FŠrsluflokkur: GrŠnland

Gulli­ Ý GrŠnlandi

NalunaqAf hverju finnst gull ß GrŠnlandi, en eiginlega ekkert Ý bergi ß ═slandi? Ůa­ er aldur og jar­saga sem rŠ­ur ■vÝ. GrŠnland er me­al elstu landa jar­ar, allt a­ 4 milljar­ar ßra gamalt. Gamalt berg hefur gengi­ Ý margt Ý gegnum jar­aldirnar, eins og gefur a­ skilja. GrŠnland hefur til dŠmi veri­ sta­sett fyrir sunnan mi­baug, en rak sÝ­an nor­ur. GrŠnland hefur lÝka veri­ grafi­ dj˙pt Ý j÷r­u, tugi kÝlˇmetra, sem hefur hita­ og so­i­ jar­skorpuna og skili­ a­ řmsar efnasamstŠ­ur og frumefni ß vissum svŠ­um. Ůß ummyndast bergi­ og hno­ast, eins og ■egar vi­ b÷kum marmarak÷ku. Heitir v÷kvar, sem eru eins konar millistig milli hraunkviku og heita vatnsins okkar, bera me­ sÚr ■essi efni ˙r dřpinu, en svo falla ■au ˙t og kristallast ■egar v÷kvinn kemur upp Ý kaldara berg. Ůß myndast mßlmŠ­ar, sem eru grundv÷llur fyrir nßmurekstri.

Ůa­ er ˇtr˙leg fj÷lbreytni Ý mßlmum og ver­mŠtum frumefnum Ý jar­skorpu GrŠnlands. FramtÝ­in mun skera ˙r um, hvernig GrŠnlendingar munu fara me­ ■essi miku au­Šfi Ý j÷r­u, en nßmuvinnsla ■ar mun hafa gÝfurleg og neikvŠ­ ßhrif ß umhverfi­, allt til ═slands. Til ■essa hefur nßmugr÷ftur gengi­ fremur illa, vegna ■ess a­ a­stŠ­ur allar eru erfi­ar og innvi­i vantar (orka, hafnir, vinnuafl, samg÷ngur, ve­urfar ofl.). ═ dag eru fiskvei­ar a­al atvinnugrein Gr­nlendinga, me­ fisk um 90% af ÷llum ˙tflutningi.

En ■etta mun breytast me­ hnattrŠnni hlřnun jar­ar. Au­Šfi GrŠnlands er risastˇr og merkileg saga. Ůar er gull, demantar, r˙bÝnar, heilt fjall af jßrni, sjaldgŠfu jar­efnin (rare earths) sem eru ˇmissandi Ý raftŠkni i­na­inn og ef til vill olÝa. Til ■essa hafa ■a­ veri­ a­allega nßmufÚl÷g frß ┴stralÝu og Kanada, sem grafa Ý GrŠnlandi, sem ey­a um 500 milljˇn danksar krˇnur ß ßri ■ar.

ááááááááááá Ůrßtt fyrir ÷ll ■essi au­Šfi, ■ß er gull eiginlega eina efni­ sem hefur veri­ unni­ Ý nßmum GrŠnlands til ■essa. Ůa­ er gullnßman Nalunaq ß su­ur GrŠnlandi, sem Angel Mining fÚlagi­ hefur grafi­ Ý sÝ­an ßri­ 2004 Ý fjallinu sem nefnist Kirkespiret e­a ôkirkjuturninnö (sjß mynd). H˙n er sta­sett um 100 km fyrir su­austan Br÷ttuhlÝ­. HÚr kemur gulli­ fyrir Ý Š­um af kvartzi, sem eru allt a­ 1 meter ß breidd. ═ Š­unum er magni­ af goldgulli milli 18 g 21 gr÷mm Ý hverju tonni af bergi.áá Um tÝma komu um 11 til 15 kg af gulli ˙t ˙r nßmunni Ý hverjum mßnu­i. áŮetta er sem sagt hßgŠ­a nßma, en ■rßtt fyrir ■a­ var nßmunni loka­ Ý ßg˙st ßri­ 2013 vegna falls ß gulli ß heimsmarka­num. Ůß fÚll gull um 30%, frß $1872/oz. og ni­ur fyrir $1300/ oz. Ůa­ borga­i sig ekki a­ halda ßfram rekstri. Eins og lÝnuriti­ sřnir, ■ß hefur gull frekar lŠkka­ e­a sta­i­ Ý sta­ ß heimsmarka­num sÝ­an.

N˙ berast frÚttir ■ess efnis a­ Ýslenskt fyrirtŠki, Alopex Gold, sÚ a­ hefja gr÷ft eftir gulli Ý Nalunaq nßmunni. Ůa­ ver­ur spennandi a­ sjß hvernig ■eim gengur me­ nßmugr÷ft og rekstur ß ■essu einangra­a og erfi­a svŠ­i.


Ůykkt GrŠnlandsj÷kuls

SPRIM÷kkurinn sem sÚst ˙r flugi yfir GrŠnlandsj÷kli skammt fyrir vestan Kulusuk (sjß tv÷ fyrri blogg hÚr), er lauslega sta­settur ß svŠ­i, ■ar sem j÷kullinn er ß milli 1.5 til 2 km ß ■ykkt. Rau­a stjarnan sřnir sta­setningu flugmanna ß Twin Otter vÚl. Korti­ er frß Scott Polar Institute. Blßa jafn■ykktarlÝnan sřnir 500 m ■ykkt. Sv÷rtu ■ykktarlÝnur j÷kulhettunnar eru ß 500 metra bili. Rau­a lÝnan markar ja­ar j÷kulsins. Mesta ■ykkt Ýshellunnar er um 4 km yfir mi­ju landsins.


Sta­festing ß jar­hita undir GrŠnlandsj÷kli

á20048998_10213197114750802_850401203_o

┴g˙st Arnbj÷rnsson flugstjˇri hjß Icelandair tˇk ■essa ßgŠtu mynd Ý gŠr yfir GrŠnlandi ß lei­ frß KeflavÝk til Portland, Ý 34 ■˙sund feta hŠ­ (10.4 km). H˙n sřnir greinilega sama fyrirbŠri­ og Úg blogga­i um Ý gŠr Ý Ýshellu GrŠnlands, nokkru fyrir vestan Kulusuk. Ůa­ vir­ist vera sprunga Ý j÷klinum og ■rÝr gufumekkir rÝsa upp ˙r sprungunni, en m÷kkurinn berst me­ vindi Ý nor­vestur ßtt. ŮvÝ mi­ur h÷fum vi­ ekki enn nßkvŠma sta­setningu ß ■essu fyrirbŠri, anna­ en a­ ■a­ sÚ Ý um 75 km fjarlŠg­ frß Kulusuk. Ůa­ er athyglisvert a­ m÷kkurinn er greinilegur jafnvel ˙r meir en 10 km hŠ­. á╔g ■akka Sig■ˇri Gunnarssyni flugstjˇra fyrir upplřsingarnar.


Er jar­hiti undir GrŠnlandsj÷kli?

Vori­ 2016 var ˇvenjulegt ß GrŠnlandi vegna mikillar brß­nunar j÷kulsins. ═ fyrri hluta aprÝl 2016 sřndu 12 prˇsent af yfirbor­i GrŠnlandsj÷kls meir en 1 mm brß­nun, samkvŠmt d÷nsku ve­urstofunni (DMI). SlÝkt hefur aldrei gerst ß­ur ß ■essum ßrstÝma, en venjulega hefst brß­nun ekki fyrr en um mi­jan maÝ.ngeo2689-f1

En ■a­ er fleira ˇvenjulegt Ý gangi me­ GrŠnlandsj÷kul, sem ef til vill er ekki beint tengt hlřnun jar­ar, heldur jar­hita. J÷klafrŠ­ingurinn Jesse Johnson frß Montana birti vÝsindagrein Ý Nature Ý fyrra ■ar sem hann sřnir fram ß a­ nŠr helmingur af nor­ur og mi­ hluta GrŠnlandsj÷kuls situr ß p˙­a af krapi, sem au­veldar skri­ j÷kulsins (fyrsta mynd). Ý kraplaginu eru rßsir sem veita vatni til sjßvar, milli j÷kulsins og bergsins sem er undir. Hann byggir kenningu sÝna ß ■vÝ a­ hra­i hljˇ­- og skjßlftabylgna sřnir a­ ■a­ er ˙tiloka­ a­ j÷kullinn sÚ botnfrosinn. Til a­ skřra ■etta fyrirbŠri telur Johnson ˙tiloka­ anna­ en a­ ■a­ sÚ jar­hita a­ finna undir j÷klinum. Rannsˇknir hans og fÚlaga nß yfir nor­ur og mi­ hluta GrŠnlands, eins og fyrsta myndin sřnir. Ůeir setja fram ■ß tilgßtu a­ brß­nunin Ý botni og jar­hitinn ■ar undir sÚu enn leifar af Ýslenska heita reitnum, sem fˇr undir GrŠnlandsskorpuna, frß vestri til austurs, fyrir um 80 til 40 milljˇn ßrum.IMG_2889

En n˙ koma a­rar og ˇvŠntar upplřsingar frß athugun flugmanna yfir su­ur hluta GrŠnlandsj÷kuls, sem Bj÷rn Erlingsson og Hafli­i Jˇnsson hafa sett fram. ═ vor flugu bandarÝskir flugmenn me­ Twin Otter vÚl yfir GrŠnlandsj÷kul, ß stefnu eins og korti­ sřnir (■ri­ja mynd). Skammt fyrir vestan Kulusuk (um 75 km) sßu ■eir m÷kk rÝsa upp ˙r sprungu Ý j÷klinum og hÚldu Ý fyrstu a­ hÚr hef­i flugvÚl hrapa­ ni­ur. Sta­setingin er merkt me­ ôplumeö ß kortinu. Ekki er enn sta­fest hvort m÷kkurinn e­a gufubˇlstrarnir ß myndinni sÚu vegna jar­hita, en allar lÝkur eru ß ■vÝ. Ef svo er, ■ß breytir ■a­ miklu var­andi hugmyndir og kenningar okkar um jar­skorpuna undir GrŠnlandi. Jar­hiti kemur fram ß nokkrum st÷­um me­fram str÷ndum GrŠnlands, einkum Ý grennd vi­ mynni Scoresby sunds ß austur GrŠnlandi.Plumes - location


Hafsbotn ═shafsins

arctic-ocean-seafloor-mapHafsbotninn rÚtt fyrir nor­an okkur er merkilegt svŠ­i, en gˇ­ landakort af honum hefur skort til ■essa. N˙ er b˙i­ a­ leysa ˙r ■vÝ og ßgŠtar upplřsingar eru fyrir hendi um hafsbotn ═shafsins, einnig undir Ýs■ekjunni. ═ framtÝ­ munu siglingar fŠrast Ý aukana ß ■essu svŠ­i, ■egar Ýshellan hopa enn frekar. NŠst okkur og austast er Gakkel hryggurinn (Gakkel Ridge ß kortinu), en hann er ungur ˙thafshryggur og ■vÝ nßtengdur Mi­-Atlantshafshryggnum og gosbelti ═slands. Kolbeinseyjarhryggurinn tengir Gakkel vi­ Ýslenska gosbelti­. Nor­an vi­ Gakkel og ■vert yfir nor­urpˇlinn liggur Lomonosov hryggurinn, eins og langur og mjˇr ormur sem tengir GrŠnland vi­ SÝberÝu. Sennilega er Lomonosov hryggurinn ■unn snei­ af meginlandsskorpu, sem var skorin af meinlandsflekanum sem Svalbar­, SÝberÝa og R˙ssland sitja ß, ■egar Gakkel hryggurinn var­ fyrst virkur fyrir um 60 milljˇn ßrum. Handan vi­ Lomonosov hrygginn er langur hryggur, sem heitir Alpha hryggur nŠst GrŠnlandi en sÝ­an Mendeleev hryggur nŠst SÝberÝu. Ůessi hryggur skiftir okkur ═slendinga miklu mßli, ■vÝ sennilega er hann slˇ­in, sem ═slenski heiti reiturinn hefur fari­ ß lei­ sinni undan SÝberÝu, undir Ellesmere eyju, undir Baffin eyju og sÝ­an undir ■vert GrŠnland, frß vestri til austurs, ■ar til heiti reiturinn kom fram ■ar sem n˙ er ═sland.


Ůegar sÝfrerinn hopar

áIMG_1620

Allir sem hafa til GrŠnlands komi­ dßst a­ fjallendinu ■ar. Snarbr÷tt fj÷ll rÝsa me­fram allri strandlengjunni, einkum ■egar nor­ar dregur. Reyndar eru ■a­ ekki fj÷llin, sem eru merkileg, heldur hinir dj˙pu dalir og ■r÷ngu fir­ir, me­ nŠr ■verhnÝptum hlÝ­um. Ůeir eru aflei­ing skri­j÷kla, sem hafa grafi­ ˙t dalina allt frß ■vÝ a­ Ýs÷ld hˇfst fyrir r˙mum ■remur milljˇnum ßra. Myndin hÚr til vinstri er til dŠmis ˙r Ífjord Ý Scoresbysundi ß nor­austur GrŠnlandi, ■ar sem fj÷llin eru upp undir 2 km ß hŠ­ og ■verhnÝpt.

SÝfreri rÝkir ß GrŠnlandi, fyrir nor­an um 68 grß­u breiddar. SÝfreri er skřr­ur ■annig: ef berg e­a jar­myndanir hafa hitastig undir frostmarki Ý meir en tv÷ ßr, ■ß er ■ar sÝfreri. Hann getur innihaldi­ allt a­ 30% Ýs e­a mj÷g lÝtinn Ýs, sem fer eftir lekt og holumunstri bergsins og jar­laganna. Ur­ og skri­ur hafa einhvern tÝma veri­ vatnssˇsa og Ý sÝfreranum frřs allt slÝkt vatn og hjßlpar til a­ binda jar­l÷gin. Skri­ur og ur­ir Ý sÝfrera geta ■vÝ veri­ mj÷g brattar og jafnvel lˇ­rÚttar myndanir, ß me­an hitastig er undir frostmarki. SÝfrerinn gerir laus jar­efni a­ f÷stu bergi ľ ß me­an frosti­ rÝkir. Svo fer allt af sta­ ■egar brß­in kemur.

fig2Ůa­ hlřnar ß GrŠnlandi. Merki ■ess er til dŠmis hva­ j÷klar minnka hratt. Myndin sřnir a­ GrŠnlandsj÷kull tapar m÷rg hundru­ r˙mkÝlˇmetrum ß hverju ßri og brß­nunin gerist hra­ari me­ hverju ßrinu. LÝnuriti­ er Ý gÝgatonnum, en eitt gÝgatonn er einn milljar­ur tonna af Ýs. Ůetta er a­ mestu leyti vegna hŠkkandi hitastigs, eins og ÷nnur myndin sřnir. Ůa­ mß ■vÝ b˙ast vi­ aukinni tÝ­ni berghlaupa ß GrŠnlandi, ■egar sÝfrerinn hopar fyrir hlřnandi loftslagi.

Ůa­ er magt anna­ sem hopandi sÝfreri hefur Ý f÷r me­ sÚr. Umhverfis Ilulissat ß vestur GrŠnlandi eru til dŠmis merkar fornminjar frß ■remur mikilvŠgustu fornmenningum GrŠnlandinga, sem eru kenndar vi­ Saqqaq, Dorset og Thule. N˙ eru ■essar leifar enn var­veittar efigure-1ins og Ý Ýsskßp, en ■egar sÝfrerinn fer ˙r j÷r­ ß ■essu svŠ­i ver­a ■essar menningaleifar bakterÝum a­ brß­ og hverfa a­ mestu.

á

á


Ors÷k berghlaupsins a GrŠnlandi

seis_scale1N˙ er a­ skřrast mßli­ var­andi berghlaup og flˇ­÷ldu ß vestur str÷nd GrŠnlands.á Jar­skjßlftamŠlar sřna a­ jar­skjßlftinn stˇ­ yfir Ý um tvŠr mÝn˙tur og mynda­i flˇ­bylgjuna. Ors÷k skjßlftans er berghlaupi­, sem kom ˙r mj÷g brattri fjallshlÝ­. Vanda­ir ■riggja-ßsa jar­skjßlftamŠlar Ý um 30 til 500 km fjarlŠg­ frß Nuugaatsiaq skrß­u atbur­inn. Efsta st÷­in a linuritinu til vinstri er sennilega Upernavik og s˙ nŠstefsta Nuuk (klikki­ a myndina til a­ stŠkka). TÝmaßsinn er lßrÚttur, frß vinstri til hŠgri. Rau­a lˇ­rÚtta lÝnan sřnir hvenŠr atbur­urinn hefst. LÝnuriti­, sem er rautt (magenta) er lßrÚtti skjßlftaßsinn, sem skrßir hreyfingu frß austri til vesturs. GrŠna lÝnuriti­ er lˇ­rÚtti ßsinn og gula lÝnuriti­ er nor­ur-su­ur ßsinn. RÚtt eftir kl. 23:39 UTC (vestur GrŠnlandstÝmi er -2 klst. frß UTC) sÚst stuttur 5 sek. p˙ls e­a truflun ß rau­a lÝnuritinu (magenta). Ůetta er yfirbor­sbylgja (Love wave), sem er oft fyrsta bylgjan Ý jar­skjßlfta. Kettir og hundar skynja hana en fˇlk oft ekki. Ůar ß eftir koma venjulegar jar­skjßlftabylgjur.

LÝklega markar fyrsta bylgjan um 23:39 UTC broti­ ß jar­l÷gum fjallsins og byrjun ß berghlaupinu. ═ kj÷lfari­ kemur strax um 50 sek. skru­ningur, ■egar skri­an fer af sta­ og sÝ­an um 50 sek. frekari og meiri skru­ningur tengdur skri­ufallinu (milli blßu lˇ­rÚttu lÝnanna). Ůa­ er ■vÝ ljˇst a­ berhlaupi­ orsaka­i sjßlftvirknina. Ůetta h÷fum vi­ fra Anthony Lomax.

Vi­ vitum ■vÝ ekki beinlinis hva­ hleypti berghlaupinu af sta­. Ef til vill var ■a­ tengt loftslagsbreytingum, en ■egar sÝfrerinn ■i­nar Ý fj÷llum GrŠnlands minnkar bindiefni Ý bergl÷gum og skri­ur kunna a­ myndast.

á

á

á


Hamfarir a GrŠnlandi

EarthŮa­ er ˇtr˙lega erfitt a­ fß tryggar heimildir fyrir ■vÝ hva­ ger­ist ß vestur GrŠnlandi, laugardagskv÷ld, hinn 17. j˙nÝ, 2017. Vi­ vitum a­ flˇ­bylgja skall ß ■orpi­ Nuugaatsiaq, og fjˇrir fˇrust af v÷ldum hennar. Ůorpi­ er ß eyju Ý Uummannaq fir­i.

═ fjalli sem er um 21 km fyrir nor­vestan ■orpi­ var­ jar­skjßlfti a­ styrk 4.5 hinn 16. j˙nÝ, kl. 10:48 ß um 10 km dřpi. Korti­ sem fylgir sřnir sta­setningu skjßlftans og ■orpsins fyrir sunnan. Ůessi skjßlfti ver­ur ■vÝ meir en einum sˇlarhring ß­ur en flˇ­bylgjan rÝs Ý Nuugaatsiaq. Ůß ver­ur annar skjßlfti hinn 17. j˙nÝ kl. 20:39, sem er minni, e­a 3.9 a­ styrk, en ß 0 km dřpi. Hann kemur fram ß IRIS kerfinu. Sta­setning seinni skjßlftans er Ý fjallendi um 50 km austar, en st­seting kann a­ vera ˇviss.áá

Arktisk Kommando hefur birt gˇ­ar myndir af fjallshlÝ­inni fyrir nor­an Uummannaq fj÷r­, teknar hinn 20. j˙nÝ, sem sřna a­ hlÝ­in er ÷ll ß hreyfingu og a­ berghlaup hafa fari­ af sta­. Ůa­ er lÝklegt a­ fyrri skjßlftinn hafi komi­ af sta­ hreyfingu Ý fjallshlÝ­inni, sem leiddi af sÚr berghlaup og sÝ­an flˇ­bylgjuna.á Jar­l÷g i fjallinu vir­ast vera blagrytisl÷g, sem eru algeng fra Tertier tima a mi­ri vestur str÷nd GrŠnlands.


Sˇra sprungan Ý Petermann j÷kli

petermann-crack.jpgEinn stŠrsti j÷kull GrŠnlands er Petermann j÷kullinn, nßlŠgt nyrsta odda GrŠnlands. J÷kultungan er um 70 km l÷ng og um 15 km brei­, og flřtur ß hafinu. Ůykktin ß Ýsnum er um 600 m sy­st, en um 30 til 80 m ■ar sem h˙n flřtur ß hafinu.áá ┴rin 2010 og 2012 brotna­i j÷kullin og tvŠr risastˇrar Ýseyjar, samtals um 388 ferkm. rßku til hafs og brß­nu­u.áá N˙ er a­ opnast nř sprunga Ý Petermann, og ef h˙n opnast, ■ß losnar frß Ýseyja sem er um 180 ferkm. a­ flatarmßli. Sennilega myndast sprungurnar vegna ■ess a­ j÷kullinn er a­ brß­na ne­an frß, vegna ■ess a­ heitari sjˇr streymir inn sundi­. Sennilega brotnar eyjan frß Ý sumar, ■egar hafi­ fyrir framan Petermann ver­ur Ýslaust. En ■egar Petermann brotnar ß ■ennan hßtt, ■ß er hŠtt vi­ a­ a­alj÷kullinn skrÝ­i fram Ý meira mŠli Ý nßinni framtÝ­. Ůa­ getur haft hr÷­ ßhrif ß sjßvarmßl um heim allan.


Nřjar r˙stir NorrŠnna manna Ý AmerÝku?

point_rosee_settlement_site_map.jpgEins og ÷llum er kunnugt, ■ß fundust r˙stir norrŠnna manna ß LĺAnse aux Meadows ß nor­ur odda Nřfundnalands ßri­ 1961. N˙ vir­ist sem ÷nnur norrŠn bygg­ sÚ hugsanlega a­ koma Ý ljˇs nŠrri su­vestur odda Nřfundnalands. Fyrsta myndin sřnir sta­setningar ■eirra. Ůessi umdeilda forna bygg­ fannst fyrst ß Google Earth, Ý skaga sem vefnist Point Roose. HÚr me­ fylgir mynd, sem Úg hef teki­ af Google Earth. Rau­i hringurinn umlykur svŠ­i­, sem er athyglisvert og til rannsˇknaar. Ůar mß sjß ß myndinni ˙tlÝnur, sem kunna a­ vera gamlir torveggir e­a gar­ar. Einnig hefur fundist eldstˇ, mřrarrau­i og vÝsbendingar um jßrnvinnslu. En engar aldursgreiningar hafa veri­ ger­ar, og engin ÷rugg merki hafa komi­ Ý ljˇs enn sem benda ÷ruggt ß vist norrŠnna manna ß ■essum sta­. point_rosee.jpg


ź Fyrri sÝ­a | NŠsta sÝ­a

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband