Fęrsluflokkur: Jaršhiti

Skjįlftarnir tengdir Hellisheišarvirkjun

Dęling HellisheišarvirkjunĶ desember įriš 2009 bloggaši ég hér um hugsanlegan afturkipp ķ virkjun jaršvarma erlendis, vegna manngeršra jaršskjįlfta. Žaš blogg mį sjį hér: http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/993423/ Nś er tķmabęrt aš endurskoša žetta mįl, vegna jaršskjįlftanna sķšustu daga, sem viršast tengdir Hellisheišarvikjun. Tveir skjįlftar, sem voru tęplega 4 aš styrkleika uršu hinn 15. október 2011 og yfir 1500 smęrri skjįlftar meš upptök ķ grennd viš Hellisheišarvirkjun hafa veriš stašsettir undanfarna viku. Slķkar hrinur hafa gengiš yfir svęšiš sķšan ķ byrjun september, žegar nišurdęling hófst. Myndin fyrir ofan sżnir nišurdęlingu (efri hluti myndar), sem er um eša yfir 500 lķtrar į sekśndu, og tķšni jaršskjįlfta (nešri hluti myndar).  Myndin er śr skśrslu Orkuveitunnar. Žaš veršur ekki deilt um, aš tengslin milli dęlingar og skjįlfta eru įberandi, og jafnvel sjįlf Orkuveita Reykjavķkur viršist į žeirri skošun. Žaš er žvķ nišurdęling affallsvatns frį virkjuninni sem viršist orsaka žessa skjįlfta. Slķk nišurdęling hefur tvennan tilgang: ķ fyrsta lagi aš losa virkjunina viš affallsvatn sem inniheldur mikiš magn af steinefnum og žar į mešal óęskilegum og jafnvel hęttulegum efnum eins og arsen, og ķ öšru lagi til aš jafna vatnsforšann ķ berginu undir og umhverfis virkjunarsvęšiš. En eins og komiš hefur fram ķ jaršvarmavirkjunum til dęmis ķ Kalķfornķu og ķ Basel ķ Svisslandi, žį getur nišurdęling haft alvarlegar afleišingar. Ég bloggaši einmitt um žaš hér įriš 2009, eins og aš ofan er getiš. Žaš er vel žekkt fyrirbęri aš žegar vatnsžrżstingur vex ķ jaršskorpunni vegna nišurdęlingar, žį minnkar nśningur į sprunguflötum og getur žaš svo hleypt af staš skjįlftum. Auk skjįlftavirkni, žį er annar žįttur sem veldur įhyggjum varšandi nišurdęlingu. Žaš er efnasamsetning jaršhitavökvans og affallsvatnsins. Ķ žvķ eru nokkur óęskileg efni, og žar į mešal arsen, kadmķn og blż, sem geta eyšilagt grunnvatn sem nżtt hefur veriš til neyslu ķ höfušborginni og fyrir sunnan fjall. En lagt hefur veriš til aš Hellisheišarvirkjun verši stękkuš. Viš mat į umhverfisįhrifum stękkunar Hellisheišarvirkjunar var įętlaš aš rennsli og nišurdęling affallsvatns tvöfaldist og yrši žį um 1100 l/s, žar af vęri skiljuvatn um 800 l/s, žegar uppsett afl Hellisheišarvirkjunar yrši 303 MWe. Žį er hętt viš aš skjįlftavirkni verši mun meiri og einnig aš hęttan vaxi meš mengun grunnvatns. Nś er affallsvatni dęlt nišur ķ holur į um 400 metra dżpi, og er tališ aš žaš fari žvķ nešar eša undir grunnvatn sem er tekiš til neyslu. En grunnvatn höfurborgarsvęšisins og reyndar fyrir allan Reykjanesskagann er svo mikilvęgt aš hér veršur aušvitaš aš sżna fyllstu varśš. En hver ber įbyrgš og hverjum mį treysta? Er žaš Heilbrigšisstofnun Sušurlands, sem fylgist meš? Hvaš meš skjįlftavirknina? Verša Hvergeršingar bara aš venjast žvķ aš fį skjįlfta af stęršargrįšunni 3 til 4 alltaf öšru hvoru? Er hętta į enn stęrri skjįlftum af žessum sökum? Mikil óvissa viršist rķkja į žessu sviši.

Jaršhiti ķ Laugaskeri og hitaveita Grundarfjaršar

SkįborunJaršhiti er ekki algengur į Snęfellsnesi. Samt sem įšur hefur tekist aš koma į įgętri hitaveitu fyrir Stykkishólm meš žvķ aš bora nišur ķ blįgrżtismyndunina undir Helgafellssveit, žótt žar sé ekkert mekri um jaršhita į yfirborši.  Önnur sveitafélög į Nesinu hafa kostaš miklu ķ jaršhitaleit, og enn hefur įrangur ekki veriš fullnęgjandi hjį žeim.  Grundarfjaršarbęr hefur undanfariš lagt mikiš til aš rannsaka og bora eftir heitu vatni į  Berserkseyrarodda ķ mynni Kolgrafafjaršar.  Hér fyrir framan oddann er Laugasker, en žar streymir upp vatn meš um 41 stigs hita ķ sjįvarmįli, og er rennsli tališ innan viš einn lķter į sekśndu.  Efnagreining į vatninu sżnir aš žaš gęti hafa veriš upphaflega į 135 stiga hita, en žaš er kķsilmagn vatnsins sem er vķsbending um hitastig. Sķšar var hitinn talinn vera um 80 til 90 stig.  Įriš 2004 hófst borun į Berserkseyrarodda, og var žaš skįborun til noršurs, til aš reyna aš stinga bornum inn ķ sprungurnar sem bera heita vatniš upp į Laugasker. Borholunni hallaši um 27 grįšur frį lóšréttu.  Į 300 metra dżpi ķ holunni var vatn 80 stiga heitt og vatnsmagn um 20 til 30 lķtrar į sekśndu. Žessar frumnišurstöšur lofušu góšu, og įriš 2005 keypti Orkuveita Reykjavķkur žį Hitaveitu Grundarfjaršar og tók viš žvķ verkefni aš finna jaršhita undir Laugaskeri.  Žį hafši Grundarfjöršur  žegar kostaš til amk. 107 milljónum króna til verksins.  Nokkur vandamįl komu ķ ljós viš frekari borun, og mešal annars brotnušu borstangir ķ holunni įriš 2005, en žį var boraš ķ 550 m.  Tilraunadęling fór fram įriš 2006 og žį kom ķ ljós mikil tęring į mįlmum ķ snertingu viš vatniš, en žaš er mjög kolsżrurķkt vatn.  Tęring į mįlmumMyndin sżnir göt sem komu į rör vegna tęringarinnar.  Vatniš śr holunni hefur veriš kallaš erfišasta jaršhitavatn į Ķslandi, bęši er žaš sśrt og inniheldur aš auki óvenjumikiš klórķš (salt). Hvoru tveggja setur skoršur viš efnisval ķ bśnaši og rörum. Leišni vatnsins og klórķšinnihald fer vaxandi eftir žvķ sem dęlingartķminn lengist, sem bendir til innstreymis sjįvar ķ jaršhitakerfiš. Hitastig vatnsins er heldur lęgra og magn śr holunni heldur minna en rįš var fyrir gert. Hitastigiš og nišurdrįttur vatnsboršs ķ jaršhitakerfinu hafa hins vegar haldist nokkuš stöšug. Tališ er aš Laugasker sé į aust-sušaustur sprungukerfi, sem liggur eftir hafsbotni og inn į Hraunsfjörš. Ef svo er, žį er sprungukerfiš samhliša og gossprungan sem myndaši Berserkjahraun og einnig er sprungan ķ ašalsefnu žeirri sem einkennir Ljósufjallaeldstöšina alla.  Skįborun var gerš aftur įriš 2008, nišur ķ 1500 metra.  Vatnshiti var enn um 80 stig, en sömu vandamįl rķktu varšandi seltu, kolsżru og tęringu vegna efnasamsetningar vatnsins.  Voru žį einnig framkvęmdar hitastigulsboranir ķ landi Berserkseyrar, en nokkrar 50 til 80 m djśpar holur voru borašar ķ žvķ skyni. Įriš 2011 segir  bęjarstjóri Grundarfjaršar ljóst aš viš nśverandi ašstęšur sé ólķklegt aš vęntingar Grundfiršinga um hitaveitu verši aš veruleika į nęstunni. “Viš erum meš samning viš Orkuveituna frį įrinu 2005. Sagan er ķ stuttu mįli sś aš hér fannst vatn ķ nįgrenni viš bęinn en efnasamsetning žess var ekki góš. Sem stendur er tęknin sem žarf til aš gera hitaveitu mögulega of dżr og žvķ höfum viš įkvešiš aš skoša ašrar lausnir.” 

Mślakvķslarhlaupiš – eldgos ķ Kötlu eša jaršhiti?

Gossaga tveggja eldstöšvaMikiš var rętt um hugsanleg tengsl milli Eyjafjallajökuls og Kötlu ķ fyrra, žegar gosiš ķ Eyjafjallajökli hófst. Ég hef bloggaš um žaš įšur hér: http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/1036190/    Žvķ hefur veriš haldiš fram aš Kötlugos hafi komiš strax ķ kjölfar į gosum ķ Eyjafjallajökli, um įriš 920, įriš 1612, og sķšast ķ gosinu sem var įriš 1821 til 1823.  Žaš voru žvķ allir į nįlum, ķ ótta um aš nś byrjaši Katla meš enn stęrra sprengigosi. Gögnin sem birt voru ķ fjölmišlum ķ fyrra fylgja hér meš į fyrstu myndinni.  Hętt er viš aš umręšan um jökulhlaupiš sem varš nżlega ķ Mślakvķsl hinn 9. jślķ 2011 vekji upp žennan gamla draug: er fylgni eša tengsl milli  gosa ķ žessum miklu eldstöšvum?  Ķ jökulhlaupinu undan Kötlujökli bįrust fram um 18 milljón rśmmetrar af vatni,  og žrķr miklir sigkatlar myndušust.  Hlaupiš reif burt brś og vatnshęšarmęli viš Mślakvķsl og orsakaši óróa į skjįlftamęlum umhverfis Mżrdalsjökul. En žaš viršast skiftar skošanir um orsök jökulhlaupsins ķ Mślakvķsl.  Sigketill ķ Kötlu - LandhelgisgęzlanĶ Morgunblašinu inn 12. jślķ telur Helgi Björnsson jöklafręšingur aš flóšiš ķ Mślakvķsl hafi orsakast af kvikuinnskoti eša jafnvel litlu eldgosi undir Mżrdalsjökli. ,,Žetta sżnist mér af žvķ aš žarna eru lóšréttir hringlaga strompar sem segja mér aš žarna hafi brįšnaš mjög mikiš stašbundiš og skyndilega," segir Helgi.  Daginn eftir  kom nokkuš önnur skošun ķ ljós ķ Morgunblašinu:  Ekkert bendir til žess aš eldgos hafi oršiš undir Mżrdalsjökli og valdiš hlaupinu sem reif meš sér brśna yfir Mślakvķsl ašfaranótt laugardags, aš sögn Magnśsar Tuma Gušmundssonar, jaršešlisfręšings. Bįšar žessar skošanir eru sennilega jafngildar, ķ ljósi žeirra upplżsinga sem liggja fyrir. Myndir af sigkötlunum eru stórfenglegar, en ég lęt hér meš fylgja eina mynd frį Landhelgisgęzlunni, sem sżnir į skemmtilegan hįtt öskulgiš frį gosinu ķ Eyjafjallajökli ķ fyrra (nś į um 10 metra dżpi ķ jöklinum) og einnig öskudreifina frį gosinu ķ Grķmsvötnum ķ sķšasta mįnuši.  Žaš er algengt aš jökulhlaup verši af völdum langvarandi jaršhita undir jöklum.  Žar er stöšug brįšnun jökulsins og mikiš vatnsmagn safnast fyrir. Žegar krķtisku marki er nįš, žį lyftir vatniš upp jökulsporšinum, hleypur fram, og jökullinn lokast aftur į eftir hlaupinu.  Sķšan byrjar sama hringrįsin aftur, brįšnun, vatnssafn undir jöklinum, og svo annaš hlaup einhverjum įratugum sķšar.  Męlingar į nżja hlaupvatninu sżndu mešal annars aš kolmónoxķš (CO) er fyrir hendi og vakti žaš grun hjį sumum aš hér vęri vitneskja um gos, en rétt er aš benda į, aš męlingar į žessu gasi hafa ekki beriš framkvęmdar įšur hér, og žvķ ekki tķmabęrt aš draga mikla įlyktun śt frį žvķ.   Óvissa rķkir einnig um fyrri hlaup śr Mślakvķsl: voru žau tengd gosum eša voru žau afleišing langvarnadi jaršhita undir jöklinum? Sumir telja til dęmis aš hlaupin įrin 1955 og 1999 hafi einnig veriš af völdum smįgosa undir jöklinum (sjį grein eftir Erik Sturkell og félaga 2009, og vefsķšu hins Norręna Eldfjallaseturs).    Höfuš įstęšan aš ég ręši žessa óvissu um tślkun hlaupsins ķ Mślakvķsl er sś, aš ef um gos er aš ręša, žį eru hgusanlega komin fram fjögur tilfelli, žar sem Kötlugos fylgir fast į eftir gosi ķ Eyjafjallajökli (ca. 920, 1612, 1821-23 og 2010-2011?).  Er žaš tilviljun, eša er eitthvaš samband milli eldstöšvanna?  Ég hallast aš žvķ aš hér sé um hreina tilviljun aš ręša, žar sem viš höfum enga fręšilega kenningu um hugsanlegt samband.  En hver veit:  viš erum alltaf aš lęra eitthvaš nżtt!  Aš lokum: nś var rétt ķ žessu aš koma fram į męlum jaršskjįlfti af stęršinni 3,1 ķ Kötluöskjunni, sem bętir enn į taugaspennuna varšandi Kötlu. 

Kvikužróin undir Rabaul

Tvö gos samtķmisEins og fyrsta myndin sżnir, žį gjósa jafnan tvö eldfjöll ķ einu ķ eldstöšinni Rabaul ķ Nżju Gķneu.  Til vinstri er Vulcan gķgurinn įriš 1994, gjósandi ljósgrįrri ösku, og til hęgri er Tavurvur gķgurinn, sem oftast gżs dįlķtiš dekkri ösku.  Žannig var žaš įriš 1878, svo aftur 1937 og nś sķšast įriš 1994.  Žaš er engin eldstöš į jöršu sem haga sér svona, og Rabaul er meš žessu aš minna okkur į, aš hér undir er ein stęrsta kvikužró jaršar.  Žegar ég fór aš kanna Rabaul eldstöšina ķ Nżju Gķneu, žį kom ķ ljós aš ķslenskur jaršešlisfręšingur, Ólafur Gušmundsson,  hafši gert merkar męlingar sem sżna stęrš og lögun kvikužróarinnar undir eldstöšinni, įsamt samstarfsmönnum sķnum frį Įstralķu.  Kvikužróin er greinileg į um 3 til 5 km dżpi undir allri öskjunni. Žversnišiš hér til hlišar sżnir kvikužrónna og tengsl hennar viš gķgana tvo įriš 1994: Vulcan fyrir vestan og Tavurvur fyrir austan.  Žį fór gjóskustróurinn śr Vulcan ķ 20 km hęš, og Tavurvur gjóskan ķ um 6 km.  KvikužróinSennilega er meiri hluti kvikužróarinnar fylltur af dasķtkviku, sem er um 60% kķsill aš efnasamsetningu.  En einnig hefur komiš ķ ljós, aš miklu heitari basalt kvika streymir inn ķ žróna frį austri, og kemur hśn upp beint undir Tavurvur gķgnum.  Žegar basalt og dasķtkvika blandast, žį er hętta į aš gos fari af staš, eins og viš Steve Sparks sżndum fram į fyrsti manna ķ sambandi viš Öskjugosiš 1875.  

Hvaš er kvikužróin stór? Gosin sem oršiš hafa ķ Rabaul į tuttugustu öldinni bera upp į yfirboršiš minna en einn rśmkķlómeter af kviku ķ hverju gosi. En fyrir 1400 įrum, ķ kringum įriš 550 e.Kr., varš stórgos, sem myndaši mikil gjóskuflóš. Žaš er tališ, aš žį hafi um ellefu rśmkķlómetrar af dasķt kviku gosiš. Fyrir um 3500 įrum varš svipaš stórgos.  Hvaš er langt ķ nęsta stórgos? Žaš hefur veriš įętlaš aš kvikužróin innihaldi um 32 rśmkķlómetra af kviku nś, į ašeins um 3 km dżpi.  En žótt mikill órói hafi veriš ķ öskjunni sķšan 1994, er samt ekkert sérstakt sem bendir til žess aš stórgos sé nś ķ vęndum.  Yfirvöld ķ Papaua Nżju Gķneu reka eldfjallastöš ķ Rabaul, og starfa žar fimm jaršvķsindamenn, en hśn var stofnuš įriš 1937.  En žeir bera įbyrgš į eftirliti meš öllum virkum eldfjöllum landsins (um 60 aš tölu), og hafa žvķ mišur mjög takmarkašan fjįrhag til sinna starfa.  Žaš er frekar dapurlegt aš koma ķ eldfjallastöšina ķ Rabaul og sjį hvaš žeir eiga viš stórt vandamįl aš strķša.  Žeir eru meir en fimmtķu įrum į eftir tķmanum, en okkur ber aš minnast žess, aš landiš og ķbśarnir ķ Nżju Gķneu komu śt śr Steinöldinni fyrir ašeins rśmlega einni öld. 

Kvikužróin undir Rabaul minnir okkur į žį stašreynd, aš meiri hluti kviku ķ jöršinni nęr aldrei upp į yfirboršiš.  Aš nokkru leyti er žetta žvķ aš kenna aš kvikan er stundum ešlisžyngri en jaršskorpan umhverfis, og auk žess žarf kvikan aš brjóta sér farveg ķ gegnum sterk berglög til aš komast upp į yfirborš.  Žótt nokkur hluti kvikunnar komist upp, ef til vill ein žrišji eša svo, žį storknar meiri hlutinn inni ķ jaršskorpunni sem djśpberg, gabbró, dķórķt  eša granķt.  En kvikužręr og djśpbergiš sem storknar ķ žeim inniheldur aš sjįlfsögšu mikinn forša af hitaorku.  Žannig geta kvikužręr oršiš ein af stóru orkulindum jaršar – ef viš kunnum aš fara rétt meš žęr.  Hitaorkan ķ kvikužró eins og žeirri sem liggur undir Rabaul er įn efa hundrušir žśsunda MW.  Beinar męlingar hafa ekki veriš geršar, en viš getum tekiš sem dęmi hitann sem streymir stöšugt upp śr kvikužrónni undir Grķmsvötnum.  Helgi Björnsson og Magnśs Tumi Gušmundsson hafa sżnt fram į aš varmatapiš ķ Grķmsvötnum sé aš mešaltali um 2000 MW, og oft yfir 5000 MW. Žį eru eldgosin ekki talin meš.  Hvernig er hęgt aš fanga hitann sem felst ķ stórum kvikužróm eins og Rabaul?  Veršur ef til vill hęgt aš nį hitanum śr žrónni, og kristalla eša frysta hana um leiš, til aš draga śr hęttu į stórum sprengigosum?  Žetta eru mjög spennandi og stórkostleg verkefni fyrir framtķšina. 

Eldstöšin Rabaul

Radarmynd af RabaulEitt af virkustu eldfjöllum jaršar er Rabaul ķ Papua Nżju Gķneu. Ég hef nżlega fengiš tękifęri til aš kanna Rabaul eldstöšina, og er satt aš segja enn undrandi į hvaš hér er mikiš umn aš vera, nešan jaršar og ofan.  Rabaul er askja, sem er um 14 sinnum 9 km į stęrš, og į öskjubrśninni eru margir virkir gķgar.  Žaš er alveg einstakt varšand Rabaul, aš hér hafa tveir gķgar veriš virkir samtķmis, sitt hvoru megin į öskjubrśninni. Žetta geršist fyrst įriš 1878, žegar gķgarnir Vulcan og Tavurvur gusu saman, og svo aftur įriš 1937 og nś sķšast įriš 1994.  Rabaul askjan er flói sem er aš mestu nešansjįvar, og af žeim sökum völdu Žjóšverjar flóann sem bestu höfn nżlendu sinnar ķ Nżju Gķneu į nķtjįndu öld.  Efri myndin er radarmynd af Rabaul öskjunni, tekin af NASA.  Vinstra megin eša vestan viš flóann er gķgurinn Vulcan, en beint į móti, hęgra megin, er gķgurinn Tavurvur, og eru um 6 km milli gķganna.  Žaš er augljóst aš gķgarnir tveir eru nįtengdir, og aš žeir gjósa saman śr sömu kvikužrónni undir öskjunni.  Jaršešlisfręingar hafa sżnt fra į, aš risastór kvikužró liggur į 3 til 5 km dżpi undir allri öskjunni, og mun kvikan koma žašan ķ sķšustu gosum.  En svo kemur ķ ljós önnur kvikužró į um 8 km dżpi, og sś žrišja hefur fundist rétt fyrir noršaustan öskjuna.  Žaš er ekki furša aš Rabaul er meš allra virkustu elstöšum jaršar.

Flżtir skjįlftinn fyrir virkjun jaršvarma ķ Japan?

jaršorkuverSprengingin ķ Fukushima kjarnorkuveri Japana  ķ gęr kann aš verša ein alvarlegasta afleišing jaršskjįlftans mikla.  En atburšurinn gęti ef til vill haft mikil įhrif į žróun orkumįla ķ Japan og flżtt fyrir byggingu orkuvera sem eru reist į jaršvarma.  Eru kjarnorkuver ef til vill of hęttuleg į virkum jaršskjįlftasvęšum?  Fukushima orkuveriš  er reyndar um 40 įra gamalt, og var sennilega ekki byggt fyrir svo sterkan skjįlfta.  Japan er eitt af mestu eldfjallasvęšum heims, og žar er mikill hiti ķ jöršu. Samt sem įšur kemur ķ dag ašeins um 0,2 prósent af raforku Japana frį įtjįn jaršvarmavirkjunum.   Žęr eru sżndar į myndinni til hlišar.  Japanska žjóšin hefur nżtt sér jaršhita meir en nokkur önnur og um margra alda rašir. Žaš er gömul hefš ķ Japan aš bašast ķ heita vatninu frį hverum, og eru Japanir brautryšjendur ķ aš nżta heita vatniš til hitunar hśsa sinna. Žeir nota 8730 gķgawattstundir į įri ķ baš, og 1940 gķgawattstundir į įri til hitunar hśsa.  Notkun jaršvarma til raforku hófst fyrir alvöru įriš 1966 (22 MW Matsukawa virkjun).  Japan ętti meš réttu aš vera algjör brautryšjandi į sviši jaršvarmavirkjana ķ heiminum.  Žeir hafa stórkostlega tękni, mikinn jaršhita og skortir ašrar orkulindir.  Hvaš er eiginlega aš?  Sennilega er ein įstęšan aš žróun jaršvarmavera hefur įtt erfitt uppdrįttar vegna žess aš jaršhitasvęšin eru vernduš, oft innan žjóšgarša og tengd heilsulindum.  Žannig eru jaršhitasvęšin įlķka og heilögu beljurnar į Indlandi.  Ķ Japan eru aparnir lķka ķ baši ķ hvernunum, eins og myndin til hlišar sżnir.  AparķBašiEn nś kann žetta aš beytast, ķ kjölfar jaršskjįlftans.  Ég spįi žvķ aš ekki verši fleiri kjarnorkuver reist ķ Japan, en mikill vöxtur verši  ķ jaršvarmavirkjunum.  Einnig eiga Japanir ķ miklum erfišleikum varšandi žaš aš nį settum takmörkum ķ  takmörkun į śtblįstri koltvķoxķšs, og geta jaršvarmaver hjįlpaš mikiš til ķ žeirri višleitni.

 

 

 


Hįhitasvęšin og Gręnsteinn

ŽorgeirsfellHafiš žiš tekiš eftir žvķ hvaš Hafnarfjall er skrišum orpiš? Og hvaš bergiš ķ sumum fjöllunum ķ Stašarsveit į Snęfellsnesi, eins og Žorgeirsfelli, er furšulega blįgręnt?  Žessi fyrirbęri eru mjög algeng ķ blįgrżtismynduninni į Ķslandi og eiga sér eina og fremur einfalda skżringu, en hśn er ummyndun eša  myndbreyting bergsins.   Megineldstöšvar į Ķslandi eru flestar hįhitasvęši, žar sem kvikuinnskot og hiti sem leitar śt frį kvikužró undir eldfjallinu orsakar mjög virkan jaršhita. Hringrįs jaršvatns milli heitra innskota og kaldari jaršmyndana nęr yfirborši flytur hita og uppleyst efni ķ vatninu, og meš tķmanum  breytist efnasamsening bergsins af žessum sökum, og einnig gerš og tegundir steinda eša kristalla ķ berginu. GręnsteinnViš ręšum um ummyndun bergsins eša myndbreytingu.  Nęr allt bergiš į hįhitasvęšunum var basalt ķ upphafi, en eftir langvarandi breytingar ķ hįhitasvęšinu į eins til tveggja kķlómetra dżpi ummyndast basalt ķ berg sem kallast greenstone eša greenschist į mįli jaršfręšinga og mętti žżša sem gręnstein.  Ķ basalti myndast kristallar eša frumsteindir  strax og basaltiš kólnar og stiršnar śr brįšinni hraunkviku. Ķ hįhitasvęšinu eru frumsteindir basaltsins ekki ķ jafnvęgi viš nżjar ešlis- og efnafręšilegar ašstęšur,  og frumsteindir breytast ķ ašrar steindir, sem kallast sķšsteindir.  Žanig valda efnahvörf myndbreytingu og ummyndun bergsins ķ ašra bergtegund, gręnstein.  Mešal sķšsteinda er klórķt, sem myndast viš um 230oC og er gręnt į lit.  epķdótEinnig myndast steindin epķdót viš hęrri en 250oC hita, og er einnig gręn, eins og myndin sżnir.  Steinninn sem myndin er af er frį Axlarhyrnu į sunnanveršu Snęfellsnesi.  Af žessum sökum breytist svart eša dökkgrįtt basalt ķ gręnleitt metabasalt eša gręnstein viš myndbreytingu bergsins djśpt  undir hįhitasvęšinu.  Žaš er fjöldi annarra seinda sem myndast viš žessar ašstęšur, og žar ža mešal granat, sem finnst ķ gręnsteininum ķ Eyrarsveit og Stašarsveit.  En um leiš og begiš myndbreytist, žį tekur žaš ķ sig vatn og veršur veikara fyrir. Žį vešrast bergiš aušveldar į yfirborši jaršar, springur greišlega vegna įhrifa frosts, molnar og myndar miklar skrišur ķ fjöllum.  Flestar fornar og śtkulnašar megineldstöšvar ķ blįgrżtismynduninni į Ķslandi hafa oršiš fyrir miklu rofi af völdum jökla į ķsöld.  Rofiš hefur tekiš einn eša tvo kķlómetra ofan af elstöšinni og afhjśpaš rętur megineldstöšvarinnar, sem er ašallega gręnsteinn og innskotsberg, eins og gabbró og dólerķt, og stundum granófżr.

Žegar ég bloggaši hér fyrir nešan um jaršskorpuna hinn 20. janśar 2010 žį fjallaši ég lķtiš eitt um myndbreytingu bergs undir Ķslandi og hitaferilinn, eša hvernig hitinn eykst eftir žvķ sem dżpra er fariš. Myndin hér sżnir aftur hlutfalliš milli hita og dżpis ķ skorpunni, og raušu breišu lķnurnar sżna hugsanlegan hitastigul undir Ķslandi. Annar hitastigullinn į myndinni fer einmitt ķ gegnum reit į myndinni sem er merktur greenschist, eša gręnsteinn. Samkvęmt žvķ ętti hitinn į um 2 km dżpi aš vera 250 til 400oC, sem er nįkvęmlega žaš sem steindirnar af epķdót og klórķt segja okkur um gręnsteininn į Snęfellsnesi og vķšar.  Myndbreytt berg

Takiš eftir aš žar undir, į enn meira dżpi og viš hęrri hita, ętti aš vera mikiš belti af bergtegundinni amfibólķt, sem er einnig myndbreytt afbrigši af basalti.  Ef myndin er rétt, žį er amfķbólķt ein mikilvęgasta bergtegund Ķslands hvaš varšar magniš, en samt er hśn nęr algjörlega óžekkt hér į landi.  Ef til vill mun djśpborun varpa ljósi į žaš ķ framtķšinni hvort amfķbólķt er ein ašal uppistašan undir landinu.


Veršur afturkippur ķ virkjun jaršvarma?

 Mikiš erum viš ķslendingar heppnir, aš eiga jaršvarma og hitaveitu, sem heldur į okkur hlżju į žessum sķšustu og verstu tķmum! Reyndar vitum viš nś, aš virkjanir į jaršvarma eru ekki sjįlfbęrar, og aš neikvęš umhverfisįhrif eru töluverš frį žeim, en žetta eru leysanleg og višrįšanleg vandamįl. Framtak ķslendinga į sviši nżtingar jaršvarma hefur vakiš athygli mešal annara žjóša og hefur veriš litiš til jaršvarmavirkjana sem eins af mörgum žįttum ķ orkubśskap sem geta dregiš śr losun koldķoxķšs og loftslagsbreytingum. Borun og rannsóknir į jaršhitasvęšum erlendis hefur žvķ aukist til muna. Bandarķkjamenn tala nś til dęmis um aš allt aš 10% af orkužörfinni komi frį jaršvarma ķ framtķšinni. The Geysers ķ Kalifornķu er stęrsta jaršvarmavirkjanasvęši ķ heimi, meš um 2500 MW. Nś hugsa amerķkanar stórt, og vilja beita nżrri tękni ķ jaršvarmavirkjun, sem nefnist enhanced geothermal systems eša EGS, og telja aš žį geti žeir fengiš allt aš 500.000 MW. Jaršhiti er fyrir hendi vķšast hvar ķ jaršskorpunni um heim allan, en til aš nżta hann žarf aš koma į hringrįs vatns eša gufu milli heita bergsins djśpt ķ jaršskorpunni og yfirboršsins, og žaš getur EGS, segja sérfręšingarnir. Żtarlega skżrslu er aš finna hérhttp://www1.eere.energy.gov/geothermal/future_geothermal.html    Enhanced Geothermal SystemEinn af mikilvęgum eiginleikum bergs er leki eša lekt. Viš ręšum um žétt berg, žar sem vatn kemst treglega eša ekki ķ gegnum, og hins vegar lekt berg, žar sem vatniš streymir hratt ķ gegnum jaršlagiš. Gott dęmi um lekt berg eru ungu hraunin į Ķslandi, eša jaršlög į sprungusvęšum, žar sem mikiš er um gjįr og glufur. Dęmi um žétt eša ólekt berg er til dęmis granķt jaršskorpa meginlandanna. Hitinn er mikilli vķša ķ žéttu bergi, en erfitt aš nį honum upp. En žaš er hęgt aš gera žétt berg lekt, meš žvķ aš bora nišur ķ žaš og brjóta žaš meš hįum vatnsžrżstingi. Fyritęki sem vinna aš virkjun jaršvarma ķ Kalifornķu dęla nś skolpi nišur um holur undir mjög hįum žrżstingi. Žrżstingurinn getur veriš allt aš 100 MegaPascal, eša 1000 bör, sem samsvarar žrżsting į 10 km dżpi ķ hafinu. Žrżstingurinn er svo mikill ķ holunum aš bergiš klofnar og vatniš kemst žannig dżpra og nęr hitanum. Nś er dęlt nišur yfir 11 miljón gallon af skolpi į dag į virkjunarsvęšum ķ Kalifornķu, sem er 42 miljón lķtrar į dag. Vatniš klżfur bergiš og hitnar ķ sprungunum ķ grennd viš mjög heitt berg, sem myndar innskot af kviku ķ rótum gamalla eldfjalla. Sķšan dęla žeir heitu vatni upp śr öšrum holum, og mynda žannig hringrįs sem veitir jaršvarma uppį yfirboršiš. En nś kann aš vera komiš babb ķ bįtinn meš EGS ašferšina, ef dęma mį af fréttum frį Svisslandi og Bandarķkjunum. Nżlega veitti rķkisstjórn Obama fyrirtękinu AltaRock Energy $6 miljón styrk til aš vinna aš jaršvarmavirkjun į Geysissvęšinu fyrir noršan San Francisco ķ Kalķfornķu. Auk žess hafši fyrirtękiš safnaš $30 miljónum hjį żmsum fjįrfestum. Ķ gęr tilkynnti fyrirtękiš hins vegar aš öllum framkvęmdum vęri hętt į svęšinu. Sennilega er žaš ašallega vegna mótmęla frį ķbśum nęrri virkjununum. Ķbśar ķ bęnum Anderson Springs skammt frį virkjuninni tóku eftir miklum fjölda af jaršskjįlftum, en sį stęrsti varš 5. september, og męldist 2.8 į Richter skalanum. Žetta er ekki ķ fyrsta sinn sem ķbśarnir verša varir viš jaršskjįlfta, en virkjanir af žessu tagi hafa veriš aš žróast į Geysissvęšinu sķšan 1983, og tķšni jaršskjįlfta hefur aukist stöšugt sķšan, eins og myndin til vinstri sżnir. Anderson Springs skjįlftarNś ķ mįnušinum um var einnig hętt viš $60 miljóna jaršvarmavirkjun ķ Basel ķ Svisslandi. Reyndar hafši borun og virkjanaframkvęmdum veriš hętt įriš 2006, og nś er tališ aš forystumašur fyrirtękisins, jaršfręšingurinn Markus Haring, verši fęršur fyrir dómstóla fyrir glępsamlega starfssemi. Nś er tališ sannaš aš skašlegir jaršskjįlftar ķ Basel nżlega hafi oršiš vegna borana og EGS eša vatnsžrżstings tilrauna ķ berggrunninum ķ Svisslandi. Fyrsti skjįlftinn, sem var 3.4 į Richter skalanum, varš ķ desember 2006 og olli töluveršu tjóni og miklum ótta. Yfir 3500 eftirskjįlftar fylgdu. Višbrögš almennings - almenningsįlitiš - hafa nś valdiš žvķ aš hętt hefur veriš viš tvö stór verkefni į sviši virkjunar jaršvarma, beinlķnis vegna jaršskjįlftahęttu. Er hętta į slķkum skjįlftum ķ sambandi viš jaršvarmavirkjanir į Ķslandi? Tvennt žarf aš hafa ķ huga. Ķ fyrsta lagi er ķslenska jaršskorpan allt önnur, sprungin, margklofin og mynduš į flekamótum sem eru sķfellt aš glišna. Ķ öšru lagi hefur EGS ašferšinni ekki enn veriš beitt ķ neinum męli hér į landi. Ef ķslendingar fara aš bora mikiš dżpra er hętt viš aš djśpbergiš sé svo žétt, aš EGS ašferinni verši beitt, og žį mį bśast viš skjįlftavirkni ķ kjölfar žess. Žį kemur upp stóra spursmįliš: hversu langt mun ķslenskur almenningur žį beygja sig til aš žjóna stórišjunni og virkjanaframkvęmdum?

Leirgos į Jövu

Sidoarjo Mud FlowĶ lok nóvember 2009 įtti ég leiš um eyna Jövu ķ Indónesķu, en hśn er töluvert stęrri en Ķsland (um 133 žśsund ferkķlómetrar) og hér bśa aš minnsta kosti 150 miljón manns. Eitt af mörgum furšuverkum į Jövu er leirgosiš sem hefur kaffęrt bęinn Sidoarjo sķšan 2006 og heldur stöšugt įfram aš ausa śt heitum leir. Myndin til vinstri er tekin śr geimfari.  Leirgosiš ķ Sidoarjo er klassķskt dęmi um hamfarir af manna völdum, orsakašar af algjörum klaufaskap, en djśptęk spilling mešal yfirvalda Indónesķu hefur leyft sökudólgunum aš sleppa til žessa. Forsagan er sś, aš olķufyrirtękiš og gasrisinn Lapindo Brantas boraši holu eftir jaršgasi ķ maķ 2006 nįlagt bęnum Sidoarjo į austur hluta Jövu. Žegar holan var oršin rśmlega einn km į dżpt, žį fóšrušu žeir holuna meš stįlpķpum. Borun hélt įfram og enn dżpra, en įn fóšrunar į nešri hluta holunnar. Žį streymdi heitt vatn, lešja og gas upp holuna, bęši innan stįlrörsins og utan žess og žeir misstu alveg stjórn į holunni.  Gos 3Auk žess byrjaši aš gjósa leir og gasi 200 m frį holunni og sišar einnig ķ um 800 metra fjarlęgš.Holan vķkkaši mikiš og er nś oršin stór gķgur, žar sem gżs stöšugt upp heitt vatn og gufa, lešja, gas og olķa. Gufustrókarnir nį nokkur hundruš metra hęš, og svartar lešjuslettur kastast tugi metra ķ loft upp. Tališ er aš um ein miljón rśmmetrar af lešju komi upp śr gķgnum į degi hverjum. Allt umhverfiš er žakiš lešju, sem hefur myndaš leirlag sem er meir en tuttugu metrar į žykkt. Lešjan hefur umlukiš ķbśšarhśs ķ bęnum og fęrt mörg žeirra ķ kaf. Ennig eru margar verksmišjur farnar undir leirinn. Meir en fimmtķu žśsund manns hafa oršiš aš yfirgefa heimili sķn og leirfjalliš er nś oršiš meir en tuttugu metrar į hęš, og žekur svęši sem er meir en 24 ferkķlómetrar. Yfir įttatķu žśsund manns bśa rétt utan viš varnargaršana og eru ķ stöšugri hęttu ef žeir bresta. Tjón og kostnašur viš ašgeršir er nś metiš į um $4 milljarša.Garšur  Allt hefur veri reynt til aš stöšva leirgosiš og sumt örvęntingarfullt. Ein tilraunin var aš lįta žśsundir af meter-stórum steinsteyptum kślum sķga nišur ķ gķginn, ķ von um aš žaš kynni aš reka tappann ķ gosiš, en ekkert breyttist viš žaš. Flóšgaršar hafa veriš reistir allt ķ kringum svęšiš, og eru žeir tķu til tuttugu metrar į hęš. Žaš er furšuleg sjón aš lķta į risastóra leirtjörnina liggja fast aš brśnum garšanna, en ķbśšarhśs ķ nęstu žorpum eru rétt viš vegginn, og eru miklu lęgri en varnargaršarnir.Framkoma stjórnvalda ķ žessu mįli hefur veriš mjög umdeild ķ Indónesķu og er gott dęmi um spillingu hér ķ landi. Ašal eigandi olķu og gas félagsisns Lapindo Brantas er Aburizal Bakrie, en hann er einn af fremstu rįšherrum ķ stjórn Indónesķu. Forseti landsins vill aš Lapindo greiši allan kostnaš sem hefur oršiš af leirgosinu, varšandi byggingu varnargarša, ašstoš viš flóttafólk og fleira.EJ20090930 overview p40  En Lapindo haršneitar og segir aš hér sé um nįttśruhamfarir aš ręša, og aš gosiš hafi orsakast af jaršskjįlfta sem var ķ meir en 300 km fjarlęgš. Jaršfręšingar telja žaš frįleitt og hafa sżnt framį aš leirgosiš orsakašist af lélegum ašferšum viš borun, en yfirvöldin hafa ekki enn gengiš hart į eftir Lapindo meš greišslu. Ašgangur aš svęšinu er mjög takmarkašur, en flóttafólk śr žorpunum sem eru farin ķ kaf hafa reist bśšir viš žjóšveginn. Reyndar er žjóšvegurinn lokašur, žar sem um 10 km kafli er kominn undir leir. Žegar viš nįlgušumst svęšiš, žį vorum viš strax umkringdir af flóttamönnum, sem voru reišir, illir višureignar og heimtušu greišslu fyrir aš hleypa okkur inn į svęšiš. Žegar viš nįlgušumst flóšgaršinn žį tók į móti okkur öryggisveršir Lapindo Brantas félagsins og neitušu okkur um frekari inngang. Yfirmašur öryggisvaršanna var žó viljugur aš fara meš mig einan į mótorhjóli innį svęšiš til aš taka myndir, žegar hann frétti aš ég vęri jaršfręšingur. Viš ókum eftir slóša ķ sleipum leirnum efst į varnargaršinum og inn į žann hluta svęšisins žar sem leirinn hefur žornaš og haršnaš eins og steinsteypa. Žegar nęr kom gķgnum žį var leirdrullan rennandi blaut, og streymdi fram 60oC heit blanda af vatni, olķu og leir. LoftmyndUSGSŽaš var strek lykt af brennisteinsgasinu H2S. Mér skildist aš hver fjölskylda flóttamanna af svęšinu hafi fengiš um $200 ķ bętur, sem er skammarlega lķtiš. Nś hafa fjögur žorp fariš undir leirinn, og fjórtįn manns hafa farist. Mér var sagt aš 25 verksmišjur hefšu fariš ķ kaf, og atvinnuleysi er mjög mikiš. Ekkert lįt viršist enn vera į leirgosinu og jaršfręšingar spį aš žaš muni vara ķ um 30 įr. Nś er mišjan į leirfjallinu byrjuš aš sķga nišur, vegna žess aš svo mikiš magn af jaršefnum hefur komiš upp į yfirboršiš.

« Fyrri sķša

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband