FŠrsluflokkur: GrŠnland

Eru afkomendur Thule fˇlksins Ý Ammassalik?

000022074 copy═ sÝ­asta bloggi fjalla­i Úg um hvernig heill ■jˇ­flokkur af Thule fˇlki ß nor­austur GrŠnlandi hvaf ßri­ 1823. Breski skipstjˇrinn Clovering hitti tˇlf manna hˇp ■eirra ß eyju ■ar sem skilyr­i til vei­a voru best. NŠsta dag voru ■eir allir horfnir. HÚra­i­ var mannlaust ß eftir, Ý nßkvŠmlega eitt hundra­ ßr, ■ar til Danir fluttu 85 manna hˇp af Inuitum, nau­uga -- viljuga, 70 frß Ammasalik og 15 frß vestur GrŠnlandi, til Scoresbysunds og settu ß laggirnar nřja ■orpi­ Ittoqqortomiit.

Hvert fˇru ■eir, e­a dˇ stofninn hreinlega ˙t vegna sj˙kdˇma, vi­ smit frß evrˇpskum hvalf÷ngurum? Fundur ß nokkraum dau­ah˙sum (r˙stir ■ar sem mannaleifar finnast innan h˙ss, ˇgrafnar) bendir til mikilla sj˙kdˇma e­a sults.

Su­ur m÷rk ■essa svŠ­is Thule fˇlksins ß nor­austur GrŠnlandi eru eins og j÷kulveggurinn Ý Game of Thrones: nŠr algj÷rlega ˇfŠr.áá Ůetta er fjallgar­ur ˙r blßgrřti e­a g÷mlum basalt hraunl÷gum. Hann ber nafni­ Geikie Plateau, og er ■ar hvergi lendingu a­ fß. Austur oddi ß Geikie Plateau fjallgar­inum er Kap Brewster. Ůa­ beygir str÷ndin skarpt til su­urs, en samfellt hamrabelti kalla­ Blosseville str÷ndin, tekur vi­ Ý m÷rg hundru­ kÝlˇmetra til su­urs. Hvergi er lendingu a­a skjˇl a­ fß ß ■eirri str÷nd. Thule fˇlk fˇr ■ß yfirleitt lÝti­ e­a ekkert sunnar en Scoresbysund. Fˇlksflutningar fˇru fram ß sjˇnum e­a ß hafÝs, ekki yfir fj÷ll og firnindi.

Ůa­ eru samt heimildir sem sřna a­ Thulefˇlk fˇr b˙ferlum frß Scoresbysundi og alla lei­ til Ammassalik (Tasiilaq), 850 kÝlˇmetra langa lei­, og ß afkomendur ■ar Ý dag. Ůa­ var ßri­ 1884 a­ kaptainn Gustav Holm kom til Ammassalik, fyrstur evrˇpumanna, en lei­angur hans fˇr ß konubßtum (umiaq) frß vestur GrŠnlandi og fyrir su­ur odda GrŠnlands og rÚru ■eir sÝ­an up me­ nor­austur str÷ndinni ■ar til ■eir koma til Ammassalik. Ůar uppg÷tvar Holm bygg­ Inuita sem h÷f­u veri­ algj÷rlega einangra­ir frß Evrˇpum÷nnum um aldur og Švi.áá Ůetta var og haf­i lengi veri­ eina bygg­in ß allri austurstr÷nd GrŠnlands ■ar til Ittooqortomit nřlendan var stofnu­ Ý Scoresbysundi ßri­ 1924. Ůa­ kom strax Ý ljˇs a­ Ýb˙ar Ammassalik voru sÚrstŠ­ir. Ůeir h÷f­u til dŠmis ˇlÝkan frambur­ GrŠnlenskunnar.

Tr˙bo­ar setja upp b˙­ir Ý bygg­inni ßri­ 1894 og byrju­u a­ kristna fˇlki­. Einnig kemur danska stjˇrnin upp verslunardt÷­ ■a­ ßr. Ůa­ var ßri­ 1905 sem danski mannfrŠ­ingurinn William Tahlbitzer kemur til Ammassalik og dvelur yfir eitt ßr Ý ■orpinu. Ůß voru 470 Ýb˙ar ß Ammassalik svŠ­inu og nŠr allir hÚtu ■eir hei­num n÷fnum. Fˇlki­ var enn ß stein÷ldinni hva­ snertir menningu og tŠkni. Verslunarmi­st÷­ danska rÝksins og kirkjan ur­u smßtt og smßtt mi­p˙nktar ■jˇ­lÝfsins fyrir Ýb˙ana.

Tahlbitzer sřndi fram ß a­ Ý Ammassaliq rÝkir mßllřska sem er mj÷g ˇlÝk ■eirri sem rÝkir ß vestur str÷nd GrŠnlands. Tahlbitzer ger­i mj÷g merkar athuganir ß Ýb˙um og skrß­i hina řmsu ■Štti Ý menningu ■eirra. En hann tˇk lÝka myndir. HÚr me­ fylgir ein af myndum Tahlblitzers, sem er tekin af fj÷lskyldu Ý sumarb˙­um ß Kap Dan, ß su­ur enda Kulusuk eyjar. Ůa­ er angakokinn e­a galdrama­urinn Ajukutoq sem stendur hÚr fyrir mi­ju, ber a­ ofan, me­ konu sinni S÷ru til vinstri og hinni konu sinni Helenu og fimm b÷rnum ■eirra. Hßrgrei­sla kvennana, me­ stˇran topphn˙t og strengi af hvÝtum og litu­um glerperlum, er sÚrst÷k og einkennandi fyrir ■etta svŠ­i. Hn˙turinn er miki­ tÝskufyrirbŠri, sem hŠkkar konurnar og gerir ■Šr tignarlegri, eins og Ýslenski skautb˙ningurinn ger­i. Myndin er algj÷rlega klassÝsk sem listrŠn ljˇsmynd, en h˙n gefur einnig innsřn Ý horfna menningu, sem heyr­i stein÷ldinni til. Galdrakarlinn Mitsuarnianga sag­i Tahlbitzer s÷gur af fer­um forfe­ra sinna frß nor­austur GrŠnlandi og su­ur til Ammassalik, en langafi hans tˇk ■ßtt Ý ■eirri fer­, ■egar hˇpar Inuita fˇru frß Scoresbysund svŠ­inu og all lei­ su­ur til Ammassalik Ý lok ßtjandu aldar e­a Ý byrjun nÝtjßndu aldar. Sennilega sigldu ■eir ■essa lei­ ß umiaq e­a konubßtum. Tunu er GrŠnlenskt or­ sem ■ř­ir “hin hli­in”, og vÝsar ■a­ til austur GrŠnlands, en Ýb˙ar austurstrandarinnar eru oft kalla­ir Tunumiuts. ╔g ■akka Vilhjßlmi Erni Vilhjßlmssyni fyrir a­sto­ me­ myndefni.


Ůegar sÝ­asti ma­urinn hvarf frß Scoresbysundi

Hinn 18. ßg˙st ßri­ 1823 hittust Evrˇpub˙ar og Thule fˇlk e­a Inuitar Ý sÝ­asta sinn ß Nor­austur GrŠnlandi. Ůessi fundur var­ ■egar skipstjˇrinn ß HMS Griper, Charles Douglas Clavering a­ nafni, hitti tˇlf Inuita Ý sumarb˙­um ■eirra ß su­ur hluta eyjarinnar, sem n˙ ber nafn skipstjˇrans: Clavering÷. Clavering var fyrsti Evrˇpub˙inn sem sigldi Ý gegnum hafÝsinn og komst Ý land ß nor­austur GrŠnlandi. Eftir ■ennan fund hafa margir Evrˇpumenn fari­ um ■essar slˇ­ir, en enginn hefur hitt fyrir neina Inuita e­a Thule fˇlk hÚr sÝ­an. Sß kyn■ßttur er ■vÝ talinn ˙tdau­ur ß nor­austur GrŠnlandi. Hreindřrin hurfu frß nor­austur GrŠnlandi um aldamˇtin 1900.

Sodhouses┴ri­ 1925 fluttu Danir hˇp af GrŠnlendingum , 85 talsins, til Scoresbysunds, til a­ stofna nřlendu ■ar. Ůetta var gert Ý ■eim tilgangi a­ helga svŠ­i­ danska rÝkinu, en Nor­menn ger­u einnig tilkall til nor­austur GrŠnlands ß ■essum tÝma. Ůessi nřlenda er n˙ ■orpi­ Ittoqqortoormiit vi­ Scoresbysund, me­ um 450 Ýb˙a.

En hva­an kom fˇlki­, sem var hÚr fyrir ßri­ 1823? Og hva­ var­ um ■a­? N˙ er vita­ a­ Thule fˇlki­ kom upprunalega nor­urlei­ina, frß Thule ß nor­vestur GrŠnlandi, til nor­austur GrŠnlands. Sennilega hefur fˇlki­ fari­ ■essa fer­ a­ mestu Ý umiaq bßtum. ═ byrjun fimmtßndu aldar voru miklir mannflutningar ß GrŠnlandi. Ůß birtist Thule fˇlki­ fyrst ß nor­austur GrŠnlandi, umhverfis Scoresbysund. Sennilega var ■etta landnßm tengt loftslags- og umhverfisbreytingum. Rannsˇknir ß borkj÷rnum ˙r vatnaseti benda til ■ess a­ fyrir komu Thule fˇksins til austur GrŠnlands hafi rÝkt hlřrra loftslag og meiri snjˇr. En frß 13 ÷ld og fram ß nÝtjßndu ÷ldina hafi ve­urfar veri­ kaldara, ■urrara, en fremur sveiflukennt. Ůegar landnßmi­ gerist, ß fimmtßndu ÷ldinni, var mikill hafÝs rÝkjandi en minni snjˇkoma, einkum ß ■vÝ tÝmabili sem vi­ nefnum “Litlu ═s÷ldina” frß fimmtßndu ÷ld og fram ß nÝtjßndu ÷ldina. ┴ ■essum tÝma ger­i samfelld hafÝsbrei­a og tilt÷lulega lÝtil snjˇkoma Thule fˇlkinu kleift a­ fer­ast um og nřta sÚr stˇrt svŠ­i austur og nor­austur GrŠnlands me­ ■eirri einst÷ku tŠkni sem ■eir h÷f­u ■rˇa­: lÚttum sle­um, snjˇh˙sum, kayak og sela- og hvalaskutlum. Ef til vill var tŠkni og kunnßtta ■eirra vi­ a­ skutla sel ni­ur um Ýs mikilvŠgust, en til ■ess ■urfti a­ ■rˇa sÚrstaka skutla og annan sÚr˙tb˙na­. Vi­ gerum okkur yfir leitt ekki neina grein fyrir ■vÝ, a­ fˇlki­ sem forfe­ur okkar k÷llu­u skrŠlingja, haf­i ■rˇa­ mikla tŠkni sem ger­i ■eim kleift a­ lifa og komast sŠmilega af ß heimskautssvŠ­inu, miklu betur en forfe­ur okkar EirÝkur rau­i og GrŠnlandsfararnir frß Brei­afir­i, sem rÚ­u ekkert vi­ Litlu ═s÷ldina og dˇu ˙t Ý Eystribygg­ og Vestribygg­ ß mi­÷ldum.

thulehousediagramFornleifarannsoknir sřna a­ Thule fˇlki­ haf­ist vi­ hluta ßrsins ß annesjum nor­austur GrŠnlands, ■ar sem stutt var ß mi­inn til a­ taka sel undir Ýsnum e­a Ý grend vi­ polynyas e­a stˇrar vakir, sem haldast opnar ßri­ um kring og gefa kost ß vei­um hvala. En greining ß beinum Thule fˇlksins og leifum Ý bygg­um ■eirra sřna a­ hreindřr voru lÝka mikilvŠgur ■ßttur Ý matarrŠ­i ■eirra og jafnvel mikilvŠgari en selur. Hreindřr ■rÝfast Ý heimskautaumhvefi ■ar sem ˙rkoma (snjˇkoma) er Ý lßgmarki. Bestu skilyr­i fyrir hreindřr ß nor­austur GrŠnlandi rÝktu frß um 1600 til um 1850. Fornleifarannsˇknir sřna a­ bygg­ Thule fˇlksins var eftir allri nor­austur str÷ndinni, eins og korti­ sřnir.áá Ůa­ kemur Ý ljˇs ˙t frß rannsˇknum Mikkel S°rensen og Hans Christian Gull°v (2012) a­ fj÷ldi torfkofa er me­fram str÷ndinni og einnig Ý innfj÷r­um. ┴ ■essu svŠ­i lif­i Thule fˇlki­ Ý um 450 ßr, um ■a­ bil ßtjßn kynslˇ­ir. á═ nokkrum hluta af torfkofunum finnast mannabein, eins og fj÷lskyldan hafi dßi­ inni, anna­ hvort af sulti e­a sjukdˇmum. SlÝk h˙s eru nefnd dau­ah˙s. Ef til vill er ÷rnefni­ D÷demandsbugten ß Clavering÷ af ■essum uppruna.

Upplřsingar um nor­austur GrŠnland koma fyrst frß hvalf÷ngurum sem sigldu frß Evrˇpu. Breskir hvalfangarar komu fyrst Ý grennd vi­ nor­austur GrŠnland ßri­ 1608, ß lei­ sinni til hvalvei­a umhverfis Svalbar­a. ┴ri­ 1612 voru Hollendingar ß ■essum slˇ­um og svo sk÷mmu sÝ­ar Frakkar, Spßnverjar og Danir ß hvalvei­um. Hvalfangararnir sßu til lands ß nor­austur GrŠnlandi, en ekki er vita­ um lendingar ■ar. ┴ri­ 1822 ger­i enski hvalfangarinn William Scoresby fur­u nßkvŠmt kort af ■essari str÷nd. En ■a­ er mj÷g lÝklegt a­ hvalfangarar hafi fari­ Ý land Ý nor­austur GrŠnlandi og haft samneyti vi­ Thule fˇlki­. S÷nnun ■ess eru einstaka munir ˙r mßlmum og gleri og brenndum leir, sem finnast vi­ uppgr÷ft Ý bygg­um Thule fˇlksins. Fyrst Evrˇpumenn skiftust ß gj÷fum og gripum vi­ innfŠdda, ■ß hafa ■eir einnig skili­ eftir smitnŠma sj˙kdˇma. Sennilega hefur or­i­ mikil fˇlksfŠkkun me­al Thule fˇlksins af ■eim s÷kum, en s˙ saga er algj÷rlega ˇ■ekkt. Skřrir ■a­ a­ hluta til ■essa miklu fˇlksfŠkkun og hvarf Thule fˇlksins ß svŠ­inu?

Bone┴ri­ 2014 sigldi Úg um Scorebysund og kom Ý mynni­ ß fir­i, sem ber nafni­ Rypefj÷rd e­a Rj˙pufj÷r­ur. MÚr leist vel ß svŠ­i­ og velti fyrir mÚr hvort Thule fˇlk hef­i ef til vill haft a­setur hÚr. Best leist mÚr ß grasbala og mˇa vi­ litla ß nßlŠgt mynni fjar­arins (sjß kort). Vi­ fˇrum Ý land og, viti menn, ■arna gengum vi­ beint ß r˙st vi­ ßrbakkann. HÚr voru leifar af torfkofa, me­ hla­na stein- og torf veggi, svipa­ ■vÝ og ■ekktist ß ═slandi fram ß tuttugustu ÷ldina. Myndin sřnir skissu af slÝkum Thule kofa. Ůar er pallur innst inni, sennilega til hvÝlu, lŠgra svŠ­i sem hefur veri­ nota­ vi­ eldamennsku og svo hla­in, ■r÷ng g÷ng, um tveir metrar ß lengd, sem skri­i­ var ˙t um. G÷ngin eru hla­in me­ steinhellum, sem eru reistar ß r÷nd.

Utan Ý vegg sß Úg standa ˙t ˙r jar­veginum eitt fallegt bein, sem haf­i greinilega veri­ tßlga­ til og nota­ Ý smÝ­i, sennilega sem rif Ý kajak. Smi­urinn haf­i bora­ g÷t Ý beini­ til a­ binda ■a­ vi­ grind kajaksins.á ╔g stˇ­st ekki mßti­ og tˇk beini­ til aldursgreiningar me­ geislakola- e­a C14 a­fer­inni. Aldursgreining ß ■esu rifbeini gefur aldur um 1660 AD e­a um 1780 AD. Ůa­ er um tvo m÷guleika a­ rŠ­a hva­ snertir aldur, vegna ■ess a­ k˙rvan fyrir C14 tekur lykkju ß ■essu tÝmabili, eins og myndin sřnir. Sennilega er yngri aldurinn lÝklegri, sem bendir til a­ hÚr hafi b˙i­ Thule fˇlk um fj÷rutÝu ßrum ß­ur en kynstofninn ■urka­ist ˙t.Curve2


GrŠnlandsj÷kull ■ar sem "m÷kkurinn" sßst

UntitledŮannig lÝtur yfirbor­ GrŠnlandsj÷kuls ˙t ß svŠ­inu ■ar sem fur­ulegur “m÷kkur” sßst ß yfirbor­i j÷kulsins Ý flugi Ý lok april og aftur hinn 11. j˙lÝ Ý ßr. Ůessi loftmynd er frß Google Earth af svŠ­inu. Sta­setningin ß ■essu svŠ­i er lauslega 66.29░ N og 38.85░ W, um 80 km fyrir vestan Kulusuk. Taki­ eftir hva­ j÷kullinn er miki­ sprunginn ß ■essu svŠ­i, en sprungur hafa flestar austur-vestur stefnu. Svarti bletturinn efst til hŠgri kann a­ vera st÷­uvatn ß yfirbor­i j÷kulsins. Ůvermßl myndarinnar er um 10 km.

á

á


Gulli­ Ý GrŠnlandi

NalunaqAf hverju finnst gull ß GrŠnlandi, en eiginlega ekkert Ý bergi ß ═slandi? Ůa­ er aldur og jar­saga sem rŠ­ur ■vÝ. GrŠnland er me­al elstu landa jar­ar, allt a­ 4 milljar­ar ßra gamalt. Gamalt berg hefur gengi­ Ý margt Ý gegnum jar­aldirnar, eins og gefur a­ skilja. GrŠnland hefur til dŠmi veri­ sta­sett fyrir sunnan mi­baug, en rak sÝ­an nor­ur. GrŠnland hefur lÝka veri­ grafi­ dj˙pt Ý j÷r­u, tugi kÝlˇmetra, sem hefur hita­ og so­i­ jar­skorpuna og skili­ a­ řmsar efnasamstŠ­ur og frumefni ß vissum svŠ­um. Ůß ummyndast bergi­ og hno­ast, eins og ■egar vi­ b÷kum marmarak÷ku. Heitir v÷kvar, sem eru eins konar millistig milli hraunkviku og heita vatnsins okkar, bera me­ sÚr ■essi efni ˙r dřpinu, en svo falla ■au ˙t og kristallast ■egar v÷kvinn kemur upp Ý kaldara berg. Ůß myndast mßlmŠ­ar, sem eru grundv÷llur fyrir nßmurekstri.

Ůa­ er ˇtr˙leg fj÷lbreytni Ý mßlmum og ver­mŠtum frumefnum Ý jar­skorpu GrŠnlands. FramtÝ­in mun skera ˙r um, hvernig GrŠnlendingar munu fara me­ ■essi miku au­Šfi Ý j÷r­u, en nßmuvinnsla ■ar mun hafa gÝfurleg og neikvŠ­ ßhrif ß umhverfi­, allt til ═slands. Til ■essa hefur nßmugr÷ftur gengi­ fremur illa, vegna ■ess a­ a­stŠ­ur allar eru erfi­ar og innvi­i vantar (orka, hafnir, vinnuafl, samg÷ngur, ve­urfar ofl.). ═ dag eru fiskvei­ar a­al atvinnugrein Gr­nlendinga, me­ fisk um 90% af ÷llum ˙tflutningi.

En ■etta mun breytast me­ hnattrŠnni hlřnun jar­ar. Au­Šfi GrŠnlands er risastˇr og merkileg saga. Ůar er gull, demantar, r˙bÝnar, heilt fjall af jßrni, sjaldgŠfu jar­efnin (rare earths) sem eru ˇmissandi Ý raftŠkni i­na­inn og ef til vill olÝa. Til ■essa hafa ■a­ veri­ a­allega nßmufÚl÷g frß ┴stralÝu og Kanada, sem grafa Ý GrŠnlandi, sem ey­a um 500 milljˇn danksar krˇnur ß ßri ■ar.

ááááááááááá Ůrßtt fyrir ÷ll ■essi au­Šfi, ■ß er gull eiginlega eina efni­ sem hefur veri­ unni­ Ý nßmum GrŠnlands til ■essa. Ůa­ er gullnßman Nalunaq ß su­ur GrŠnlandi, sem Angel Mining fÚlagi­ hefur grafi­ Ý sÝ­an ßri­ 2004 Ý fjallinu sem nefnist Kirkespiret e­a “kirkjuturninn” (sjß mynd). H˙n er sta­sett um 100 km fyrir su­austan Br÷ttuhlÝ­. HÚr kemur gulli­ fyrir Ý Š­um af kvartzi, sem eru allt a­ 1 meter ß breidd. ═ Š­unum er magni­ af goldgulli milli 18 g 21 gr÷mm Ý hverju tonni af bergi.áá Um tÝma komu um 11 til 15 kg af gulli ˙t ˙r nßmunni Ý hverjum mßnu­i. áŮetta er sem sagt hßgŠ­a nßma, en ■rßtt fyrir ■a­ var nßmunni loka­ Ý ßg˙st ßri­ 2013 vegna falls ß gulli ß heimsmarka­num. Ůß fÚll gull um 30%, frß $1872/oz. og ni­ur fyrir $1300/ oz. Ůa­ borga­i sig ekki a­ halda ßfram rekstri. Eins og lÝnuriti­ sřnir, ■ß hefur gull frekar lŠkka­ e­a sta­i­ Ý sta­ ß heimsmarka­num sÝ­an.

N˙ berast frÚttir ■ess efnis a­ Ýslenskt fyrirtŠki, Alopex Gold, sÚ a­ hefja gr÷ft eftir gulli Ý Nalunaq nßmunni. Ůa­ ver­ur spennandi a­ sjß hvernig ■eim gengur me­ nßmugr÷ft og rekstur ß ■essu einangra­a og erfi­a svŠ­i.


Ůykkt GrŠnlandsj÷kuls

SPRIM÷kkurinn sem sÚst ˙r flugi yfir GrŠnlandsj÷kli skammt fyrir vestan Kulusuk (sjß tv÷ fyrri blogg hÚr), er lauslega sta­settur ß svŠ­i, ■ar sem j÷kullinn er ß milli 1.5 til 2 km ß ■ykkt. Rau­a stjarnan sřnir sta­setningu flugmanna ß Twin Otter vÚl. Korti­ er frß Scott Polar Institute. Blßa jafn■ykktarlÝnan sřnir 500 m ■ykkt. Sv÷rtu ■ykktarlÝnur j÷kulhettunnar eru ß 500 metra bili. Rau­a lÝnan markar ja­ar j÷kulsins. Mesta ■ykkt Ýshellunnar er um 4 km yfir mi­ju landsins.


Sta­festing ß jar­hita undir GrŠnlandsj÷kli

á20048998_10213197114750802_850401203_o

┴g˙st Arnbj÷rnsson flugstjˇri hjß Icelandair tˇk ■essa ßgŠtu mynd Ý gŠr yfir GrŠnlandi ß lei­ frß KeflavÝk til Portland, Ý 34 ■˙sund feta hŠ­ (10.4 km). H˙n sřnir greinilega sama fyrirbŠri­ og Úg blogga­i um Ý gŠr Ý Ýshellu GrŠnlands, nokkru fyrir vestan Kulusuk. Ůa­ vir­ist vera sprunga Ý j÷klinum og ■rÝr gufumekkir rÝsa upp ˙r sprungunni, en m÷kkurinn berst me­ vindi Ý nor­vestur ßtt. ŮvÝ mi­ur h÷fum vi­ ekki enn nßkvŠma sta­setningu ß ■essu fyrirbŠri, anna­ en a­ ■a­ sÚ Ý um 75 km fjarlŠg­ frß Kulusuk. Ůa­ er athyglisvert a­ m÷kkurinn er greinilegur jafnvel ˙r meir en 10 km hŠ­. á╔g ■akka Sig■ˇri Gunnarssyni flugstjˇra fyrir upplřsingarnar.


Er jar­hiti undir GrŠnlandsj÷kli?

Vori­ 2016 var ˇvenjulegt ß GrŠnlandi vegna mikillar brß­nunar j÷kulsins. ═ fyrri hluta aprÝl 2016 sřndu 12 prˇsent af yfirbor­i GrŠnlandsj÷kls meir en 1 mm brß­nun, samkvŠmt d÷nsku ve­urstofunni (DMI). SlÝkt hefur aldrei gerst ß­ur ß ■essum ßrstÝma, en venjulega hefst brß­nun ekki fyrr en um mi­jan maÝ.ngeo2689-f1

En ■a­ er fleira ˇvenjulegt Ý gangi me­ GrŠnlandsj÷kul, sem ef til vill er ekki beint tengt hlřnun jar­ar, heldur jar­hita. J÷klafrŠ­ingurinn Jesse Johnson frß Montana birti vÝsindagrein Ý Nature Ý fyrra ■ar sem hann sřnir fram ß a­ nŠr helmingur af nor­ur og mi­ hluta GrŠnlandsj÷kuls situr ß p˙­a af krapi, sem au­veldar skri­ j÷kulsins (fyrsta mynd). Ý kraplaginu eru rßsir sem veita vatni til sjßvar, milli j÷kulsins og bergsins sem er undir. Hann byggir kenningu sÝna ß ■vÝ a­ hra­i hljˇ­- og skjßlftabylgna sřnir a­ ■a­ er ˙tiloka­ a­ j÷kullinn sÚ botnfrosinn. Til a­ skřra ■etta fyrirbŠri telur Johnson ˙tiloka­ anna­ en a­ ■a­ sÚ jar­hita a­ finna undir j÷klinum. Rannsˇknir hans og fÚlaga nß yfir nor­ur og mi­ hluta GrŠnlands, eins og fyrsta myndin sřnir. Ůeir setja fram ■ß tilgßtu a­ brß­nunin Ý botni og jar­hitinn ■ar undir sÚu enn leifar af Ýslenska heita reitnum, sem fˇr undir GrŠnlandsskorpuna, frß vestri til austurs, fyrir um 80 til 40 milljˇn ßrum.IMG_2889

En n˙ koma a­rar og ˇvŠntar upplřsingar frß athugun flugmanna yfir su­ur hluta GrŠnlandsj÷kuls, sem Bj÷rn Erlingsson og Hafli­i Jˇnsson hafa sett fram. ═ vor flugu bandarÝskir flugmenn me­ Twin Otter vÚl yfir GrŠnlandsj÷kul, ß stefnu eins og korti­ sřnir (■ri­ja mynd). Skammt fyrir vestan Kulusuk (um 75 km) sßu ■eir m÷kk rÝsa upp ˙r sprungu Ý j÷klinum og hÚldu Ý fyrstu a­ hÚr hef­i flugvÚl hrapa­ ni­ur. Sta­setingin er merkt me­ “plume” ß kortinu. Ekki er enn sta­fest hvort m÷kkurinn e­a gufubˇlstrarnir ß myndinni sÚu vegna jar­hita, en allar lÝkur eru ß ■vÝ. Ef svo er, ■ß breytir ■a­ miklu var­andi hugmyndir og kenningar okkar um jar­skorpuna undir GrŠnlandi. Jar­hiti kemur fram ß nokkrum st÷­um me­fram str÷ndum GrŠnlands, einkum Ý grennd vi­ mynni Scoresby sunds ß austur GrŠnlandi.Plumes - location


Hafsbotn ═shafsins

arctic-ocean-seafloor-mapHafsbotninn rÚtt fyrir nor­an okkur er merkilegt svŠ­i, en gˇ­ landakort af honum hefur skort til ■essa. N˙ er b˙i­ a­ leysa ˙r ■vÝ og ßgŠtar upplřsingar eru fyrir hendi um hafsbotn ═shafsins, einnig undir Ýs■ekjunni. ═ framtÝ­ munu siglingar fŠrast Ý aukana ß ■essu svŠ­i, ■egar Ýshellan hopa enn frekar. NŠst okkur og austast er Gakkel hryggurinn (Gakkel Ridge ß kortinu), en hann er ungur ˙thafshryggur og ■vÝ nßtengdur Mi­-Atlantshafshryggnum og gosbelti ═slands. Kolbeinseyjarhryggurinn tengir Gakkel vi­ Ýslenska gosbelti­. Nor­an vi­ Gakkel og ■vert yfir nor­urpˇlinn liggur Lomonosov hryggurinn, eins og langur og mjˇr ormur sem tengir GrŠnland vi­ SÝberÝu. Sennilega er Lomonosov hryggurinn ■unn snei­ af meginlandsskorpu, sem var skorin af meinlandsflekanum sem Svalbar­, SÝberÝa og R˙ssland sitja ß, ■egar Gakkel hryggurinn var­ fyrst virkur fyrir um 60 milljˇn ßrum. Handan vi­ Lomonosov hrygginn er langur hryggur, sem heitir Alpha hryggur nŠst GrŠnlandi en sÝ­an Mendeleev hryggur nŠst SÝberÝu. Ůessi hryggur skiftir okkur ═slendinga miklu mßli, ■vÝ sennilega er hann slˇ­in, sem ═slenski heiti reiturinn hefur fari­ ß lei­ sinni undan SÝberÝu, undir Ellesmere eyju, undir Baffin eyju og sÝ­an undir ■vert GrŠnland, frß vestri til austurs, ■ar til heiti reiturinn kom fram ■ar sem n˙ er ═sland.


Ůegar sÝfrerinn hopar

áIMG_1620

Allir sem hafa til GrŠnlands komi­ dßst a­ fjallendinu ■ar. Snarbr÷tt fj÷ll rÝsa me­fram allri strandlengjunni, einkum ■egar nor­ar dregur. Reyndar eru ■a­ ekki fj÷llin, sem eru merkileg, heldur hinir dj˙pu dalir og ■r÷ngu fir­ir, me­ nŠr ■verhnÝptum hlÝ­um. Ůeir eru aflei­ing skri­j÷kla, sem hafa grafi­ ˙t dalina allt frß ■vÝ a­ Ýs÷ld hˇfst fyrir r˙mum ■remur milljˇnum ßra. Myndin hÚr til vinstri er til dŠmis ˙r Ífjord Ý Scoresbysundi ß nor­austur GrŠnlandi, ■ar sem fj÷llin eru upp undir 2 km ß hŠ­ og ■verhnÝpt.

SÝfreri rÝkir ß GrŠnlandi, fyrir nor­an um 68 grß­u breiddar. SÝfreri er skřr­ur ■annig: ef berg e­a jar­myndanir hafa hitastig undir frostmarki Ý meir en tv÷ ßr, ■ß er ■ar sÝfreri. Hann getur innihaldi­ allt a­ 30% Ýs e­a mj÷g lÝtinn Ýs, sem fer eftir lekt og holumunstri bergsins og jar­laganna. Ur­ og skri­ur hafa einhvern tÝma veri­ vatnssˇsa og Ý sÝfreranum frřs allt slÝkt vatn og hjßlpar til a­ binda jar­l÷gin. Skri­ur og ur­ir Ý sÝfrera geta ■vÝ veri­ mj÷g brattar og jafnvel lˇ­rÚttar myndanir, ß me­an hitastig er undir frostmarki. SÝfrerinn gerir laus jar­efni a­ f÷stu bergi – ß me­an frosti­ rÝkir. Svo fer allt af sta­ ■egar brß­in kemur.

fig2Ůa­ hlřnar ß GrŠnlandi. Merki ■ess er til dŠmis hva­ j÷klar minnka hratt. Myndin sřnir a­ GrŠnlandsj÷kull tapar m÷rg hundru­ r˙mkÝlˇmetrum ß hverju ßri og brß­nunin gerist hra­ari me­ hverju ßrinu. LÝnuriti­ er Ý gÝgatonnum, en eitt gÝgatonn er einn milljar­ur tonna af Ýs. Ůetta er a­ mestu leyti vegna hŠkkandi hitastigs, eins og ÷nnur myndin sřnir. Ůa­ mß ■vÝ b˙ast vi­ aukinni tÝ­ni berghlaupa ß GrŠnlandi, ■egar sÝfrerinn hopar fyrir hlřnandi loftslagi.

Ůa­ er magt anna­ sem hopandi sÝfreri hefur Ý f÷r me­ sÚr. Umhverfis Ilulissat ß vestur GrŠnlandi eru til dŠmis merkar fornminjar frß ■remur mikilvŠgustu fornmenningum GrŠnlandinga, sem eru kenndar vi­ Saqqaq, Dorset og Thule. N˙ eru ■essar leifar enn var­veittar efigure-1ins og Ý Ýsskßp, en ■egar sÝfrerinn fer ˙r j÷r­ ß ■essu svŠ­i ver­a ■essar menningaleifar bakterÝum a­ brß­ og hverfa a­ mestu.

á

á


Ors÷k berghlaupsins a GrŠnlandi

seis_scale1N˙ er a­ skřrast mßli­ var­andi berghlaup og flˇ­÷ldu ß vestur str÷nd GrŠnlands.á Jar­skjßlftamŠlar sřna a­ jar­skjßlftinn stˇ­ yfir Ý um tvŠr mÝn˙tur og mynda­i flˇ­bylgjuna. Ors÷k skjßlftans er berghlaupi­, sem kom ˙r mj÷g brattri fjallshlÝ­. Vanda­ir ■riggja-ßsa jar­skjßlftamŠlar Ý um 30 til 500 km fjarlŠg­ frß Nuugaatsiaq skrß­u atbur­inn. Efsta st÷­in a linuritinu til vinstri er sennilega Upernavik og s˙ nŠstefsta Nuuk (klikki­ a myndina til a­ stŠkka). TÝmaßsinn er lßrÚttur, frß vinstri til hŠgri. Rau­a lˇ­rÚtta lÝnan sřnir hvenŠr atbur­urinn hefst. LÝnuriti­, sem er rautt (magenta) er lßrÚtti skjßlftaßsinn, sem skrßir hreyfingu frß austri til vesturs. GrŠna lÝnuriti­ er lˇ­rÚtti ßsinn og gula lÝnuriti­ er nor­ur-su­ur ßsinn. RÚtt eftir kl. 23:39 UTC (vestur GrŠnlandstÝmi er -2 klst. frß UTC) sÚst stuttur 5 sek. p˙ls e­a truflun ß rau­a lÝnuritinu (magenta). Ůetta er yfirbor­sbylgja (Love wave), sem er oft fyrsta bylgjan Ý jar­skjßlfta. Kettir og hundar skynja hana en fˇlk oft ekki. Ůar ß eftir koma venjulegar jar­skjßlftabylgjur.

LÝklega markar fyrsta bylgjan um 23:39 UTC broti­ ß jar­l÷gum fjallsins og byrjun ß berghlaupinu. ═ kj÷lfari­ kemur strax um 50 sek. skru­ningur, ■egar skri­an fer af sta­ og sÝ­an um 50 sek. frekari og meiri skru­ningur tengdur skri­ufallinu (milli blßu lˇ­rÚttu lÝnanna). Ůa­ er ■vÝ ljˇst a­ berhlaupi­ orsaka­i sjßlftvirknina. Ůetta h÷fum vi­ fra Anthony Lomax.

Vi­ vitum ■vÝ ekki beinlinis hva­ hleypti berghlaupinu af sta­. Ef til vill var ■a­ tengt loftslagsbreytingum, en ■egar sÝfrerinn ■i­nar Ý fj÷llum GrŠnlands minnkar bindiefni Ý bergl÷gum og skri­ur kunna a­ myndast.

á

á

á


ź Fyrri sÝ­a | NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband