Frsluflokkur: Snfellsnes

slenska landgrunni kortlagt af Olex

KollullTogarar eru tbnir mjg gum tkjum, sem kvara stasetningu og botnlag hafsins. Skipstjrar varveita slk ggn, sem eru a sjlfsgu mikilvg til a kanna miin og finna au aftur sar. Undanfarin r hafa margir skipstjrar haft a fyrir reglu, a senda inn slk ggn til norksa fyrirtkisins Olex. ar er ggnum safna til a gera nkvm kort af hafsbotninum. Kortin hafa stasetningu, sem er betri en tu metrar og hartlur, sem eru milli 0,1 til 1 meter. annig hefur n veri safna ggnum af nr llu (80%) slenska landgrunninu. ri 2006 kom t ritger eftir Matteo Spagnolo og Chris Clark um slenska landgrunni. Hana m finna hr: http://www.journalofmaps.com/article_depository/europe/spagnolo_glaciallandforms_1222426647.pdf

eir tlka Olex korti essu svi og sna fram a ar rkja hrif jkla saldarinnar myndun botnsins, samt myndunum sem tengjast eldvirkni og skorpuhreyfingum hafsbotnsins gosbeltum neansjvar. sld akti jkulskjldur allt landgrunni og jkullinn var botnfastur. Snnun ess eru jkulgarar ea endamrenur, sem finnast ti brn landgrunnsins, til dmis jkulgarurinn Ltragrunni t af Breiafiri, sem g hef ur fjalla um hr: http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/1400703/

essum Olex kortum kemur margt frlegt fram, til dmis Djpll t af safjarardjpi. Hann er U-laga versnii og um 150 m dpri en hafsbotninn umhverfis. mynni Djpls hefur hlaist upp mikil keila af seti, ar sem llinn fer fram af landgrunnisbrninni. Einnig er myndin af Jkuldjpi mynni Faxafla merkileg og frlegt a sj hva landslag essu svi er mikilfenglegt undir hafinu. Myndin sem fylgir hr me er af Kollul, norvestur af Snfellsnesi. a er berandi hva botninn er skafinn hr og hva jarlgin koma greinilega fram sem lnur me noraustur stefnu. etta eru a llum lkindum forn blgrtislg, eins og bergi grunni Snfellsness og eyjum Breiafjarar. Vestast myndinni, um 20 km norvestur af Jkli, er svi me allt ara og reglulega fer botnsins. Er a einfaldlega framhald blgrtismyndunarinnar ea er a ef til vill ungt gosberg, tengt gosbelti Snfellsness? LGM kortEf til vill finna sjmenn “hraun” botn hr? Raua lnan kortinu snir stasetningu versnis, sem snt er efst myndinni. Taki eftir hva botninn er finn. Alun Hubbard og flagar (Quaternary Science Reviews 2006) hafa notfrt sr upplsingar um tbreislu jkulsins hafsbotni egar sldin ni hmarki og gert lkan af tbreislu jkulskjldsins yfir og umhverfis sland. a er snt seinni myndinni, lkani sem vi slandssvi fyrir um 21 sund rum. myndinni eru snd ytri mrk jkulsins landgrunninu og einnig tlnur slands vi h, sem samsvarar sjvarmli , samkvmt lkani eirra. a gefur v ga mynd af v hva jarskorpan seig miki undir fargi ssins. Hvtir blettir Trllaskaga og Flateyjarskaga sna svi ea jkulsker, sem hugsanlega stu uppr jklinum.


Hetjan mn er rni Thorlacius

rnig er fddur Norska Hsinu Stykkishlmi og ar lst g upp. Forvitni mn um vi og strf rna Thorlacus (1802-1891) er v elileg, en hann reisti etta merka hs milli 1828 og 1832 og bj ar til dauadags. a er elsta tvlyfta hsi slandi. rni var af tt tgerarmanna og kaupmanna. Fair hans, lafur Thorlacus, var einn umfangsmesti kaupmaur slandi lok tjndu aldar. Einnig stundai hann strtger. Hann lt til dmis eitt skipa sinna sigla beint me saltfiskfarm til Spnar en hin sigldu me kaupstaavrur til Kaupinhafnar. Vegna dugnaar hans hfst Bldudalsfiskur til vegs og viringar mrkuum erlendis. ri 1807 festi lafur kaup Stykkishlmsverslun og reiddi kaupveri t hnd: 5622 rkisdali. Hann lst skyndilega ri 1815 besta aldri. voru eignir hans taldar 100,000 rkisdalir silfurvers. Tveir synir hans, myndugir, tku n vi aunum. Bogi Benedictsen hafi starfa sem factor fyrir laf Thorlacus og eftir andlt lafs tk hann vi rekstrinum fyrir hnd ekkjunnar og hinna ungu sona. rni var v kaupmannssonur, sem hafi r miklum aui a spila. Hann var settur til mennta Danmrku og Noregi, tungumlum, verslunarmennsku og skipstjrnar- og siglingafrum. Hann var v menntaur sem endurreisnarmaur og vel falinn til a stra verklegum framfrum. rni var sendur fyrst til nms menntaskla Kaupmannahfn ri sem fair hans deyr, 1815. essum sama skla var spekingurinn Georg Brandes sar vi nm. rni tskrifast ri 1818, aeins 16 ra. snr hann til Bjrginar nm sjmannafrum og tk stu sem sjmaur siglingum milli Noregs og Danmerkur um tma. ri 1821 er hann kominn me skipstjrarttindi, einn af mjg fum slendingum eim tma. rni var n fr a stra snum eigin hafskipum milli slands og Evrpu. En hann var einnig bi vsindamaur, heimsborgari, kaupmaur, bndi, farmaur og hugamaur um fornminjar og sgu landsins. arna togast sjmennskan, frin og bndinn. rni var talinn hreystimenni, sgarpur og mikill velli. Myndin sem fylgir er tekin efri rum hans. Hann var skotfimur og einnig skutlari, sem var flnkur vi selveiar og nvgi vi hvali. Hann var einn af stofnendum lestrarflags Stykkishlmi ri 1841 og sar var r v Amtsbkasafn ri 1847 ea Bkasafn Vesturamtsins. Bkasafni var til hsa fyrst um sinn Norska Hsinu. rni var einnig flugur sjlfstisbarttunni og starfsemi hans var hluti af flagsvakningu og sjlfstishrefingu Jns Sigurssonar. Milli rna og Jns barst mikill fjldi sendibrfa um miss mlefni. Hann studdi einnig vi skld og rithfunda, sem ttu erfitt uppdrttar, einkum au Sigur Breifjr og Jlnu Jnsdttur. nvember ri 1845 hefur rni veurathuganir og byrjar a halda veurbk sna, sem n er jminjasafni. Hann mldi fyrstu bi hita og loftrsting nokkurm sinnum dag, en ri 1856 hf hann einnig rkomumlingar og sjvarhitamlingar ri sar. a er almennt tali a mlingar rna Stykkishlmi mega rttilega teljast hornsteinn slenska veurstvakerfisins. r eru einnig metanlegur ttur heildarmynd veurlags Norur Atlantshafi til lengri tma. rni hlt fram reglubundnum veurathugunum til rsins 1889, en tk sonur hans vi. San hafa veurathuganir veri gerar Stykkishlmi sliti.


Steinblmin Drpuhlarfjalli

dendrtegar g var a alast upp Stykkishlmi gafst mr stundum tkifri til a sj stein, sem tti hug minn allan. etta var nokku str steinn r Drpuhlarfjalli, sem stillt var upp stofu eirra hjna Sigurar gstssonar og Ingibjargar Helgadttur Clausenshsi. Yfirbor steinsins var eins og heill blmagarur, ar sem brnar greinar kvslast og breiast t. Allir sem skouu steininn voru einu mli um a hr vru steingerar plntur. A vsu finnast plntusteingervingar Drpuhlarfjalli, og jafnvel steinrunnin tr, 4 milljn ra gmul. En steinblmin eirra Sigurar og Ingibjargar eru ekki steingervingar, heldur kristallar af mngan oxi. dendrtSteinninn er alveg jafn fagur og merkilegur fyrir a, en skreytingin er ekki af lfrnum uppruna. Steinninn mun hafa fundist egar gullleitin var ger Drpuhlarfjalli ri 1939. San hef g rekist nokkra steina af svipari ger fjallinu, en engan jafn stran og fagran. Hr me fylgja nokkrar myndir af eim. Mngan ox kristallar me etta form eru nefndir dendrtar vegna ess a eir skifta sr sfellt msar greinar vexti. Me v myndar kristallinn einskonar bla, sem lkist helst margskiftu laufblai af burkna. dendrtSennilega berst mngan ox upp sprungur berginu me jarhita og vi vissar astur fellur vkvinn t MnO2 og myndar kristalla af msum tegundum af mangan oxi, eins og hollandt, romanechit, cryptomelan og todorokt.


egar Bjarnarhafnarfjall var eyja

BjarnarhafnarfjallBjarnarhafnarfjall (574 m) stendur stakt noranveru Snfellsnesi. Meiri hluti fjallsins er myndaur Terter tma, mest r blgrti ea stafla af basalt hraunlgum, sem eru um 5 til 6 miljn ra gmul. suvestur hluta fjallsins eru myndanir r lparti og andesti, sem tilheyra hinni fornu Setbergseldst Eyrarsveit fyri vestan. Utan Bjarnarhafnarfjalli er allstr mbergsmyndun Kothraunskistu. Hn hefur myndast mun sar, vi gos undir jkli sld. Bjarnarhafnarfjall var ur hluti af samfelldri hslettu blgrytismyndana, sem nu um Breiafjr og Snfellsnes. saldarjklarnir skru essa hslttu sundur og mtuu a landslag, sem einkennir svi dag. egar sldinni lauk var sjvarstaa mun hrri en n og mun Bjarnarhafnarfjall hafa veri eyja, eins og fyrsta mynd snir. a var me hstu og ef til vill strstu eyjum landsins, yfir 20 ferklmetrar a flatarmli. Fyrir um 3800 rum opnaist gossprunga me VNV-ASA stefnu og Berserkjahraun rann, aallega r fjrum ggum: Rauuklu austast, Gruklu, Smhraunsklum og Kothraunsklu vestast. Ekki er vita hva gosi st lengi, en sennilega var a samfellt. m greina fjgur vel askilin hraun. a fyrsta rann fr Rauuklu ( nmer 1 annari mynd) og er a hraun ynnst, mest unnfljtandi og ef til vill heitast. Samkvmt efnagreiningu virist Rauukluhraun vera mun frumstara en yngri hraunin, til dmis me yfir 13.7% MgO, en hin seinni hraunin eru me um 9.8% MgO. Nst rann hraun fr Kothraunsklu, sem er vestast (#2). a er mun fnara apalhraun og illt yfirferar. rann hraun r Smhraunsklum og fr til vesturs (#3). Rann a t Hraunsfjr og myndai rengslin firinum, sem nefnd eru Mjsund. Loks kom hraun r Gruklu (#4) og suur jari ess myndaist Selvallavatn. A llum lkindum var eldvikrni allri sprungunni fr Rauuklu og til Kothraunsklu upphafi goss, en san rengdist sprungan og virkni takmarkaist vi essa fjra gga.

Berserkjahraung tel lklegt a Bjarnarhafnarfjall hafi veri eyja ur en Berserkjahraun rann. Sennilega var sundi milli fjallsins og Snfellsness fremur mjtt og mjg grunnt og landslag kann hafa veri lkt og snt er fyrstu myndinni.


Hva var jkullinn ykkur?

ykkt jkulsinsg fjallai hr fyrir nean um jkulgarinn Ltragrunni sld. shellan, sem myndai hann hefur n allt a 130 km fr landi og lkist v shellum eim, sem streyma fr Suurheimskautinu dag. En essi shella t r Breiafirinum var botnfst og ekki fljtandi. Lkn af sykktinni byggjast v a sinn hagi sr eins og parabla, en ykktin er miki h v hva vinm er miki milli jkulsins og landsins sem hann fer yfir. Myndin snir nokkrar niurstur um sykkt, sem Eggert Lrusson (1983) hefur sett fram fyrir Vestfiri. Hr er jkullinn inn landi allt a 2 km ykkur, en sennilega um 1,2 km. San ynnist hann jafnt og tt ti landgrunninu, en er alltaf meir en nokkur hundru metrar (lrtti sinn er km).


Jkulgarurinn Ltragrunni segir merka sgu

Kattarhryggurri 1975 uppgtvai rds lafsdttir stran jkulgar Ltragrunni. Garurinn er um 120 km t af Bjargtngum, en liggur boga, sem umlkur mynni Breiafjarar, eins og myndin snir (bla svi). Ekki hefur garurinn fengi formlegt nafn, en hefur mist veri kallaur Kattarhryggur ea “brjlai hryggurinn”. Sjmenn ekkja hann vel, enda er hryggurinn eitt aal hrygningarsvi steinbtsins. Hryggurinn hefur myndast af risastrum skrijkli, sem fyllti allan Breiafjr og skrei t til vesturs. Til a hlaa upp slkum hrygg, arf jkullinn a vera botnfastur. Kattarhryggur er um 100 km lengd og nr allt suur af Kollul. ar endar hann og er a sennilega vsbending um, a ar hafi skrijkullinn floti sj, enda miki dpi hr. Hryggurinn er um 20—30 m hr og 800-1000 m breiur. Dpi umhverfis hrygginn er um 200 m a noran veru en dpkar til suurs 250 m skammt fr Kollul. Myndin snir versni af garinum, sem er brattari a vestan en a austan.

versniLtragrunn og reyndar nr allt landgrunni hefur veri mynda einn htt ea annan af skrii jkla til hafsins sld. Garurinn er ein skrasta snnun um a. En hann minnir okkur vel hva saldarjkullinn hefur veri duglegur a grafa t landi og mta a landslag, sem vi kllum firi dag. Sjlfsagt hafa veri str fjll og sennilega samfelld hsltta fyrir sld milli Vestfjara og Snfellsness. Stug hreyfing skrijkulsins og tgrftur hans hefur frt grynni efnis t brn landgrunns, ar sem v var sturta niur hafdjpin. essi trllvaxna jarta hefur unni hgt og stugt, en gleymum v ekki, a hn hafi rjr milljnir ra (alla sldina) til a klra verki og moka t Breiafjr.


Gagngata og vrur Berserkjahrauni


Gagngatarjr gtur liggja um Bererkjahraun: Skollagata, Berserkjagata og Gagngata. Su sarnefnda liggur fr Hraunsfiri og vert yfir hrauni til austurs fyrir noran Gruklu. Forna gatan er nokkurn veginn eins og jvegur nmer 558, sem n nefnist Berserkjahraunsvegur. Vi vestur jaar hraunsins hefur veri hlai upp tluvert mannvirki fyrr ldum, til a gera kleift a komast upp bratt hrauni. BerserkjavaraVrur eru mjg berandi Berserkjahrauni, enda getur hr legi yfir oka og slmt skyggni. En eitt er mjg merkilegt vi essar vrur: r hafa flestar einskonar vegvsi. a er langur og mjr steinn, sem skagar t r vrunni miri og vsar veginn ttina a nstu vru. etta er reyndar mjg skynsamlegt fyrirkomulag. blindbyl er ekki ngilegt a komast bara til nstu vru. Feramaurinn arf einnig a vita hvaa tt hann a fara til a finna nstu vru. etta er einkum mikilvgt ar sem vegurinn er krkttur eins og hr.

g hef ekki s svo merkar vrur annars staar ferum mnum. En vil geta ess, a vrur Skgastrnd hafa einnig vegvsi, til dmis grennd vi Hvalltur. essi vegvsir er annan htt. a er ferhyrnt gat miri vrunni, og me v a sigta gegnum gati sr maur nstu vru, ea alla vega ttina til hennar.


Ljsmynd Howells af Hrauni


Howell Hraung hef fjalla tluvert um Berserkjahraun hr blogginu, en hr er ein frbr mynd af gamla bnum. Um aldamtin 1900 tk breski ljsmyndarinn Frederick W.W. Howell yfir 400 myndir slandi. r eru n safni Cornell Hskla Bandarkjunum og agengilegar netinu. Ein eirra er merkt annig safni Cornell: “Hraun. Styr's home. Howell, Frederick W. W. ca. 1900.” Styr er a sjlfsgu Vga-Styrr, sem bj undir Hrauni ea Berserkjahrauni. Fjlskyldan raar sr upp fyrir ljsmyndarann, me pabba og strkinn ara hnd og mgurnar vi bjardyrnar. Hsmirin er bin a setja sig tandurhreina og hvta svuntu. Gamli brinn er a sjlfsgu alveg eins og teikningu Collingwoods fr 1897.


Rta dys berserkjanna


A llum lkindum hefur veri grafi einhvern tma flestar ef ekki allar fornar grafir, dysjar og hauga slandi. mestu niurlginartmum jarinnar hafa heimamenn sjlfsagt leita fornar grafir von um fjrsji ea haugf. sari tmum var a rmantkin um fornmenn og sgutmann, sem kynti undir, einkum meal erlendra feramanna. annig rtai bretinn W Collingwood msum grfum sgustum lok ntjndu aldar og me fulltingi dr. Jns Stefnssonar.

Dys berserkjanna hefur einnig ori fyrir mrgum rsum. S fyrsta sem vi vitum um er lok tjndu aldar, egar Hallgrmur lknir Bachmann (1740-1811) Bjarnarhfn fr dys berserkjanna og kom heim me mannabein. Bachmann, sem var rmar 3 lnir (yfir 190 cm) h, mldi einn lrlegginn vi sig og taldi a berserkurinn hefi ekki veri eins hr og hann. etta hefur lafur Thorlacus Stykkishlmi eftir kerlingunni Prjna-Siggu, sem var vist hj Hallgrmi Bjarnarhfn.

lafur Thorlacius “observator” (1837-1920) lsir dys berserkjanna sem 3 lna hrri, og rtt vi gtuna. Vani er a allir sem ra framhj kasta steini dysina og essi vegur var mjg fjlfarinn egar kauptn var Kumbaravogi hj Bjarnarhfn. Sumari 1875 fr lafur fr Stykkishlmi vi ttunda mann t hraun og byrjuu eir a rjfa dysina. egar eir voru um a bil hlfnair geri sunnan rok og rigningu og verkinu var v htt. lafur fr aftur a dysinni og grf frekar og fundu eir bein, sem Hjrtur Jnsson lknir sagi vera hvalbein. San var dysin hlain upp.

Sigurur Vigfsson forni (1828-1892) kannai Berserkjahraun gst ri 1889. Snfellski frimaurinn orleifur J. Jhannesson (1878-1944) hefur a eftir Kristjni orleifssyni a Sigurur forni hafi skili vi dysina sundurttta. Kristjn var unglingur Bjarnarhfn egar Sigurur forni var fer, en Kristjn mun hafa lagfrt og endurhlai dysina.

ri 1897 fr W.G. Collingwood hr um, en ekki eru heimildir um hvort hann grf dysina. Hins vegar rifu hann og dr. Jn Stefnsson upp grf Gurnar svfursdttur Helgafelli jn 1897 og voru fyrir vonbrigum me a finna aeins fnar sptur og gmul bein.


Byrgi Berserkjahrauni


Undir Hrauni

Eyrbyggja segir svo um riju raut berserkjanna: … og gera byrgi hr fyrir innan hrauni.” Hva er byrgi etta og hvar er a? Bjrn Jnsson (1902-1987) bndi Innri-Kngsbakka var frur maur og skri rnefni sinni sveit. Bjrn taldi Krossrtt vera byrgi berserkjanna. g tel a svo s ekki, enda hafi Sigurur forni ur bent arar og miklu lklegri rstir sem hi forna byrgi.

Eyibli Berserkjahraun ea “undir Hrauni” stendur vi austur jaar Berserkjahrauns, en a hefur veri eyi san ri 1953. barhsi er steypt ri 1944 en er n komi a hruni. Sprfuglar gera sr n hreiur uppi hillum og skpum. Til er teikning fr 1897 af bnum undir Hrauni eftir W.G. Collingwood (1854-1932), sem snd er hr fyrir ofan. Bjarhsin standa hl vi hraunjaarinn, og umhverfis eru fjgur ea fimm tihs. bakgrunni er Bjarnarhafnarfjall, svo myndin er ger norvestur tt. Collingwood var hr fr me dr. Jni Stefnssyni lkni. Um dys berserkjanna segir Collingwood: “Hn var opnu fyrir nokkrum rum og ar fundust mjg str bein.” Gamli torfbrinn var notkun allt til 1944.

undan Collingwood feraist hr um hrauni s srkennilegi maur Sigurur forni Vigfsson (1828-1892). Hann var sjlfmenntaur fornleifafringur, sem s um ForSigurur forningripasafni lofti Dmkirkjunnar Reykjavk. Hann tti til a brega sr fornmannabning, eins og myndin snir. Af hverju gera starfsmenn jminjasafns slands ekki slkt hi sama dag? Of mikill Disney World stll fyrir eirra smekk?

rbk Fornleifaflagsins sem kom t ri 1893 skrifar Sigurur um Berserkjahraun. Hann lsir strum tftum (67 og 47 fet lengd) grennd vi binn undir Hrauni og telur ara eirra vera kirkju sem Styrr lt reisa og hina rstina af fornum skla. Handan vi Hraunlk er str kriki inn hrauni og nefnist krikinn Tr. Hr telur Sigurur a finna megi “geri” berserkjanna. Sennilega hann hr vi byrgi, sem minnst er Eyrbyggju. Geri telur Sigurur vera meir en 50 famar kannt og ferskeytt. Veggir, sem n eru fallnir, voru kaflega breiir og hlanir r grjti og torfi.

En Sigurur tekur einnig eftir mikilli “grjttft” suaustur horni gerisins og vil g draga athygli lesendans einkum a henni. Hn er hlain hraunbrninni og ntir a nokkru leyti str bjrg hrauninu sem vegg. Tftin er um 7 m lengd og um 4 m breidd. En tveir veggir tftarinnar eru hlanir r venju strum hraunbjrgum, eins og myndin snir. Ljsa stikan er 1 m lengd. Hr eru bjrg sem eru meir en meter verml og hefur eim veri lyft upp vegg einhvern htt. Er essi svokallaa grjttft reynd byrgi sem nefnt er Eyrbyggju? a er ekki lklegt, en Sigurur forni segir a lokum: “Hr er ausjanlega strkostlegt mannvirki fr fornld, og getur enginn efi veri, a a s geri berserkjanna.” Var etta strskorna byrgi nota sem fiskibyrgi, og hver var tilgangur me hinum miklu hlnu veggjum, sem Sigurur greinir fr? Frimaurinn orleifur Jhannesson er sammla Siguri forna um essa tlkun skrslu, sem hann samdi fyrir rnefnastofnun.

Berserkjabirgia er fleira sem vert er a minnast sambandi vi bli undir Hrauni. Uppi hraunbrninni rtt fyrir vestan binn eru fimm ea sex gmul fiskibirgi. au eru hlain r strum hraunstykkjum, og gisi milli, eins og venja var ger fiskibyrgja. Slk byrgi eru vel ekkt hj Gufusklum undir Jkli, ar sem anna hundra birgi hafa fundist, og einnig va Reykjanesi, til dmis vi slfsskla, Grindarvk og var. Fiskibyrgi eiga eitt sameiginlegt: au eru ll hlain hrauni, ar sem stt var til sjvar. Svo var einnig hr, v fyrir noran bli Hraun er Hraunsvk. aan var ri fr Hrauni Breiafjr til fiskjar. Fiskur var fyrrum verkaur og urkaur stanum. Fiskurinn var flattur eins og saltfiskur, en san lagur til erris urrkgara, helst hrauni. San var fiskurinn lagur byrgi og geymdur annig yfir veturinn. vori var fiskurinn tekinn r byrgjunum og lagur garana ar til honum var pakka til a flytja sktur sem komu erlendis fr til a kaupa fisk ea skrei. Sennilega hafa slkar enskar sktur legi Kumbaravogi (Cumberland Bay?), sem er fyrir framan Bjarnarhfn.


Fyrri sa | Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband