Frsluflokkur: Jarskpun

slensk berghlaup

BerghlaupBerghlaupi og flbylgjan Grnlandi hefur vaki nokkra umru um, hvort slkir atburir su lklegir slandi. Berghlaupi skju ri 2014 minnir okkur a slkt getur gerst hr, einkum virkum eldstvum. Sumsstaar eru lkur a berghlaup su yfirvofandi eldri jarmyndunum, til dmis Drpuhlarfjalli Snfellsnesi, eins of g hef blogga um ur hr. Eldri berghlaup eru vel ekkt va um land, eins og lafur Jnsson skri merku riti snu ri 1976. Hverjar eru lkur stru berghlaupi slandi dag? rni Hjartarson (1997) hefur safna saman aldursgreiningum slenskum berghlaupum og eru au ggn snd myndinni hr fyrir ofan. a er greinilegt a berghlaup voru algengust slandi skmmu eftir a sld lauk, fyrir um 10 sund rum, og aeins tv str berghlaup eru yngri en fjgur sund ra. a er berghlaupi, sem nefnist Lomundarskriur og auvita berghlaupi skju ri 2014. egar sld lauk og skrijklar hopuu fyrir um tu sund rum voru brattar fjallshlar og hamrar mjg stugar landslagsmyndanir. og nstu rsundum hrundu slkar brattar hlar va og mynduu berghlaup. Lkurnar slkum fyrirbrum hafa v minnka san, en smrri berghlaup munu gerast framtinni, einkum grennd vi virkar eldstvar.


Hvernig tungli var til

tungl.jpgTungli er alltaf arna, uppi himninum, okkur til adunar. a veldur einnig sjvarfllum, sem eru mikilvg fyrir lfrki jarar. En hvernig myndaist tungli? Flest bendir til ess a tungli hafi myndast fyrir um 4,5 milljrum ra vegna reksturs loftsteins ea ltillar plnetu jrina, ea aeins um 40 milljn rum eftir a jrin myndaist. Kenningin er s, a loftsteinn str vi Mars hafi rekist jrina og hafi kastast miki magn af efni fr jrinni, sem myndai disk af grjti og ryki umhverfis jrina. Tungli myndaist san r essum disk. a eru viss vandaml varandi etta lkan, eins og a a jr og tungl hafa nr nkvmlega smu efnasamsetningu og ekkert efni hefur enn fundist, sem gti veri efni r stra loftsteininum. Getur a veri vegna ess a efni r loftsteinum og ytri lgum jarar blnduust vel saman? Er tungli aallega mynda r efni fr loftsteininum ea r efni fr jrinni? N hefur komi ljs a a er lag mrkum kjarnans og mttuls jarar, og Miki Nakajima og flagar hafa stungi upp a etta lag su leifarnar af loftsteininum stra.

N hefur einnig komi ljs a tungli hefur hrra magn af kalum stpum (K41) heldur en jrin. a er v mlanlegur munur efnasamsetningu tungls og jarar. a bendir til ess a reksturinn hafi veri mjg krftugur, og a mikill hluti af mttli jarar og loftsteinninn hafi blandast gas ski umhverfis jrina. Tungli myndaist san vi klnun essu ski. essum tma, skmmu eftir myndun jarar, var himingeimurinn httusvi, vegna mikils fjlda smstirna og loftsteina, sem orskuu ta rekstra fyrstu milljnir ra sgu jarar.


Hva veldur jarskjlftanum talu?

untitled_1290765.jpgJarskorpa talu er eins og krumpa dagbla, sem er illa troi inn um pstlguna heima hj r. Hr hefur miki gengi , og jarhrringar munu halda fram, en hfu orskin er fyrst og fremst tengd hreyfingu Afrkuflekans mia vi Evrpu. N mjakast Afrkuflekinn stugt norur um 4 til 5 mm ri og heldur fram a rengja og loka Mijararhafinu. Ein afleiing essa skorpuhreyfinga eru jarskjlftar, eins og jarskjlfti af strinni 6,2 vikunni grennd vi binn Norcia og Amatrice. etta er reyndar ekki mjg str skjlfti, mia vi a sem vi venjumst Kyrrahafi, en flest hs talu eru illa bygg mrsteinshs, n jarnbindinga og hrynja v vi minnsta tilfelli.

Flkin flekamt liggja eftir skaga talu endilngum og mynda Appenine fjll. essi flekamt eru eins og risastr saumur jarskorpunni, en hr stangast flekarnir og skerast mrgum misgengjum. Myndin snir versni af talu, fr noraustri til suvesturs. a er gamall og ykkur fleki, um 100 km ykkur, sem sgur til suvesturs undir talu og myndar fjallgarinn. En fyrir vestan er ynnri skorpa, aeins um 20 til 30 km ykk, sem einkennir Tyrrenahafi. mtunum vera mrg sni misgengi, eins og a sem er n virkt, me mikilli skjlftavirkni.


Jkulgarurinn Ltragrunni segir merka sgu

Kattarhryggurri 1975 uppgtvai rds lafsdttir stran jkulgar Ltragrunni. Garurinn er um 120 km t af Bjargtngum, en liggur boga, sem umlkur mynni Breiafjarar, eins og myndin snir (bla svi). Ekki hefur garurinn fengi formlegt nafn, en hefur mist veri kallaur Kattarhryggur ea brjlai hryggurinn. Sjmenn ekkja hann vel, enda er hryggurinn eitt aal hrygningarsvi steinbtsins. Hryggurinn hefur myndast af risastrum skrijkli, sem fyllti allan Breiafjr og skrei t til vesturs. Til a hlaa upp slkum hrygg, arf jkullinn a vera botnfastur. Kattarhryggur er um 100 km lengd og nr allt suur af Kollul. ar endar hann og er a sennilega vsbending um, a ar hafi skrijkullinn floti sj, enda miki dpi hr. Hryggurinn er um 2030 m hr og 800-1000 m breiur. Dpi umhverfis hrygginn er um 200 m a noran veru en dpkar til suurs 250 m skammt fr Kollul. Myndin snir versni af garinum, sem er brattari a vestan en a austan.

versniLtragrunn og reyndar nr allt landgrunni hefur veri mynda einn htt ea annan af skrii jkla til hafsins sld. Garurinn er ein skrasta snnun um a. En hann minnir okkur vel hva saldarjkullinn hefur veri duglegur a grafa t landi og mta a landslag, sem vi kllum firi dag. Sjlfsagt hafa veri str fjll og sennilega samfelld hsltta fyrir sld milli Vestfjara og Snfellsness. Stug hreyfing skrijkulsins og tgrftur hans hefur frt grynni efnis t brn landgrunns, ar sem v var sturta niur hafdjpin. essi trllvaxna jarta hefur unni hgt og stugt, en gleymum v ekki, a hn hafi rjr milljnir ra (alla sldina) til a klra verki og moka t Breiafjr.


Jarsp og Galapagos

Markmi vsindanna er a kanna og skilja nttruna. egar v takmarki er n, eru vsindin fr um a beita samansafnari reynslu og upplsingum til a sp um framvindu mla hverju svii nttrunnar. Vi spum til dmis dag bi veurfari, run hagkerfa, roskun fiskistofna og uppskeru. Spin er a sem gefur vsindastarfsemi gildi. Vsindi sem eingngu lsa hegun og standi nttrunnar eru nt, ef spgildi er ekki fyrir hendi. En stri vandinn er s, a stjrnmlamenn, yfirvld og jafnvel almenningur hlusta oft ekki spr vsindanna. Besta dmi um a eru nr engin vibrg yfirvalda vi sp um loftslagsbreytingar og hlnun jarar. Ef vandamli er hgfara og kemst ekki inn fjgurra ra hring kosningabarttunnar hverju landi, er a ekki vandi sem stjrnmlamenn skifta sr a. g hef til dmis aldrei heyrt slenskan stjrnmlaflokk setja loftslagsbreytingar framarlega stefnuskr sna.

Jarvsindamenn hafa safna sarpinn frleik meir en eina ld um hegun jarar, en satt a segja tkst eim ekki a skilja eli og hegun jarar fyrr en kringum 1963, egar flekakenningin kom fram. var bylting jarvsindum sem er sambrileg vi byltingu Darwinskenningarinnar lffrinni um einni ld fyrr. N er svo komi a vi getum sp fyrir um flekahreyfingar jru, ar sem stefna og hrai flekanna eru nokku vel ekktar einingar. annig er n mgulegt til dmis a sp fyrir um stasetningu og hreyfingu meginlandanna. nnur svi jarvsindanna eru ekki komin jafn langt me spmennskuna. annig er erfitt ea nr gjrlegt enn a sp fyrir um jarskjlfta og eldgosasp er aeins g nokkra klukkutma besta falli.

Galapagos

Vi getum nota jarsp til a segja fyrir um breytingar jarskorpu slands framtinni og um stu og lgun landsins. g geri fyrstu tilraun til ess kaflanum Galapagos sland framtar? bk minni Eldur Niri, sem kom t ri 2011 (bls. 261-269). ar ntti g mr upplsinar um run jarskorpunnar Galalapagos svinu Kyrrahafi, en ar er jarfrin alveg trlega lk slandi, ea llu heldur hvernig sland mun lta t eftir nokkrar milljnir ra.

slandi og Galapagos eru tvenns konar hreyfingar jarskorpunnar gangi. Annars vegar eru lrttar hreyfingar, ea rek flekanna, en hins vegar eru lrttar hreyfingar, sem hafa auvita bein hrif stu sjvar og strandnuna. bum svunum eru einnig tv fyrirbri, sem stra essum hreyfingum, en a eru thafshryggir ( okkar tilfelli Mi-Atlantshafshryggurinn) og heitir reitir ea hotspots mttlinum undir skorpunni. Galapagossvinu hefur thafshryggurinn frst stugt fr heita retinum, sem illug undir vestustu eyjunum. Afleiing ess er s, a jarskorpan klnar, dregst saman, lkkar hafinu og strrandnan frist inn landi. Myndin fyrir nean snir strandlnu Galapagos eyja dag (til vinstri) og fyrir um 20 sund rum (myndin til hgri). a er ljst a eyjarnar eru a sga s vegna ess a jarskorpan er a klna. etta er bein afleiing af v, a thafshryggurinn er smtt og smtt a mjakast til norurs og fjarlgjast heita reitinn undir eyjunum. ur var tluvert undirlendi sem tengdi allar eyjarnar sem urrt land, en n eru eingngu fjallatopparnir uppr sj. Eins og g greindi fr bk minni Eldur Niri, tel g a svipu run eigi sr sta slandi, en hun er komin miklu skemur veg heldur en Galapagos.


Loftslagsbreytingar rum hnttum

Slbaugshalli  MarsStundum heyrir maur etta: J, en a eru loftslagsbreytingar og hnattrn hlnun gangi rum hnttum: a getur auvita ekki ver af manna vldum, og ess vegna er hnattrn hlnun jrinni bara elilegt og nttrulegt fyrirbri. ennan htt vilja sumir reyna a afgreia umruna um hnattrna hlnun jarar af mann vldum. etta er alrng rkfrsla, sem mig langar til a fjalla um lti eitt hr. Auvita eru loftslagsbreytingar rum hnttum, alveg eins og r, sem voru rkjandi jru fyrir uppruna mannsins og fyrir inbyltinguna tjndu ldinni. San hfum vi mannkyni veri a dla t miklu magni af koldoxi og rum gsum, sem hafa djpst hrif loftslag og umhverfi allt. Tkum til dmis plnetuna Mars. Slbaugshalli  Marsar hafa gengi yfir saldir ru hvoru, alveg eins og jru, en ekki sama tma. Eins og jrin, hefur Mars slbaugshalla: .e. snningsmndull plnetunnar er ekki vert braut hennar umhverfis slu. jrinni er slbaugshallinn (obliquity) n um 23,4 grur. essi halli er auvita stan fyrir rstum jru. Mars hefur slbaugshallinn snt miklar sveiflur undanfarnar 3 milljnir ra, ea allt a 35 grur, eins og snt er fyrstu myndinni. myndinni eru stru sveiflurnar ferill plnetunnar Mars, en litlu sveiflurnar eru fyrir jrina. Mars var sld eim tma, sem eru sndur me grum lit myndinni, en hlskei annars. Auk ess er braut Mars umhverfis slu sporskjulaga og af essum skum hafa miklar loftslagsbreytingar tt sr sta rauu plnetunni. ar hafa skiftst saldir og hlskei, eins og jru. En a er tluvert hlrra Mars dag en gert hafi veri r fyrir. Jeppinn Curiosity hefur veri ferinni yfirbori Mars san hann lenti hinn 5. gst og stugt skr hitastig. Mlarnir sna allt a 6 stiga hita daginn, rtt fyrir sunnan mibaug, en nttinni fellur mlirinn niur um mnus 70 stig. Hitinn er v ekki brilegur. En unna lofti er vandamli og Mars er a aeins um 1% af lofti jarar. N hafa sumir vsindamenn stungi upp a a s hgt a bta og auka andrmsloft Mars me v a hita upp jarveginn og jarmyndanir nrri yfirbori me kjarnorkuafli. annig vri hgt a skapa lofthjp, sem menn gtu bi vi. a er miki magn af s jarveginum, svo etta kann a vera frt. En adrttarafl plnetunnar er aeins brot af v jru. Sur ekki gasi beint t geiminn? Mars er lausnarhrai um 5.027 km/sek. etta er s hrai, sem reikul efni urfa a hafa til a losna r vijum adrttarafls plnetunnar og sleppa t geiminn. a er s hrai, sem eldflaug arf a n, til a sleppa t fyrir adrttarafl plnetunnar. jru er lausnarhrainn helmingi hrri en Mars. gasi eru allar frumeindir sfelldu ii og fleygifer. nnur myndin snir hraa fyrir mlekl af srefni O2 Mars, reikna vi um 7 stiga hita. ar kemur ljs a hann er um ea innan vi 1000 metra sekndu fyrir megni af srefni og v langt fyrir nean 5 km/sek. lausnarhraa plnetunnar. a er v tknilega hgt a framleia andrmsloft Mars, ef ng orka er fyrir hendi. Srefni hrai

Stahfingar um a nvernadi hnattrrn hlnun jarar s af nttrlegum flum eru v fjarsta. Strsta nttrulega afli er auvita slin. Sumir (eir eru reyndar rfir) telja a hnattrnu breytingarnar su vegna misumnandi geislunar slarinnar. Auvita er slin strsta orkulind okkar. Hn gefur ylinn me slskininu og einnig hefur slin skapa jarolu og jargas, sem vi brennum. a eru aeins jarhitinn og kjarnorkan, sem eru h slarorkunni. Vi vitum vel a slorkan er ekki stug, heldur sveiflast hn bylgjum, eins og myndin til hliar snir. Taki eftir a slorkan er snd sem Wtt hvern fermeter. etta er orkan sem berst a ytra bori lofthjps jarar. Aeins partur af essu nr niur yfirbor jarar. Myndin snir einnig hvernig mealhiti hefur breyst jru sama tma. San um 1980 hefur ekkert samhengi veri slargeislun og hitaferli jru. Hnattrn hlunun er ekki vegna breytinga slinni, heldur af okkar vldum. Sama er a segja um ara geimgeisla. eim hefur ekki fjlga eim tma sem hlnar hr jru. etta kemur fram nrri skrslu fr Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), sem nlega lak t til vsindamanna, en er enn birt.


Uppruni Lofthjps Jarar

HadesHades er hi forngrska go undirheimanna og rki Hadesar var helvti. annig var Jrin upphafi: glandi heitur bolti, sem var umlukinn miklum hafsj af brinni bergkviku. Hadean er elsta tmabil jarsgunnar, og nr a yfir tmann fr myndun jarar fyrir um 4,568 milljrum ra og ar til fyrir um 3,85 milljrum ra, egar fyrsta jarskorpan, sem hefur varveist, myndast. Tmabili fr 3,85 til 2,5 milljrum ra nefnist Archean ea Upphafsld. Elsta bergi fr essum tma finnst Grnlandi, Kanada og stralu. En tt vi hfum ekki berg fr Hadean tma, hfum vi samt litlar steindir ea kristalla fr Hades, sem finnast yngra bergi.424px-Zircon_microscopeetta eru steindir af zirkon, og n benda rannsknir til a ef til vill hafi Hades klna fyrr og hraar en ur var haldi. essi kristallategund hefur efnasamsetninguna ZrSiO4, og zirkon er nokku algengt slensku lparti. Elstu zirkon kristallarnir sem finnast til dmis stralu hafa veri aldursgreindir og eru 4,404 milljarar ra. a hefur lengi veri deilt um hvenr srefni hafi ori rkjandi ttur lofthjp jarar. Lengi rkti s skoun a forni lofthjpurinn hefi veri mjg srefnissnauur og v ekki beint lfvnlegur. N benda rannsknir zirkon kristllum hins vegar ara tt. Inni kristllunum finnast litlir dropar af kviku, sem n er gler, en gefur vsbendingu um efnasamsetningu kviku essum tma. Niursturnar sna, a srefnisstand kvikunnar Hades tma var svipa og kviku dag. a bendir til a eftir aeins 150 milljon ar fr myndun Jarar hafi veri kominn lofthjpur ekki mjg frbruginn eim sem n er Jru. AEINS 150 milljn r kann a virast nokku langur tmi, en n ltur mli annig t, a trlega hr run jarskorpunni og lofthjp hafi tt sr sta essu tmabili, og r astur myndast hr, sem voru einkar hagstar fyrir myndun lfs.

Getur jrn sjnum dregi r hlnun jarar?

blagrnari 1996 var eldgos Vatnajkli, me upptk noran Grmsvatna og miki jkulhlaup streymdi til sjvar. Miki af eldfjallasku, leir og sandi barst t hafi sunnan slands. Fljtlega kom ljs myndum gervihnatta yfir Norur Atlantshafi, a plntusvif blmstruu skyndilega hafinu sunnan lands. Gat a veri a grur svifrunga hafinu hefi teki vi sr vegna efna sem brust t Norur Atlantshafi jkulhlaupinu? Var a efni ef til vill jrn? Skyldi askan fr Eyjafjallajkli fyrra hafa valdi mikilli blmgun svifrunga Atlantshafi? a er margt sem bendir til a jrn geti hjlpa til me a draga koltvox t r andrmsloftinu og niur hafi. Ef svo er, er mguleiki a auki jrn hafinu geti hjlpa til me a draga r ea vinna mti hlnun jarar. etta er tengt hlutverki jrns myndun blagrnu, sem er sambrilegt vi mikilvgi jrns a mynda haemoglobn bli okkar. Vi borum lifur ea spnat til a taka inn meira jrn. Svifrungar hafinu hafa blagrnu og nta slarorku til vaxtar. Jrn er nausynlegt efni blagrnu, en jrn er mjg litlum mli sj, og takmarkar a v mjg miki bi vxt og fjlgun svifrunganna. Fyrsta myndin snir dreifingu blagrnu hafinu, en hn er berandi mest norarlega norurhveli. Hins vegar er sjr umhverfis mibaug tr og dauur. Sundaa var um 1980 a Bandarski haffringurinn John Martin benti , a ef til vill vri hgt a orsaka mikla fjlgun svifrunga hafinu me v a dreifa jrni yfirbor hafsins. a merkilegasta sem gerist vi fjlgun svifrunga og plntusvifs almennt hafinu er a, a essar lfverur neyta koltvoxs og lkka annig koltvoxmagn hafsins of andrmsloftsins. Er hgt a draga r hlnun jarar me v einfalda bragi a str jrni hafi? etta er spennandi spruning, og hafa n tilraunir hafist til a prfa a raun. a er trlega lti jrn sjnum, ea um a bil einn partur af milljari. a stafar af v a jrn leysist upp mjg treglega sj. Af eim skum eru jrnbirgir fyrir svifrungana mjg takmarkaar. Eins og seinni myndin snir, getur sjrinn teki upp koltvox r andrmsloftinu, sem er bundi vefji svifrunga. En til ess arf jrn a vera fyrir hendi. Svifrungarnir falla san til botns og ar me grefst koltvoxi setmyndunum hafsbotni. Jrn-rka kerfi pumpar‟ annig koltvox niur r andrmsloftinu og niur hafsbotn. a gti ann htt dregi r hlnun jarar. En etta er kenningin; hver er raunveruleikinn? N eru a hefjast tilraunir me a bera jrn str svi hafsins. a hafa veri gerar fjrtn tilraunir san 1993, en a er of snemmt a dma um rangurinn. Vi skulum fylgjast vel me essu merkilega mli. g bendi vefsu sem vsindamenn fr tlf hsklum gera t, og veita frekari upplsingar um dreifingu jrns hafi: http://isisconsortium.org/page.do?pid=46115

Jarskpun - Geoengineering

1.KoltvoxHugtaki jarskpun ea geoengineering er tiltlulega ntt af nlinni, en a er vileitni mannkyns til a stra ea breyta umhverfi snu allri plnetunni sr hag. g mun fjalla um msar hliar jarskpun ea jarbreytinga bloggi mnu nstunni. Allar gtur fr v a inbyltingin hfst lok tjndu aldar, hefur maurinn sjlfrtt veri a breyta umhverfi snu. Myndin til hliar snir hina miklu aukningu koltvox innihaldi loftsins, en myndin er bygg ggnum r skjrnum og var. a er greinilegt a koltvox hefur snt miklar sveiflur gegnum jarsguna, en aldrei v lkt sem n er, eins og seinni myndin snir. Hn nr aftur um 450 sund r jarsgunnar. N vitum vi, ef til vill of seint, a etta eru hrif sem vi vildum helst aldrei hafa haft jrina. Jarskpun er sem sagt a breyta einhverri plnetu annig, a hn lkist jru, og s vistvn fyrir mannkyni (terraforming). a var bandarski stjarnelisfringurinn Carl Sagan sem fyrst stakk upp terraforming aa jarskpun fyrir Venus ri 1961, og sar fyrir plnetuna Marz ri 1973. Markmi jarskpunar ea jarbreytingar er a hafa hrif jrina ann veg, a nverandi stand loftslags varveitist, hag fyrir mannkyni. etta lka vi msa ara tti umhverfisins, svo sem um verndun jarar fr rekstrum loftsteina, og httulegri inngeislun fr slinni. 2.skjarniJarskpun vekur strax upp spurningar um siferi og sifri. Getum vi leyft okkur a leika gu og breyta umhvefinu, me athfnum sem hafa vissa tkomu og sem gti veri skalegt fyrir komandi kynslir? Vsindamenn eins og Carl Sagan og hans nemendur hafa leiki sr me hugmyndir um jarbreytingu rum plnetum, en lengi forast a fara inn essa braut varandi jrina okkar. ri 1985 kom t merk bk eftir Bandarska jarefnafringinn Wallace Broecker: How to build a habitable planet. Hr reiknai hann t a me v a dreifa miklu magni af brennisteinsa daglega heihvolfi jarar, vri hgt a vega mti eirri hlnun jarar sem vaxandi koltvox veldur n. En kostnaurinn vi etta vri um $50 milljarar ri. Wally Broecker geri etta meir grni en alvru, en ri 2006 kom t grein eftir Nbelverlaunahafann Paul Crutzen, ar sem hann fjallar frekar um hugmyndina a vinna mti hlnun jarar me brennisteinsa heihvolfi: "Albedo Enhancement by Stratospheric Sulfur Injections: A Contribution to Resolve a Policy Dilemma?" ritinu Climatic Change. N er jarbreyting allt einu orin umruefni vsindamanna og er aeins spursml um hvenr gripi verur til agera. N dag er tali a hrif mannkyns loftslag, vegna tlosunar koltvoxs, samsvari um 2 Wttum fermeter af yfirbori jarar. a er a segja, hitaaukningin er s sama og ef 2-watta perur gli hverjum fermeter jarar, sj og landi. Til a vinna mti essum aukna varma er stungi upp a dreifa brennisteinsa heihvolfi, um 20 til 30 km h fyrir ofan yfirbor jarar. 3.Geoengineeringrija myndin snir magni af brennisteini (sulfur) sem arf til essa, ea 2 til 8 milljn tonn af brennistein ri. a kostar um einn til tu milljara dollara a dreifa einum milljar tonna af brennistein ri, ea allt a $80 milljara ri til a vega mti hlnun jarar dag. En a eru fleiri hugmyndir lofti, sem g mun blogga um sar.


Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband