═slendinga var a­ finna ß su­austur str÷ndinni. En Graah tˇkst a­ gera margar mŠlingar og safna ver­mŠtum upplřsingum um ■etta ˇkanna­a svŠ­i. Einnig eru rit hans sjˇr af frˇ­leik um lifna­arhŠtti og si­i In˙Ýtanna ß su­austur GrŠnlandi, sem h÷f­u haft lÝtil e­a engin samskifti vi­ Evrˇpub˙a.

á


J÷kullinn d÷kknar og brß­nar hra­ar

albedoLitur j÷kulsins skiftir miklu mßli var­andi brß­nun hans. Hvernig er ■a­: er j÷kull ekki alltaf hvÝtur? SÝ­ur en svo. VÝ­a er yfirbor­ GrŠnlandsj÷kuls grßtt ß litinn og reyndar ˇtr˙lega ˇhreint ■egar brß­nunin stendur sem hŠst, seinni part sumars. MŠlikvar­i ß lit j÷kulsins er albedo e­a endurskin hans. Ůa­ er mŠlt reglulega ˙r gervihn÷ttum, sem svÝfa yfir GrŠnlandi.áá Ef yfirbor­i­ er algj÷rlega hreint og hvÝtt, ■ß er albedo 100% og endurkastar Ýsinn ■ß nŠr ÷llu sˇlarljˇsi sem ß ■a­ fellur. LÝnuriti­ sřnir albedo e­a endurkast GrŠnlandsj÷kuls frß ßrinu 2000 til 2014 og ■a­ er greinilegt a­ mikil breyting hefur gerst ß ■essum stutta tÝma, me­ hnignun endurskins frß um 81% til 75%. áHvers vegna er ■essi breyting Ý gangi?áá Ůa­ eru ÷rsmßar pl÷ntur e­a ■÷rungar sem vaxa ß yfirbor­i j÷kulsins, sem valda a­ hluta til minnkandi albedo og ■ar me­ vaxandi brß­nun ß yfirbor­i GrŠnlandsj÷kuls Ý dag.dirty Ne­ri myndin sřnir hva­ j÷kullin getur veri­ d÷kkur af ■essum s÷kum, og drekkur Ý sig sˇlarorkuna.


GrŠnlandsj÷kull minnkar hratt

LandIceGreenlandEin vi­br÷g­ lesanda ß mÝnu fyrra bloggi var s˙, a­ GrŠnlandsj÷kull vŠri a­ stŠkka, sem sřndi a­ ■a­ vŠri engin hnattrŠn hlřnun Ý gangi. Ůetta er lei­ur misskilningur, sem Úg vill lei­rÚtta hÚr og birta sta­reyndir Ý ■essu mßli. Ůa­ eru řmsar a­fer­ir vi­ a­ mŠla j÷kul. Vi­ getum fylgst me­ flatarmßli, ■ykkt e­a hŠ­ og sÝ­ast en ekki sÝst r˙mmßli e­a massa. Brß­nandi j÷kull getur ■ynnst og lŠkka­ en hann getur samstundis runni­ fram og lŠkka­ og ■ar me­ auki­ flatarmßli­ um tÝma.

Besta mŠlingin ß massa e­a r˙mmßli GrŠnlandsj÷kuls kemur frß gervihnettinum GRACE. Ůa­ eru reyndar tveir hnettir, sem svÝfa hli­ vi­ hli­ og gera nßkvŠma ■yngdarmŠlingu reglulega ß r˙mmßli GrŠnlandsj÷kuls. Ni­urst÷­ur mß sjß ß me­fylgjandi mynd. Ůar kemur fram a­ GrŠnlandsj÷kull tapar a­ me­altali um 286 Gigatonnum ß ßri (gÝgatonn er jafnt og einn miljar­ur tonna). Ůa­ er ■vÝ fjarstŠ­a a­ halda ■vÝ fram a­ GrŠnlandsj÷kull sÚ a­ stŠkka, ■egar liti­ er ß kaldan sannleikann sem kemur frß slÝkum g÷gnum gervihnatta. HŠtti­ a­ stinga hausnum Ý sandinn!


Gufubˇlstrar e­a snjˇskaflar?


á28ÁGÚST

Birkir R˙tsson verkfrŠ­ingur flřgur oft yfir GrŠnland. N˙ hefur hann fest ß mynd ■a­ fyrirbŠri, sem vi­ h÷fum ß­ur fjalla­ um hÚr ß blogginu, inni ß meginj÷klinum, skammt fyrir nor­vestan Kulusuk. Myndin sem fylgir er tekin hinn 28. ßg˙st, og sřnir greinilega mj÷g sprunginn j÷kul. Hann tˇk einnig myndir af fyrirbŠrinu hinn 5. ßg˙st. Ůa­ vir­ist ˇtr˙legt a­ hÚr sÚ um gufu a­ rŠ­a, og sennilega eru ■etta fokskaflar, en hver veit?


Eldarnir ß GrŠnlandi eru logandi mˇr

áFire-burning-Greenland-800x600

═ fyrstu var tali­ a­ ■a­ vŠru sinueldar, sem loga ß stˇru svŠ­i ß vestur GrŠnlandi, skammt frß bŠnum Sisimiut. En frekari rannsˇkn bendir til a­ ■a­ sÚ mˇr sem matar eldana. Ef svo er, ■ß er mßli­ ÷llu alvarlegra en haldi­ var. Mˇr, sem getur brunni­ ß ■essu svŠ­i bendir til a­ sÝfrerinn sÚ farinn ˙r jar­veginum. HÚr hefur rÝkt sÝfreri (■eas. hiti Ý jar­veginum er um e­a undir n˙ll stig) sÝ­an Ýs÷ld lauk, fyrir tÝu ■˙sund ßrum. N˙ vir­ist sÝfrerinn farinn og ■urr mˇr er eftir.

Me­ hnattrŠnni hlřnun dregur hŠgt og sÝgandi ˙r sÝfreranum ß nor­urslˇ­um. LoftslagsfrŠ­ingar hafa til ■essa spß­ a­ sÝfrerinn fari ekki ˙r jar­vegi ß GrŠnlandi fyrr en um nŠstu aldarmˇt. Ůa­ vekur ■vÝ undrun a­ sÝfrerinn er a­ hverfa hratt ß ■essu svŠ­i ß GrŠnlandi. Eins og Ý ÷llum tilfellum var­andi ■Šr loftlslagsbreytingar sem n˙ eru ß skella ß, ■ß hafa frŠ­imenn veri­ of Ýhaldssamir Ý sÝnum spßm, en breytingrarnar eru miklu hra­ari en jafnvel dj÷rfustu lÝk÷n ger­u rß­ fyrir.


Eldar ß GrŠnlandi

greenland-fire1_wide-da6d363295d7a5621e0896baf5f4cd0e248b5e59-s2500-c85

Eldar geisa n˙ Ý jar­vegi ß vestur GrŠnlandi ß meir en 1200 hektara svŠ­i. Myndin er frß gervihnetti yfir svŠ­inu, sem n˙ logar. Sennilega eru ■etta sinueldar og ef til vill hefur einnig kvikna­ Ý upp■ornu­um mˇmřrum. SvŠ­i­ er 100 km fyrir nor­an Sisimiut og skammt frß Kangerlussuak. Ef til vill eru eldarnir af ■eim s÷kum, a­ Ý j˙lÝ hefur veri­ ˇvenju hlřtt og ■urrt ve­urfar.


Eru afkomendur Thule fˇlksins Ý Ammassalik?

000022074 copy═ sÝ­asta bloggi fjalla­i Úg um hvernig heill ■jˇ­flokkur af Thule fˇlki ß nor­austur GrŠnlandi hvaf ßri­ 1823. Breski skipstjˇrinn Clovering hitti tˇlf manna hˇp ■eirra ß eyju ■ar sem skilyr­i til vei­a voru best. NŠsta dag voru ■eir allir horfnir. HÚra­i­ var mannlaust ß eftir, Ý nßkvŠmlega eitt hundra­ ßr, ■ar til Danir fluttu 85 manna hˇp af Inuitum, nau­uga -- viljuga, 70 frß Ammasalik og 15 frß vestur GrŠnlandi, til Scoresbysunds og settu ß laggirnar nřja ■orpi­ Ittoqqortomiit.

Hvert fˇru ■eir, e­a dˇ stofninn hreinlega ˙t vegna sj˙kdˇma, vi­ smit frß evrˇpskum hvalf÷ngurum? Fundur ß nokkraum dau­ah˙sum (r˙stir ■ar sem mannaleifar finnast innan h˙ss, ˇgrafnar) bendir til mikilla sj˙kdˇma e­a sults.

Su­ur m÷rk ■essa svŠ­is Thule fˇlksins ß nor­austur GrŠnlandi eru eins og j÷kulveggurinn Ý Game of Thrones: nŠr algj÷rlega ˇfŠr.áá Ůetta er fjallgar­ur ˙r blßgrřti e­a g÷mlum basalt hraunl÷gum. Hann ber nafni­ Geikie Plateau, og er ■ar hvergi lendingu a­ fß. Austur oddi ß Geikie Plateau fjallgar­inum er Kap Brewster. Ůa­ beygir str÷ndin skarpt til su­urs, en samfellt hamrabelti kalla­ Blosseville str÷ndin, tekur vi­ Ý m÷rg hundru­ kÝlˇmetra til su­urs. Hvergi er lendingu a­a skjˇl a­ fß ß ■eirri str÷nd. Thule fˇlk fˇr ■ß yfirleitt lÝti­ e­a ekkert sunnar en Scoresbysund. Fˇlksflutningar fˇru fram ß sjˇnum e­a ß hafÝs, ekki yfir fj÷ll og firnindi.

Ůa­ eru samt heimildir sem sřna a­ Thulefˇlk fˇr b˙ferlum frß Scoresbysundi og alla lei­ til Ammassalik (Tasiilaq), 850 kÝlˇmetra langa lei­, og ß afkomendur ■ar Ý dag. Ůa­ var ßri­ 1884 a­ kaptainn Gustav Holm kom til Ammassalik, fyrstur evrˇpumanna, en lei­angur hans fˇr ß konubßtum (umiaq) frß vestur GrŠnlandi og fyrir su­ur odda GrŠnlands og rÚru ■eir sÝ­an up me­ nor­austur str÷ndinni ■ar til ■eir koma til Ammassalik. Ůar uppg÷tvar Holm bygg­ Inuita sem h÷f­u veri­ algj÷rlega einangra­ir frß Evrˇpum÷nnum um aldur og Švi.áá Ůetta var og haf­i lengi veri­ eina bygg­in ß allri austurstr÷nd GrŠnlands ■ar til Ittooqortomit nřlendan var stofnu­ Ý Scoresbysundi ßri­ 1924. Ůa­ kom strax Ý ljˇs a­ Ýb˙ar Ammassalik voru sÚrstŠ­ir. Ůeir h÷f­u til dŠmis ˇlÝkan frambur­ GrŠnlenskunnar.

Tr˙bo­ar setja upp b˙­ir Ý bygg­inni ßri­ 1894 og byrju­u a­ kristna fˇlki­. Einnig kemur danska stjˇrnin upp verslunardt÷­ ■a­ ßr. Ůa­ var ßri­ 1905 sem danski mannfrŠ­ingurinn William Tahlbitzer kemur til Ammassalik og dvelur yfir eitt ßr Ý ■orpinu. Ůß voru 470 Ýb˙ar ß Ammassalik svŠ­inu og nŠr allir hÚtu ■eir hei­num n÷fnum. Fˇlki­ var enn ß stein÷ldinni hva­ snertir menningu og tŠkni. Verslunarmi­st÷­ danska rÝksins og kirkjan ur­u smßtt og smßtt mi­p˙nktar ■jˇ­lÝfsins fyrir Ýb˙ana.

Tahlbitzer sřndi fram ß a­ Ý Ammassaliq rÝkir mßllřska sem er mj÷g ˇlÝk ■eirri sem rÝkir ß vestur str÷nd GrŠnlands. Tahlbitzer ger­i mj÷g merkar athuganir ß Ýb˙um og skrß­i hina řmsu ■Štti Ý menningu ■eirra. En hann tˇk lÝka myndir. HÚr me­ fylgir ein af myndum Tahlblitzers, sem er tekin af fj÷lskyldu Ý sumarb˙­um ß Kap Dan, ß su­ur enda Kulusuk eyjar. Ůa­ er angakokinn e­a galdrama­urinn Ajukutoq sem stendur hÚr fyrir mi­ju, ber a­ ofan, me­ konu sinni S÷ru til vinstri og hinni konu sinni Helenu og fimm b÷rnum ■eirra. Hßrgrei­sla kvennana, me­ stˇran topphn˙t og strengi af hvÝtum og litu­um glerperlum, er sÚrst÷k og einkennandi fyrir ■etta svŠ­i. Hn˙turinn er miki­ tÝskufyrirbŠri, sem hŠkkar konurnar og gerir ■Šr tignarlegri, eins og Ýslenski skautb˙ningurinn ger­i. Myndin er algj÷rlega klassÝsk sem listrŠn ljˇsmynd, en h˙n gefur einnig innsřn Ý horfna menningu, sem heyr­i stein÷ldinni til. Galdrakarlinn Mitsuarnianga sag­i Tahlbitzer s÷gur af fer­um forfe­ra sinna frß nor­austur GrŠnlandi og su­ur til Ammassalik, en langafi hans tˇk ■ßtt Ý ■eirri fer­, ■egar hˇpar Inuita fˇru frß Scoresbysund svŠ­inu og all lei­ su­ur til Ammassalik Ý lok ßtjandu aldar e­a Ý byrjun nÝtjßndu aldar. Sennilega sigldu ■eir ■essa lei­ ß umiaq e­a konubßtum. Tunu er GrŠnlenskt or­ sem ■ř­ir ôhin hli­inö, og vÝsar ■a­ til austur GrŠnlands, en Ýb˙ar austurstrandarinnar eru oft kalla­ir Tunumiuts. ╔g ■akka Vilhjßlmi Erni Vilhjßlmssyni fyrir a­sto­ me­ myndefni.


Ůegar sÝ­asti ma­urinn hvarf frß Scoresbysundi

Hinn 18. ßg˙st ßri­ 1823 hittust Evrˇpub˙ar og Thule fˇlk e­a Inuitar Ý sÝ­asta sinn ß Nor­austur GrŠnlandi. Ůessi fundur var­ ■egar skipstjˇrinn ß HMS Griper, Charles Douglas Clavering a­ nafni, hitti tˇlf Inuita Ý sumarb˙­um ■eirra ß su­ur hluta eyjarinnar, sem n˙ ber nafn skipstjˇrans: Clavering÷. Clavering var fyrsti Evrˇpub˙inn sem sigldi Ý gegnum hafÝsinn og komst Ý land ß nor­austur GrŠnlandi. Eftir ■ennan fund hafa margir Evrˇpumenn fari­ um ■essar slˇ­ir, en enginn hefur hitt fyrir neina Inuita e­a Thule fˇlk hÚr sÝ­an. Sß kyn■ßttur er ■vÝ talinn ˙tdau­ur ß nor­austur GrŠnlandi. Hreindřrin hurfu frß nor­austur GrŠnlandi um aldamˇtin 1900.

Sodhouses┴ri­ 1925 fluttu Danir hˇp af GrŠnlendingum , 85 talsins, til Scoresbysunds, til a­ stofna nřlendu ■ar. Ůetta var gert Ý ■eim tilgangi a­ helga svŠ­i­ danska rÝkinu, en Nor­menn ger­u einnig tilkall til nor­austur GrŠnlands ß ■essum tÝma. Ůessi nřlenda er n˙ ■orpi­ Ittoqqortoormiit vi­ Scoresbysund, me­ um 450 Ýb˙a.

En hva­an kom fˇlki­, sem var hÚr fyrir ßri­ 1823? Og hva­ var­ um ■a­? N˙ er vita­ a­ Thule fˇlki­ kom upprunalega nor­urlei­ina, frß Thule ß nor­vestur GrŠnlandi, til nor­austur GrŠnlands. Sennilega hefur fˇlki­ fari­ ■essa fer­ a­ mestu Ý umiaq bßtum. ═ byrjun fimmtßndu aldar voru miklir mannflutningar ß GrŠnlandi. Ůß birtist Thule fˇlki­ fyrst ß nor­austur GrŠnlandi, umhverfis Scoresbysund. Sennilega var ■etta landnßm tengt loftslags- og umhverfisbreytingum. Rannsˇknir ß borkj÷rnum ˙r vatnaseti benda til ■ess a­ fyrir komu Thule fˇksins til austur GrŠnlands hafi rÝkt hlřrra loftslag og meiri snjˇr. En frß 13 ÷ld og fram ß nÝtjßndu ÷ldina hafi ve­urfar veri­ kaldara, ■urrara, en fremur sveiflukennt. Ůegar landnßmi­ gerist, ß fimmtßndu ÷ldinni, var mikill hafÝs rÝkjandi en minni snjˇkoma, einkum ß ■vÝ tÝmabili sem vi­ nefnum ôLitlu ═s÷ldinaö frß fimmtßndu ÷ld og fram ß nÝtjßndu ÷ldina. ┴ ■essum tÝma ger­i samfelld hafÝsbrei­a og tilt÷lulega lÝtil snjˇkoma Thule fˇlkinu kleift a­ fer­ast um og nřta sÚr stˇrt svŠ­i austur og nor­austur GrŠnlands me­ ■eirri einst÷ku tŠkni sem ■eir h÷f­u ■rˇa­: lÚttum sle­um, snjˇh˙sum, kayak og sela- og hvalaskutlum. Ef til vill var tŠkni og kunnßtta ■eirra vi­ a­ skutla sel ni­ur um Ýs mikilvŠgust, en til ■ess ■urfti a­ ■rˇa sÚrstaka skutla og annan sÚr˙tb˙na­. Vi­ gerum okkur yfir leitt ekki neina grein fyrir ■vÝ, a­ fˇlki­ sem forfe­ur okkar k÷llu­u skrŠlingja, haf­i ■rˇa­ mikla tŠkni sem ger­i ■eim kleift a­ lifa og komast sŠmilega af ß heimskautssvŠ­inu, miklu betur en forfe­ur okkar EirÝkur rau­i og GrŠnlandsfararnir frß Brei­afir­i, sem rÚ­u ekkert vi­ Litlu ═s÷ldina og dˇu ˙t Ý Eystribygg­ og Vestribygg­ ß mi­÷ldum.

thulehousediagramFornleifarannsoknir sřna a­ Thule fˇlki­ haf­ist vi­ hluta ßrsins ß annesjum nor­austur GrŠnlands, ■ar sem stutt var ß mi­inn til a­ taka sel undir Ýsnum e­a Ý grend vi­ polynyas e­a stˇrar vakir, sem haldast opnar ßri­ um kring og gefa kost ß vei­um hvala. En greining ß beinum Thule fˇlksins og leifum Ý bygg­um ■eirra sřna a­ hreindřr voru lÝka mikilvŠgur ■ßttur Ý matarrŠ­i ■eirra og jafnvel mikilvŠgari en selur. Hreindřr ■rÝfast Ý heimskautaumhvefi ■ar sem ˙rkoma (snjˇkoma) er Ý lßgmarki. Bestu skilyr­i fyrir hreindřr ß nor­austur GrŠnlandi rÝktu frß um 1600 til um 1850. Fornleifarannsˇknir sřna a­ bygg­ Thule fˇlksins var eftir allri nor­austur str÷ndinni, eins og korti­ sřnir.áá Ůa­ kemur Ý ljˇs ˙t frß rannsˇknum Mikkel S°rensen og Hans Christian Gull°v (2012) a­ fj÷ldi torfkofa er me­fram str÷ndinni og einnig Ý innfj÷r­um. ┴ ■essu svŠ­i lif­i Thule fˇlki­ Ý um 450 ßr, um ■a­ bil ßtjßn kynslˇ­ir. á═ nokkrum hluta af torfkofunum finnast mannabein, eins og fj÷lskyldan hafi dßi­ inni, anna­ hvort af sulti e­a sjukdˇmum. SlÝk h˙s eru nefnd dau­ah˙s. Ef til vill er ÷rnefni­ D÷demandsbugten ß Clavering÷ af ■essum uppruna.

Upplřsingar um nor­austur GrŠnland koma fyrst frß hvalf÷ngurum sem sigldu frß Evrˇpu. Breskir hvalfangarar komu fyrst Ý grennd vi­ nor­austur GrŠnland ßri­ 1608, ß lei­ sinni til hvalvei­a umhverfis Svalbar­a. ┴ri­ 1612 voru Hollendingar ß ■essum slˇ­um og svo sk÷mmu sÝ­ar Frakkar, Spßnverjar og Danir ß hvalvei­um. Hvalfangararnir sßu til lands ß nor­austur GrŠnlandi, en ekki er vita­ um lendingar ■ar. ┴ri­ 1822 ger­i enski hvalfangarinn William Scoresby fur­u nßkvŠmt kort af ■essari str÷nd. En ■a­ er mj÷g lÝklegt a­ hvalfangarar hafi fari­ Ý land Ý nor­austur GrŠnlandi og haft samneyti vi­ Thule fˇlki­. S÷nnun ■ess eru einstaka munir ˙r mßlmum og gleri og brenndum leir, sem finnast vi­ uppgr÷ft Ý bygg­um Thule fˇlksins. Fyrst Evrˇpumenn skiftust ß gj÷fum og gripum vi­ innfŠdda, ■ß hafa ■eir einnig skili­ eftir smitnŠma sj˙kdˇma. Sennilega hefur or­i­ mikil fˇlksfŠkkun me­al Thule fˇlksins af ■eim s÷kum, en s˙ saga er algj÷rlega ˇ■ekkt. Skřrir ■a­ a­ hluta til ■essa miklu fˇlksfŠkkun og hvarf Thule fˇlksins ß svŠ­inu?

Bone┴ri­ 2014 sigldi Úg um Scorebysund og kom Ý mynni­ ß fir­i, sem ber nafni­ Rypefj÷rd e­a Rj˙pufj÷r­ur. MÚr leist vel ß svŠ­i­ og velti fyrir mÚr hvort Thule fˇlk hef­i ef til vill haft a­setur hÚr. Best leist mÚr ß grasbala og mˇa vi­ litla ß nßlŠgt mynni fjar­arins (sjß kort). Vi­ fˇrum Ý land og, viti menn, ■arna gengum vi­ beint ß r˙st vi­ ßrbakkann. HÚr voru leifar af torfkofa, me­ hla­na stein- og torf veggi, svipa­ ■vÝ og ■ekktist ß ═slandi fram ß tuttugustu ÷ldina. Myndin sřnir skissu af slÝkum Thule kofa. Ůar er pallur innst inni, sennilega til hvÝlu, lŠgra svŠ­i sem hefur veri­ nota­ vi­ eldamennsku og svo hla­in, ■r÷ng g÷ng, um tveir metrar ß lengd, sem skri­i­ var ˙t um. G÷ngin eru hla­in me­ steinhellum, sem eru reistar ß r÷nd.

Utan Ý vegg sß Úg standa ˙t ˙r jar­veginum eitt fallegt bein, sem haf­i greinilega veri­ tßlga­ til og nota­ Ý smÝ­i, sennilega sem rif Ý kajak. Smi­urinn haf­i bora­ g÷t Ý beini­ til a­ binda ■a­ vi­ grind kajaksins.á ╔g stˇ­st ekki mßti­ og tˇk beini­ til aldursgreiningar me­ geislakola- e­a C14 a­fer­inni. Aldursgreining ß ■esu rifbeini gefur aldur um 1660 AD e­a um 1780 AD. Ůa­ er um tvo m÷guleika a­ rŠ­a hva­ snertir aldur, vegna ■ess a­ k˙rvan fyrir C14 tekur lykkju ß ■essu tÝmabili, eins og myndin sřnir. Sennilega er yngri aldurinn lÝklegri, sem bendir til a­ hÚr hafi b˙i­ Thule fˇlk um fj÷rutÝu ßrum ß­ur en kynstofninn ■urka­ist ˙t.Curve2


GrŠnlandsj÷kull ■ar sem "m÷kkurinn" sßst

UntitledŮannig lÝtur yfirbor­ GrŠnlandsj÷kuls ˙t ß svŠ­inu ■ar sem fur­ulegur ôm÷kkurö sßst ß yfirbor­i j÷kulsins Ý flugi Ý lok april og aftur hinn 11. j˙lÝ Ý ßr. Ůessi loftmynd er frß Google Earth af svŠ­inu. Sta­setningin ß ■essu svŠ­i er lauslega 66.29░ N og 38.85░ W, um 80 km fyrir vestan Kulusuk. Taki­ eftir hva­ j÷kullinn er miki­ sprunginn ß ■essu svŠ­i, en sprungur hafa flestar austur-vestur stefnu. Svarti bletturinn efst til hŠgri kann a­ vera st÷­uvatn ß yfirbor­i j÷kulsins. Ůvermßl myndarinnar er um 10 km.

á

á


NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband