Fęrsluflokkur: Vķsindi og fręši

Eru ašeins um 8 km nišur į möttul undir Reykjanesi?

  Fjöldi spurninga vakna ķ sambandi viš umbrotin undir Reykjanesi. Žaš eitt er stórmerkilegt aš allir jaršsjįlftarnir sem nś koma fram viš Grindavķk eru grunnir, eins og myndin sżnir. Skjalftadypt Žaš eru nęr engir jaršskjįlftar męldir į meira dżpi en 7 til 8 km undir Reykjanesi.  Jaršskorpan undir Reykjanesi viršist žvķ vera frekar žunn, eins og śthafsskorpa. 

Hvaša upplżsingar höfum viš um žykkt skorpunnar og hita undir henni į Reykjanesi ?  Viš vitum til dęmis śt frį jaršborunum aš žaš hitnar mjög rękilega ķ nešri hluta jaršskorpunnar į utanveršu Reykjanesi.  Žegar djśpa Reykjanes borholan var komin nišur ķ um 4.5 km dżpi įriš 2017 var hitinn kominn upp ķ um 535 oC og var hratt vaxandi žegar borun var hętt.  Bergfręširannsóknir sżna aš hiti hafi jafnvel nįš upp ķ 650  oC nęrri botninum, en berg žarf aš fara vel yfir 1000 oC til aš byrja aš brįšna.   

Flest ešliseinkenni bergs breytast žegar hitinn hękkar og vķsindin fjalla mikiš um breytingu į eiginleikum bergs žegar žaš hitnar og breytist śr höršu og föstu bergi ķ heitt og lint eša mjśkt berg. Žetta nefna vķsindamenn brittle to ductile transition.  Sumir segja aš breytingin hefjist viš um 550 oC, en ašrir telja aš berg verši mjśkt fyrst viš um 700 til  800°C, sem er lķklegra. Um leiš og berg hitnar aš žessu marki og veršur mjśkt, žį hęttir bergiš alveg aš bera jaršskjįlftabylgjur. Žęr deyja śt og hverfa ķ žessum hita og dżpi.  

Snśum okkur žį aftur aš jaršskorpubrotinu og sigdalnum viš Grindavķk. Hvers vegna koma engir skjįlftar fram į meira dżpi?  Žaš getur stafaš af tvennu.  Viš vitum aš undir jaršskorpunni tekur möttullinn viš og hann er of heitur til aš brotna og valda jaršskjįlftum. Undir skorpunni, į meir en 8 km dżpi, er žvķ allt annar heimur, sem er heimur möttulsins, sem nęr um 2900 kķlómetra nišur ķ jöršina, eša allt nišur aš yfirborši kjarnans.  Hinn möguleikinn er sį aš undir 8 km skorpu sé lag af basalt kviku, en allir skjįlftar kafna ķ slķku lagi.

Žaš er eiginlega slįandi, finnst mér, aš allir skjįlftar deyja śt žegar komiš er nišur į um 8 km dżpi. Mörkin milli jaršskorpu og möttuls eru ótvķręš undir Reykjanesi, sem minnir okkur rękilega į aš höfušpaurinn ķ öllum žessum lįtum hlżtur aš vera möttullinn og hann er of heitur til aš brotna eins og venjulegt berg.  Žaš er jś hreyfing og žrżstingur ķ jaršskorpunni, sem veldur žvķ aš skorpan brotnar og sendir frį sér jaršskjįlfta. Möttullinn er hins vegar partbrįšinn, sem žżšir aš hann er blautur af heitri kviku. Žaš er ef til vill ekki mjög góš samlķking, en žaš mį hugsa sér möttulinn eins og blautan sand ķ flęšarmįli ķ fjörunni, žar sem öržunn himna af sjó liggur milli sandkornanna. Į sama hįtt er möttullinn blautur, en žaš er öržunn himna af hraunkviku sem smżgur į milli sandkornanna eša kristallanna ķ partbrįšnum möttlinum. Žar veršur hraunkvikan til. 

 


Sprungukort og sigdalur

Allir fagna žvķ aš Vešurstofan hefur birt gott kort sem sżnir dreifingu į jaršsprungum umhverfis Grindavķk.  sprungurEinnig birtir Vešurstofan nś lķnurit sem sżnir hvernig botn sigdalsins noršan bęjarins er aš sķga nišur, um 25 cm į fimm dögum. Vešurstofan, eins og allar opinberar stofnanir, veit vel aš almenningur žarf aš hafa greišan ašgang aš mikilvęgum gögnum, sérstaklega žegar mikiš er ķ hśfi. Sigdalur


Įtök undir Grindavķk

Žaš kemur manni eiginlega alveg į óvart aš skjaldarmerki Grindavķkur er śtlendur geithafur.  Af hendi nįttśrunnar er flest aušęfi hér aš sękja til hafsins, en ekki til hins hrjóstuga lands og svo hefur veriš alla tķš.  Manni skilst aš hér hafi menn žurft aš reita lyng og rķfa hrķs sér og sķnum skepnum til višurvęris til forna. Björgin kom öll śr hafinu. Ešlilegra hefši nś veriš aš setja grindhvalinn eša marsvķn į skjaldarmerkiš, žvķ heitiš Grindavķk er tvķmęlalaust tilvķsun til smįhvala sem kunna aš hafa hlaupiš hér upp ķ fjöru.  Manni dettur einmitt ķ hug aš grindhvalir hafi gengiš upp į žessar breišu og vķštęku fjörur sem liggja sušvestan bęjarins, žar sem eru Malarendar, Litlabót og Stórabót.   

Į žessu svęši, ķ grennd viš Geršavelli, er ein mikil sprunga ķ jaršveginum, sem hefur SV stefnu og er tvķmęlalaust framhald til sušurs af sprungum og sigdal sem fjallaš hefur veriš um ķ noršvestur hluta Grindavķkurbęjar (sjį fyrri myndina). Malarendar Žetta kemur vel fram į žeirri  ljósmynd sem prżšir forsķšu Grindavķkur į netinu. Um 500 m vestar er önnur samhliša sprunga, sem liggur į haf śt žar sem er Bergsendi og Klaufir (sjį seinni myndina). Bergsendi
Sį sem žetta ritar hefur ekki ašgang aš žessu bannsvęši til könnunar, eins og flest venjulegt fólk, en vonandi komast  ašrir vķsindamenn meš leyfi yfirvalda inn į žessar slóšir til aš kanna syšstu merki um sigdal og sprungukerfi Grindavķkur.  Žaš er einmitt hér sem mestar lķkur eru į aš kvika renni śt śr ganginum og til sjįvar. 


Hvaša kraftar eru ķ gangi undir Grindavķk?

 

Jörš skelfur en žaš kemur ekkert gos.

Jaršskjįlftar og eldgos. Žessi vofeiflegu fyrirbęri skella öšru hvoru yfir žjóšina og valda miklum ótta, spjöllum og jafnvel dauša. En hvaš veldur žessum ósköpum? Flestir landsmenn hafa reiš svör žegar rętt er um upptök slķkra hamfara: Ķsland er jś stašsett į mišjum Noršur Atlantshafshryggnum og auk žess er heitur reitur ķ möttlinum undir mišju landinu. Žetta er nś nokkuš gott svo langt sem žaš nęr, en hin raunverulega skżring er aušvitaš miklu flóknara mįl, sem er žó į allra fęri aš skilja. 

Okkur viršist oft aš žaš blandist allt saman, flekahreyfingar (og jaršskjįlftar) annars vegar, og eldgos hins vegar. Aš vķsu geta žessir žęttir veriš samtķma, en žaš er naušsynlegt aš fjalla um hraunkvikumyndun og eldgos sér, og fjalla sķšan um jaršskjįlfta og sprungumyndun og hreyfingu jaršskorpunnar ķ öšru lagi. 

Žaš er oft talaš um eldgos og jaršskjįlfta (eša flekahreyfingar) ķ sömu andrįnni, en žaš er villandi og reyndar ekki rétt. Žetta eru oft vel ašskilin fyrirbęri og best er aš fjalla um žau sér ķ lagi.  Viš skiljum žaš betur žegar viš fjöllum um grunnkraftana ķ jöršinni, sem stżra flekahreyfingum annars vegar og valda eldgosum hins vegar.  Aš mķnu įliti eru žaš flekahreyfingar sem rįša feršinni og skipta mestu mįli, en eldgos er oft passiv aflešing slķkra hreyfinga jaršskorpunnar.  Į Ķslandi höfum viš fjölda dęma um mikil umbrot ķ jaršskorpunni, flekahreyfingar og jaršskjįlfta, įn žess aš nokkuš gjósi į yfirborši. 

Kraftar og flekahreyfingar

Jaršvķsindin voru į frekar lįgu plani žar til eftir seinni heimsstyrjöldina. Žaš stafaši af žvķ aš yfir 70% af yfirborši jaršar var algjörlega ókannašur hafsbotn. Menn byrjušu loks aš kanna hafsbotninn kerfisbundiš ķ seinni heimsstyrjöldinni.  Stórveldin įttušu sig strax į miklu hernašarlegu gildi vopnašra kafbįta, en til aš beita kafbįtum ķ hernaši žarft žś aš žekkja hafsbotninn.  Bandarķkjamenn ruku til, og settu strax į laggirnar nokkrar hafrannsóknastofnanir til aš kortleggja hafsbotninn og kanna öll einkenni allra hafa heimsins.  Allt ķ einu höfšu vķsindamenn viš slķkar hafrannsóknastofnanir nż og vel bśin skip, og mikiš fjįrmagn til leišangra um öll heimsins höf. Herinn fékk stöšugan straum af nżjum kortum og öšrum upplżsingum um allan hafsbotninn. Ég žekki žetta vel, žar sem ég hef starfaš viš slķka stofnun ķ Rhode Island nś ķ 50 įr. 

Vķsindahópar voru fljótir aš fęra herjum stórveldanna allar žęr helstu upplżsingar sem žurfti til hernašar ķ dżpinu.  Žaš voru fyrst og fremst góš landakort af botni allra heimshafanna.  En žį kom ķ ljós aš hafsbotninn um alla jöršu er ótrślega flott og merkilegt fyrirbęri, žar sem risastórir śthafshryggir teygja sig eftir botni allra heimshafanna. Hvernig ķ ósköpunum į aš tślka og skilja allar žessu nżju upplżsingar? Į sama tķma var sett upp net af jaršskjįlftamęlum um allan heim, en netiš var fyrst og fremst hannaš til aš fylgjast meš tilraunum sem stórveldin voru aš gera meš kjarnorkusprengjur ķ kalda strķšinu. Žarna kom annaš dęmi um, hvernig hernašarbrölt stórvelda getur varpaš nżju ljósi į stór vķsindavandamįl.  Žį kom fljótt ķ ljós aš žaš er samfellt jaršskjįlftabelti sem žręšir sig eftir öllum śthafshryggjum jaršar, og hryggirnir eru allir aš glišna ķ sundur. 

Framhaldiš af žessari sögu er efni ķ margar bękur, en žessi mikla bylting ķ skilningi okkar į hegšun jaršar og flekakenningunni er ein mesta sigurför vķsindanna.  Hér vil ég ašeins snśa mér aš einu mikilvęgu atriši, sem snertir Ķsland beint, og fęrir okkur aftur śt į Reykjanes. Žaš er vķsindakenningin um žį krafta ķ jöršu, sem brjóta upp og fęra til jaršskorpufleka og valda jaršskjįlftum.  Žetta eru kraftarnir sem mynda śtlit jaršar og stjórna stašsetningu og dreifingu meginlandanna į heimskringlunni. 

Slab pull -  flekatog.  Įriš 1975 uppgötvušu žeir jaršešlisfręšingarnir Donald Forsyth og Seiya Uyeda afliš eša kraftinn sem žeir nefndu slab pull, eša flekatog.  Žessi uppgötvun er einn merkasti hornsteinn flekakenningarinnar og jaršvķsindanna almennt. Donald er prófessor ķ jaršešlisfręši viš Brown Hįskóla ķ Rhode Island og viš vorum nįgrannar og kynntumst vel  eftir aš ég var settur prófessor viš Rhode Island Hįskóla įriš 1974.  Lykillinn aš flekatoginu er aš įtta sig į, aš allir flekar eru ungir, heitir og léttir ķ annan endann, en gamlir, kaldir og žungir į hinum endanum. Flekinn myndast į śthafshryggnum, eins og til dęmis į Reykjaneshrygg, žar er hann ungur, heitur og léttur. Meš tķmanum rekur flekinn frį hryggnum, kólnar og žyngist. Žegar elsti hluti flekans er bśinn aš reka langt frį hryggnum og oršinn 100 til 140 miljón įra gamall, žį er ešlisžyngd hans oršin jöfn eša jafnvel meiri en ešlisžyngd möttulsins fyrir nešan flekann. Gamli endinn į flekanum byrjar žvķ aš sökkva nišur ķ möttulinn fyrir nešan og myndar sigbelti.  Žegar hann sekkur žį togar hann ķ allan flekann og dregur flekann frį śthafshryggnum, togar ķ hann eins og blautt teppi togast nišur į gólf ofan af stofuboršinu. Žetta er krafturinn sem nefnist slab pull, eša flekatog. Hann stżrist fyrst og fremst af breytingu į ešlisžyngd flekans meš tķmanum. 

Sumir skorpuflekar eru į fleygiferš ķ dag og mynda hafsbotn sem hreyfist į 15 til 20 cm hraša į įri. Žetta į viš sérstaklega ķ sambandi viš flekana ķ sušur hluta Kyrrahafsins. Forsyth og Uyeda bentu einfaldlega į, aš hraši į hreyfingu fleka er ķ beinu hlutfalli viš hvaš mikiš af flekanum er  tengt viš sigbelti.  Slab pull eša flekatog er mikilvęgasti krafturinn ķ flekahreyfingum jaršar.

En bķddu nś viš, -  sumir flekar eru ekki tengdir viš neitt sigbelti, en eru samt į hreyfingu!  Og žaš į einmitt viš um Ķsland. Žaš eru tveir  stórir jaršskorpuflekar sem mętast undir Islandi. Aš austan er žaš hinn risastóri EvrAsķufleki, en į honum hvķlir öll Evrópa, Rśssland og öll Asķa, Sķberķa og allt land til Kyrrahafsstrandar. Žessi tröllvaxni fleki viršist vera alveg kyrr og rólegur, enda er hann ekki tengdur neinu sigbelti. Hinn flekinn sem skiptir okkur miklu mįli er Noršur-Amerķku flekinn. Hann er einnig stór, meš allan vestur helming Noršur Atlantshafsins, og alla Noršur og Miš-Amerķku.  En Noršur-Amerķku flekinn er į hęgri hreyfingu til vesturs, ašeins um 1 til 2 cm į įri. Hvers vegna er Noršur-Amerķku flekinn į hreyfingu yfir leitt?  Reyndar er eitt frekar lķtiš sigbelti tengt žessum fleka ķ Vestur Indķum,  en žaš skżrir alls ekki hreyfingu Noršur-Amerķku flekans.  Žetta skiptir okkur miklu mįli, vegna žess aš öll flekahreyfing į Ķslandi er tengd hreyfingu Noršur-Amerķku flekans til vesturs.

Jęja, žeir Forsyth og Uyeda koma hér til hjįlpar, en žeir sżndu fram į aš žaš er annar mjög  mikilvęgur kraftur sem virkar į jöršu og hann er krafturinn sem skiftir okkur mestu mįli į Fróni.  

Ridge push - hryggjaržrżstingur.

Śthafshryggirnir, eins og Miš-Atlantshafshryggurinn,  eru fjallgaršar į hafsbotni. Žeir eru ekki brattir, en žeir rķsa samt upp 1 til 2 km yfir hafsbotninn umhverfis. Śthafshryggurinn myndast og rķs upp  fyrst og fremst vegna žess, aš žegar tveir flekar glišna eša fęrast ķ sundur, žį myndast rśm fyrir efri hluta möttuls aš mjaka sér upp ķ biliš. Möttullinn sem rķs upp ķ biliš kemur af meira dżpi ķ jöršinni og er žvķ heitari en umhverfiš. Vegna hitans hefur hann ašeins lęgri ešlisžyngd. Žessi fleygur af heitara og léttara efni milli flekanna veldur kraftinum sem nefnist ridge push, eša hryggjaržrżstingur.  Žetta er aš öllum lķkindum krafturinn sem mjakar Noršur Amerķkuflekanum til vesturs, og veldur skorpuhreyfingunum į Reykjanesi.   Takiš eftir aš krafturinn ridge push eša hryggjaržrżstingur fer ķ gang vegna žess aš heitari og léttari möttull rķs upp  milli flekanna, sem żtast ķ sundur.  Žaš er žvķ žyngdarlögmįliš sem stżrir žeim krafti.

Ridge push eša hryggjaržrżstingur er krafturinn sem į sökina į öllum hamförunum į Reykjanesi ķ dag.

 


Hvaš skal nżja eyjan heita?

Skorpuhreyfingarnar į Reykjanesi žessa dagana eru mešal merkustu atburša ķ jaršsögu Ķslands. Vešurstofa Ķslands hefur unniš frįbęrt verk meš žvķ aš skrį jaršskorpuhreyfingar og dreifingu jaršskjįlfta į Reykjanesinu og koma žeim upplżsingum fram til almennings. Ólķkt fyrri umbrotum į Reykjanesi, sem voru fjęrri byggš, žį er miklu meira ķ hśfi ķ žetta sinn, žvķ skorpuhreyfingarnar og hugsanlegar hreyfingar į hraunkviku og gos geta veriš bein ógn viš Grindavķkurbę, virkjunina į Svartsengi og Blįa Lóniš. 

Screenshot 2023-11-11 at 6.46.35 AM

 Skorpan sem myndar Reykjanes er aš rifna ķ sundur fyrir augum okkar. Žessar stórbrotnu flekahreyfingar fletta ofan af heita reitnum ķ möttli jaršar undir Ķslandi. Žar er hiti ķ möttlinum undir sorpunni um 1400oC og žessi svampkenndi möttull er gegnsósa af basaltkviku sem er meir en 1250oC.  Einn sterkasti atburšurinn til žessa varš ķ gęr, žegar löng og mjó röš af jaršskjįlftum teiknušu upp mynd af jaršskorpubroti frį noršaustri til sušvesturs. Fyrstu skjįlftarnir voru noršan viš, en virknin fęršist beint til sušvesturs, beint undir Grindavķk og sķšan śt į haf, eša öllu heldur sušur ķ jaršskorpuna ķ botni landgrunnsins. 

Einfaldasta tślkunin er sś, aš kvikugangur hafi myndast sem klauf jaršskorpuna til sušvesturs, alla leš śt į landgrunn. Til allrar hamingju streymdi kvikan innan skorpunnar og hefur ekki enn komiš upp į yfirborš. Ef meiri kvika streymir inn ķ ganginn eru allar lķkur į žvķ aš hann haldi įfram aš vaxa til sušvesturs. Žį er hętt viš aš gangurinn komi fram į landgrunninu fyrir sunnan höfnina ķ Grindavķk, myndi žar gos į hafsbotni og ef tl vill nżja eldey, ef nęg kvika er fyrir hendi.  Žetta gęti žį gerst į 150 til 200 m dżpi, en slķkt gos vęri žį af sömu gerš og Surtseyjargos.

Nś er varšskipiš Žór statt ķ Grindavķk og upplagt aš nżta žau tęki sem žar eru um borš til aš kanna hafsbotninn į žessum slóšum.

 

 

 

 

 


Blesi merkir gönguleišina

Žegar ég var ķ sveit, žį kynntist mašur nokkrum sinnum hestum, sem bįru nafniš Blesi. Žeir voru alltaf meš langa ljósa eša hvķta rįk frį enni og nišur undir snoppu. Blesi

Sķšar į ęvinni, ķ feršum mķnum ķ skóglendi ķ żmsum löndum, hef ég aftur rekist į orš sem ég tel nįskylt blesanafninu, eš žaš er oršiš eša sögnin “to blaze”. Į ensku er talaš um “to blaze a trail” ķ skóginum, en žaš žżšir aš merkja gönguleišina meš žvķ aš höggva langa og lóšrétta ręmu af berkinum til aš merkja leišina til baka, eša fyrir žį sem eftir koma. Žaš žarf ekki nema eitt högg meš góšri svešju til aš fletta  berkinum af og gera blesa sem er 30 til 50 sm langur. 

Ķ einni ferš minni ķ Indonesiu žurfti ég aš fara ķ gegnum mjög žéttan og illfęran frumskóg til aš komast upp į Tambora eldfjall. Žaš var tveggja daga ganga ķ gegnum frumskóginn og enginn slóši fyrir. Ég var meš įtta  buršarmenn og einn vanan leišsögumann. Viš vorum bśnir aš höggva okkur leiš allan daginn og mér leist ekkert į blikuna. Žį tek ég eftir nżjum blaze eša blesa į tré sem ég hafši höggviš og įttaši mig į žvķ aš viš vorum bśnir aš ganga ķ hring. Eftir žaš tók ég forrustua og viš komumst aš lokum upp ķ fjalliš nęsta dag.  Sķšan hef ég alltaf haft žaš fyrir siš aš blesa leišina eša “blaze the trail”.

Blesatré

Sķšar, žegar ég bjó ķ Paris ķ tvö įr, lęrši ég meiri frönsku, og žį vaknaši įhugi minn į sögninni blaisser, sem žżšir aš sęra eša sįr.  Žegar viš höggvum okkur leiš erum viš aš sęra skóginn, veljum tré sem viš blesum eša sęrum til aš merkja leišina. Hestaheitiš į honum Blesa gamla er svo sennilega sķšan dregiš af žvķ.  Žaš eru fjöldamörg orš sem eru nįskyld blesa, bęši į Ķslandi og ķ öšrum löndum Noršur Evrópu, eins og blossi, blįsa, blys og svo til dęmis blas ķ žżsku. 


Į minni ęvi

Ķ dag birti New York Times žetta slįandi lķnurit yfir mešal hitafar į jöršu sišustu 82 įrin. Mešal hitinn vex nś enn hrašar en įšur. Žaš er greinilegt aš ekkert dregur śr, žrįtt fyrir alla umfjöllun  um mįliš.
Screen Shot 2023-01-10 at 12.14.06 PM


Ķslenski kötturinn og Amerķkuferšir hans

Okkur skortir ekki sannanir um feršir Ķslendinga og Gręnlendinga til Vķnlands, eša noršaustur strandar Noršur Amerķku. Žaš höfum viš ķ  Gręnlendingasögu og Sögu Eirķks rauša, og einnig uppgreftri rśsta į Nżfundnalandi vš austurströnd Kanada.  En spurninin er, hvaš komust žeir langt sušur?  

6A82D775-72AD-4A90-9969-13ABDC590886_1_201_aĮriš 1957 fannst silfurpeningur ķ fornum ruslahaug indķįna nęrri sjįvarsķšunni ķ Maine fylki ķ Bandarķkjunum. Rannsóknir sżna aš peningurinn var sleginn ķ tķš Ólafs kyrra, sem  var viš völd ķ Noregi frį 1067 til 1093.  Aldursgreiningar sżna aš öskuhaugurinn var mestu leyti ķ brśki frį um 1180 til 1235.  Ķ hįlfa öld var žessi fundur talin blekking eša svindl, einkum aš stušningsmönnum Kólumbusar, sem vildu ekki višurkenna komu norręnna manna til Amerķku į undan Kólumbusi, en nś er fundurinn bśinn aš fį fullt gildi.  Žessi fundur sżnir ótvķrętt aš norręnir menn fóru miklu sunnar en įšur var haldiš, og aš feršir žeirra til Vķnlands nįšu yfir miklu lengra tķmabil en gefiš er ķ skyn ķ Vķnlandssögunum. En žaš er annar žįttur sem gefur miklu sterkari vitneskju um siglingar norręnna manna į sušur slóšir, og žaš er tengt erfšaefni ķ Amerķskum köttum og skyldleika žeirra og ķslenska kattarins.

Ķ kringum 1975 įtti ég kött sem kom frį Boston og var af Maine Coon kyni.  Hann var risastór, kaflošinn og hélt sig mest utan hśss. Hann var ótrślega fimur og kraftmikill og gat aušveldlega stokkiš meir en eina mannshęš til aš krękja sér ķ smįfugla śr loftinu. Hann hét Wild Thing, eftir hinu fręga rokklagi žeirra Troggs og Jimmy Hendrix. Ég uppgötvaši ekki fyrr en nżlega aš Wild Thing, eins og allir Maine Coon kettir,  hefur veriš af norręnum eša jafnvel ķslenskum ęttum.  Sennilega hefur hann įtt ęttir aš rekja alla leiš aftur til skipskatta norręnna manna, sem sigldu til noršaustur strandar Noršur Amerķku ķ kringum įriš 1000 og sķšar.

  Žannig er mįl meš vexti aš engir innfęddir kettir voru fyrir hendi ķ Noršur Amerķku žegar norręnir menn komu fyrst til žessa mikla meginlands. Hér voru fyrir ślfar, fjallaljón og hundar, sem frumbyggjar eša indķįnar höfšu nįš góšum tengslum viš, en engir kettir.  Reyndar er hér aš finna bobcat eša  Lynx rufus, sem er mjög stór, skottlaus en óskyldur venjulegum hśsköttum.  

Ég held aš fyrstu rannsóknir į erfšamengi og uppruna ķslenska kattarins hafi veriš geršar af Neil B. Todd og félögum įriš 1975, en žęr birtust ķ vķsindaritinu Heredity. Žeir rannsökušu erfšamengi Reykjvķkurkatta og einnig sveitakatta į Ķslandi. Žeir sżndu fram į aš ķslenski kötturinn hefur sérstöšu og er ólķkur Evrópskum köttum, hvaš snertir erfšamengi, sérstaklega žó sveitakettir į Ķslandi.  En žaš er fróšlegt aš sjį, aš Todd bendir į skyldleika ķslenska kattarins og katta ķ Noršur Amerķku, hvaš snertir erfšamengi.   Hann stakk uppį aš Amerķskir kettir hefšu borist til Ķslands meš herskipum ķ Seinni Heimsstyrjöldinni, en eins kemur fram hér nešar voru feršir ķslenska kattarins alveg ķ žveröfuga įtt.  

Įriš 1983 kemur śt fręšigrein eftir Stefįn Ašalsteinsson erfšafręšing og Amerikumanninn Ben Blumenberg, birt ķ žżska vķsindaritinu Zeitschrift fur Tierzuchtung Zuchtungsbiologie.  Titill greinarinnar var algjör sprengja;  Possible norse origin for two Northeastern United States cat populations, eša Hugsanlegur norręnn uppruni tveggja kattategunda ķ noršaustur hluta Bandarķkjanna.  

Ég hafši kynnst Stefįni  nokkuš į stśdentsįrum mķnum, en žį starfaši ég į stofnun sem bar heitiš Atvinnudeild Hįskólans.  Žar var aš finna ótrślega fjölbreytt samansafn ķslenskra vķsindamanna, einn af hverju tagi, eins og ķ örkinni hans Nóa.  Žetta var fyrir žann tķma žegar sérhęfar vķsindastofnanir voru settar į laggirnar.  Į fyrstu hęš var skrifstofa Rannsóknarrįšs Rķkisins, žar sem  Steingrķmur Hermannsson réš rķkjum, en sś stofnun  myndaši fjįrhagsleg tengsl vķsindanna viš Alžingi.  Žaš merkasta viš Atvinnudeild Hįskólans var reyndar kaffistofan. Hér söfnušust saman tvisvar į dag margir fremstu vķsindamenn Ķslands og drukku kaffi saman og ręddu um allt milli himins og jaršar.  Stefįn Ašalsteinsson var oft ķ heimsókn, til aš spjalla viš Sturlu Frišriksson og Siguršur Žórarinsson var tķšur gestur.  

En snśum nś aftur aš köttum og grein Stefįns og Blumenberg įriš 1983.  Žeir söfnušu miklum gögnum um erfšamengi katta allt umhverfis Noršur Atlantshaf og einnig austurströnd Noršur Amerķku, einkum meš tilliti til svęša žar sem norręnir menn eša “vķkingar“ höfšu dvališ.  Žar kemur fram aš erfšamengi katta frį Ķslandi og sumum svęšum noršaustur strandar Noršur Amerķku, einkum į Boston svęšinu og nįgrenni, er slįandi lķkt. Manni dettur strax ķ hug aš skipskettir um borš ķ knörrum į vestur leiš frį Gręnlandi eša Ķslandi hafi veriš oršnir leišir į vistinni  og vosbśš ķ marga mįnuši  og stokkiš ķ land viš fyrsta tękifęri žegar strönd Amerķku nįlgašist.  Žar blómgušust žeir og myndušu stofninn sem nś nefnist Maine Coon kettir.  Aš mķnu įliti hefur mikilvęgi kattanna ķ sambandi viš Vķnlandsfundinn   ekki enn fengiš veršskuldaša athygli.  Ķ merkri bók sinni Vķnlandsgįtan (1997) fjallar Pįll Bergžórsson stuttlega um mįliš ķ sķšasta kafla verksins.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Sķšustu Inuitarnir į noršaustur Gręnlandi

Ķ įgśst 2014 var ég į siglingu um Scoresbysund į noršaustur Gręnlandi, įsamt félaga mķnum Ragnari  Axelssyni, ljósmyndara.  Einn daginn, hinn 31. 

0F460987-BB62-4AAC-999E-57B17A06A7C4įgśst,  vörpum viš akkerum ķ Rypefjord, eša Rjśpufirši, sem er mjög innarlega ķ Scoresbysundi.  Hér er vinalegt umhverfi, og dįlķtill gróšur upp brattar hlķšar. Skammt  frį sjįum viš saušnaut į beit.  Viš göngum ķ land rétt viš įrósa, og rekum strax augun ķ grjóthlešslu į įrbakkanum, sem er einhverskonar mannvirki, en er nś vafiš runnum og grasi.  Įin er aš naga ķ brśn hlešslunnar og senn verša žessar fornu menningarleifar horfnar. Žetta eru greinilega rśstir af vetrarhśsi, žar sem Inuķtar dvöldu ķ yfir kaldasta tķma įrsins, en annars dvöldu žeir ķ tjöldum nęrri veišistaš ķ mynni Scoresbysunds, viš ķsilagša strönd Atlantshafsins.  Hśsrśstin er hringlaga, meš upphękkušum palli  śr steinhlešslu sem tekur um helming rżmisins. Į pallinum hefur fjölskyldan dvališ og sofiš, sitiš žétt til aš halda į sér hita. Hlešsla af stórum steinhellum myndar nokkurra metra löng göng, žar sem hęgt er aš skrķša inn ķ byrgiš.  Viš foršumst aš hreyfa neitt og vildum ekki róta ķ žessari rśst. Žaš munu fornleifingar vęntanlega gera sķšar.

Rétt vestan viš hśsiš, um hįlfan meter frį steinhlešslunni, sjįum viš aš bein stendur upp śr moldinni.  Žaš er rifbein, sem hefur veriš tįlgaš til einhvers brśks.  Ķ grennd er töluvert af öšrum beinum, en žau eru öll brot af leggjum, sem hafa veriš vel mergsogin, sennilega bein af saušnautum.  Ég kippi rifbeininu upp og žį kemur ķ ljós aš hinn endinn er einnig tilskorinn. Mér viršist lķklegast aš žetta sé rif śr kajak, en Inśķtar notušu bein ķ staš trjįvišar til aš setja saman kajakgrindur og strekktu svo skinni utanum. Sennilega var hér kajak uppi į žaki į vetrarhśsinu, en meš tķmanum hefur skinniš fśnaš og kajakinn dottiš ķ sundur. 

Curve
Ég fór sķšar meš rifbeiniš ķ aldursgreiningu ķ Woods Hole ķ Bandarķkjunum.  Bein inniheldur mikiš kolefni.  Kolefni af geršinni C-14 er geislavirkt og geislakol klofnar meš tķmanum og myndar köfnunarefni.  Į žvķ byggist aldursgreining efna sem eru rķk af kolefni, eins og bein.  Hlutfall geislakola ķ efninu gefur žvķ aldur žess.  En eins og myndin sżnir eru lykkjur į kvöršunarferlinum fyrir C-14 aldur og almanaksaldur. Ef C-14 sem męlist  fellur ķ slķka lykkju, žį getur almanaksaldur  gefiš tvęr mögulegar nišurstöšur. Žannig er žvķ mišur meš rifbeiniš frį Rypefiord. Žaš er annaš hvort frį žvķ um 1670 e.Kr. eša žaš er  frį um 1790 e.Kr. Eg hallast fremur aš yngri tölunni, frį um 1790 e.Kr. en hef engin sterk rök til aš styšja žaš. 

Vķštękar rannsóknir sżna aš Inuķtar nįmu fyrst land į noršaustur Gręnlandi um 1400 e.Kr. en bśseta žeirra var fremur stutt į žessum slóšum vegna loftslagsbreytinga. Sķšustu Inuķtarnir sįust į žessu svęši ķ įgśst įriš 1823, žegar breski vķsindamašurinn Douglas Clavering rakst į tólf Ķnśķta į lķtilli eyju sem nś ber hans nafn, skammt fyrir noršan Scoresbysund. Sķšan hvarf žessi ęttbįlkur Ķnśķta algjörlega frį noršaustur Gręnlandi, sennilega vegna haršinda og kólnandi vešurfars.  Ekki er ljóst hvort žeir dóu śt ķ grennd viš Scoresbysund eša fluttust sušur į bóginn, ķ įtt aš Kulusuk.   Mér žykir lķklegt aš veturseta Inśķta hafi haldist viš Rypefiord til hins sķšasta, eša alt aš aldamótunum 1800 e.Kr. žar sem sveitin hér er hlżlegri, grösugri og vešurfar betra en utar ķ Scoresbysundi. Žess vegna hallast ég aš C-14 1790 e.Kr. fyrir rifbeiniš góša.All Photos - 1 of 1


Sjįvarborš hękkar hrašar

Nżjustu gögn sżna aš hafsborš hękkar hrašar en gert var rįš fyrir, eša nś um 4.8 mm į įri aš mešaltali.  Hröš brįšnun į heimsskautunum ręšur miklu en einnig śtžensla hafsins žegar žaš hlżnar.Untitled


« Fyrri sķša | Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband