Eru upptök Ķslenska heita reitsins ķ Sķberķu?

heiti reiturinnJaršskorpuflekarnir eru į hreyfingu į yfirborši jaršar, en heitu reitirnir eru nokkurn veginn kyrrir, og fastir eins og žungt akkeri langt nišri ķ möttlinum.   Žetta er ein höfuš kenningin, sem jaršvķsindamenn hafa stušst viš undanfarin įr. Žessu fylgir, aš heitu reitirnir skilja eftir slóš eša farveg sinn į yfirborši flekanna. Viš vitum hvernig flekarnir hreyfast ķ dag og getum komist mjög nęrri žvķ hvernig žeir hafa hreyfst ķ sögu jaršar, hundrušir milljónir įra aftur ķ tķmann.  Ķ dag er mišja Ķslenska heita reitsins stašsett nokkurn veginn į 64.5° N og 17° W, undir Vatnajökli noršanveršum. Žar undir, djśpt nišri ķ möttlinum, į žessari breidd og lengd, hefur hann ętķš veriš, milljónir įra. En hver er saga hreyfinga fleka yfir žessum reit ķ gegnum jaršsöguna? Žaš hefur veriš kannaš all nįiš, til dęmis af Lawrene Lawver og félögum (2000) ķ jaršešlisfręšistofnun Texas Hįskóla. Saga heita reitsins sķšustu 50 til 60 milljón įrin er nokkuš skżr, en žį rak Gręnland yfir heita reitinn, į žeim tķma sem Noršur Atlantshaf var aš opnast. Žį var Gręnland hluti af fleka Noršur Amerķku og į leiš sinni til noršvestur fór Gręnland yfir heita reitinn og žį gaus mikilli blįgrżtismyndun, fyrst į vestur og sķšar į austur Gręnlandi. Heiti reiturinn eša möttulstrókurinn undir honum, var grafkyrr, stašsettur nokkurn veginn į į 64.5° N og 17° W, žegar Gręnland rak framhjį. En Lawver og félagar hafa rakiš söguna miklu lengra aftur ķ tķmann. Žeir telja aš fyrir um 250 milljón įrum hafi Sķberķa veriš fyrir ofan möttulstrókinn eša heita reitinn sem viš nś kennum viš Ķsland. Myndin sem fylgir sżnir śtlķnur meginlandanna fyrir 200 milljón įrum, og er stašsetning heita reitsins (64.5° N og 17° W) sżnd meš raušum hring. Glöggir menn įtta sig fljótt į landakortinu: Amerķka er hvķt, Gręnland er fjólublįtt, Bretlandseyjar gular, Skandķnavķa, Rśssland og Sķberķa eru gręn. En Ķsland er aš sjįlfsögšu ekki til (kom fyrst ķ ljós fyrir um 20 milljón įrum) og Noršur Atlantshaf hefur ekki opnast. Nś vill svo til aš mesta eldgosaskeiš ķ sögu jaršar hófst ķ Sķberķu fyrir um 250 milljón įrum og žį myndašist stęrsta blįgrżtismyndun sem viš žekkjum į jöršu: Sķberķu basaltiš. Ķ dag žekur žaš landflęmi sem er um 2,5 milljón ferkķlómetrar.  Samkvęmt žessum nišurstöšum markar sį atburšur upphaf Ķslenska heita reitsins. Hann er žį ekki Ķslenskur eftir allt saman: Hann er reyndar Rśssneskur aš uppruna, ef kenning Lawvers og félaga stenst.


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Jón Valur Jensson

Skrif žķn, dr. Haraldur, eru afar fróšleg, en vekja skuggalegar kenndir, sérstaklega uppl. žķnar fyrr um mikil og vķštęk sprengigos ķ Sķberķu – og svo hitt, aš nś viršist svo stutt nišur į möttulinn undir Bįršarbungu. Eša hef ég misskiliš žig?

Jón Valur Jensson, 29.12.2014 kl. 08:16

2 Smįmynd: Haraldur Siguršsson

 Gosin ķ Sķberķu voru fyrst og fremst hraungos, svipaš og žaš sem nś er ķ gangi ķ holuhrauni, em miklu stęrri. Magn gosefna var mikiš og žaš kann ša hafa valdiš śtdauša margra tegunda lķfrķkis į  jöršu. Žaš er tališ aš möttullinn sé į um 40 km dżpi undir Bįršarbungu.

Haraldur Siguršsson, 29.12.2014 kl. 08:49

3 Smįmynd: Jón Valur Jensson

Žakka žér greinargóšar upplżsingar. Fargi af mér létt.

Jón Valur Jensson, 29.12.2014 kl. 08:54

4 identicon

Įhugavert,

skv. myndinni viršast Gręnland og upphafsstašur Ķslands hafa komiš siglandi sunnan śr höfum.

Vekur forvitni um hvort og mögulega aš hve miklu leyti heitu reitirnir séu drifkraftur landreksins, og hvaš sé vitaš um tengslin milli tiluršar landsins, heita reitsins og plötuskilanna sem liggja gegnum landiš, hvort jaršskorpan sé aš feršast sem heild ķ einhverjar įttir óhįš heitu reitunum, eša hvort heildar landrekiš sé nįlęgt nślli aš mešaltali...?

Kris B (IP-tala skrįš) 31.12.2014 kl. 09:57

5 Smįmynd: Haraldur Siguršsson

Jį, Gręnland įsamt Noršur Amerķku allri rak śr sušri til noršvesturs. Nei, heitu reitirnir eru ekki drifkraftur landreks, en žeir geta hins vegar orsakaš sprungur meginlandanna og žannig skapaš grundvöll fyrir glišnun.   Žannig braut Ķslenski heiti reiturinn Gręnland frį Skandinavķu og Bretlandseyjum og orskaši flekamótin, sem umlykja nś noršur hluta Atlantshafsins.  Ašal drifkraftur flekahreyfinganna eru sigbeltin, žar sem jaršsorpan hnķgur aftur nišur ķ möttul jaršar.

Haraldur Siguršsson, 31.12.2014 kl. 10:22

6 identicon

aš żta eša toga, žaš tvennt hreyfir, ętti sem sagt frekar tog aš drķfa landrekiš įfram, eša kannski (convection) hringhreyfingar į heildina litiš?

...og orkan, hlżtur hśn ekki aš vera aš mestu upprunnin aš innan, ķ varmaorku möttulsins, žótt margt annaš hafi įhrif, eins og e.t.v. tungliš...?

og alltaf jafn forvitinn um upphaf Ķslands:
...aš okkar heiti reitur hafi orsakaš flekamót žegar hann var laus undan Gręnlandi, Ķsland komiš žar upp og žaš sé ķ stuttu mįli sagan öll um upphaf landsins?

Gęti stór loftsteinn hafa komiš viš sögu, kannski miklu fyrr og hinum megin į hnettinum, sbr. vangaveltur Jonathans Hagstrums um andfętlinga mešal heitra reita, og Belleny sem andfętling okkar? 

Kris B (IP-tala skrįš) 31.12.2014 kl. 13:50

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband