Mesti tdaui jarar markar uppruna slenska heita reitsins.

tdauiEins og g hef fjalla um hr pistlum undan, er a lit margra jarvsindamanna a heiti reiturinn sem n er virkur undir slandi eigi sr langa sgu, sem byrjar undir Sberu fyrir um 250 milljn rum. Hann er langlifasti heiti reiturinn jrinni dag. Enn merkilegra er s kenning a egar heiti reiturinn fyrst kom upp yfirbori Sberu, hafi hann orska mesta tdaua lfrkis jru, mtum Perm og Tras timabila jarsgunni. a er almennt tali a heitir reitir su kraftmestir fyrstu en san dragi r gosmagninu og raftinum. a getur vel passa essu tilfelli.

Lfrki jarar hefur veri a rast um 500 milljn r. En a hefur ekki alltaf veri dans rsum, v essum tma hafa ori fimm stratburir, sem hafa eytt nr llu lfrki jru hvert sinn. S ekktasti var fyrir um 65 milljn rum, egar risaelurnar og mest allt lfrki jarar d t risastrum loftsteinsrekstri. Fyrsta mynd snir fjlda tegunda sem du t vi hvern tdaua jarsgunnar. En strsti og mesti tdaui lfrkis jarar var fyrir um 252 milljn rum, egar um 96% af llu lfrki frst. hrifin voru svo djptk a jafnvel kralrifin hafinu du og engir krallar rifust um tu milljn r eftir. Allt lfrki sem n lifir jru eru afkomendur hinna tvldu 4% sem lifu essar hamfarir af. essi mikli tdaui markar skilin milli Perm og Tras tmabila jarsgunni.

Hva er a sem gerist jarsgunni essum tma, sem kynni a hafa valdi essum mikla tdaua? Var a strkostlegur loftsteinsrekstur, mikil eldgos ea einhverjar arar nttruhamfarir? Vsindamenn hafa lengi velt v fyrir sr og ekki enn komi me ngilega sannfrandi svr.

a hefur ekki fundist nein vitneskja um stran loftsteinsrekstur essum tma, en hins vegar verur tdauinn eiginlega nkvmlega sama tma og mesta eldgosatmabil jarar tekur yfir, .e.a.s. gos blgrtismyndunarinnar Sberu. essi blgrtismyndun nr yfir meir en 2,5 ferklmetra, er va meir en 3 km ykkt og me rmml um ea yfir 4 milljonir rmklmetra. Myndin til vinstri snir hraunstaflann. Ofan allt saman btist a etta trlega magn af basaltkviku gubbaist upp mjg stuttum tma. Steingervingafrin snir a tdauinn var mjg stuttum tma, sennilega innan 200 sund ra. Um 90% af llum tegundum hafinu frst og um 70% af llum tegundum landi. Smu leiis sna steingervingarnir a tdauinn var samtma eldgosunum. a tk meir en 5 milljn r ur en lfrki tk a n sr.

Siberian trapsetta er n gott og blessa, en hver eru tengslin milli eyingu lfrkis og eldgosanna ? Ea er a einungis tilviljun? Hraunrennsli hefur auvita haft engin hrif, en er a leita skringa sambandi vi magn og tegundir af gasi, sem kom upp essum gosum. a eru fyrst og fremst gastegundirnar CO2, H2O, SO2 HF og HCl. B,A, Black og flagar (2012) hafa mlt magn essara gastegunda kvikunni sem gaus Sberu essum tma.

eir finna a kvikan sem kom upp sumum gosunum hefur trlega htt magn af gastegundum, me allt a 0,5% S (brennistein), upp undir 1% Cl (klr), og nr 2% F (flr). Magni af essum gastegundum sem kann a hafa borist t andrmslofti skiftir sundum ggatonna (Gt), en eitt Gt er einn milljarur tonna. eir telja a magni af brennisteinsgasi hafi veri um 5300 til 6100 Gt S, af klri 100 til 2700 Gt Cl og af flri bilinu 3800 til 5400 Gt Cl. Brennisteinn veldur klnun loftslagi jarar ef gasi berst htt upp heihvolf. Klr gasi gti eytt sn laginu heihvolfi, sem ver jrina fyrir httulegum geimgeislum. a kann a orskaka stkkbreytingar og ill hrif erfefni llu lfrki. Flr orsakar gadd ea florsis og fall bpenings, eins og vi ekkjum vel hr eftir Skaftrelda 1783. a er v af ngu a taka essu dmi varandi hugsanlegar httur t af essum strgosum.


Sasta frsla | Nsta frsla

Athugasemdir

1 identicon

ti ekki a fyna einkeni floreitrunar steingerngum ess tmma. en eta er samt trleg kenng .

kristinn geir steindrsson briem (IP-tala skr) 29.12.2014 kl. 21:34

2 Smmynd: Trausti Jnsson

g nota ori „aldauahrina“, og finnst a jlt essu samhengi. Segja m: Aldauahrinan mtum Perm og Tras er s mesta sem vita er um. Hvort rum likar a er svo anna ml. Ori hljmar mjg hrikalega - en etta eru lka hrikalegir atburir. S hrina sem n gengur yfir - a sgn - og oft er kllu ensku "the sixth extiction" heitir sjtta aldauahrinan (en auvita eru r miklu fleiri). Bestu akkir fyrir frandi pistla, Haraldur.

Trausti Jnsson, 29.12.2014 kl. 21:51

3 identicon

g tta mig ekki alveg essu me krallanna. Du eir t en endurskpust n eftir 10 milljn r? Mikil tilviljun a!

Bjarni Gunnlaugur (IP-tala skr) 30.12.2014 kl. 01:51

4 Smmynd: Haraldur Sigursson

Kristinn: essi reikulu efni, brennisteinn, klr og flr, eru vel uppleysanleg vatni og skolast v burt. au vera varle eftir steingerfingum af eim skum.

Trausti: Takk fyrir etta. g er heldur ekki ngur me ingu orinu extinction. Ef g man rtt, notai g ori aldaui fyrir extinction, grein sem g birti Nttrufringnum um etta fyrirbri fyrir um 15 rum san. Sennilega myndi g n frekar nota aldaua en tdaua um etta gnvnlega fyrirbri -- ea ragnark?

Bjarni: Sennilega hafa allir krallar ess tma di t. En um fimm miljn rum sar hafa komi fram tegundir, sem strfuu sama htt og krallar hafinu.

Haraldur Sigursson, 30.12.2014 kl. 06:52

5 identicon

haraldur: akka fyrir eflaust rtt. en ekki svolti til fluormenguna af sgum r heklugosinu 1970. ar kom til sjkdmur sem heitir gaddur a tti a sjst tnnum dyra eim tma.

kristinn geir steindrsson briem (IP-tala skr) 30.12.2014 kl. 13:00

6 Smmynd: Haraldur Sigursson

Kristinn: etta er hrrtt. Gaddur af flreitrun eyir tnnum og beinum, eins og frgt er ori tengslum vi Skaftrelda. Mr er ekki kunnugt um hvort a hefur veri rannsaka sambandi vi aldua tegundanna Perm-Tras tmabilinu.

Haraldur Sigursson, 30.12.2014 kl. 13:34

Bta vi athugasemd

Ekki er lengur hgt a skrifa athugasemdir vi frsluna, ar sem tmamrk athugasemdir eru liin.

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband