Frsluflokkur: Bandarkin

Obama tlar a fria Kyrrahafi

Friun KyrrahafsinsVi gleymum v vst oftast a Banadrkin stjrna risastru svi mi og vestur hluta Kyrrahafsins san 1944. Korti snir etta svi, sem er um tvr milljnir ferklmetra str (tuttugu sinnum strra en sland) og verur n fria. Obama forseti tilkynnti etta gr aljarstefnuni Our Ocean, ea Hafi Okkar, Washington um verndun hafsins. Rstefnunni er strt af utanrkisrherra Bandarkjanna John Kerry, og ar er saman kominn mikill fjldi vsindamanna, hrifamanna og stjrnmlamanna heims. Hfu markmi rstefnunnar er a kanna stand hafsins og bta hvernig mannflki umgengur hafi og aulindir ess, einkum lfrki. Hollywood stjarnan Leonardo di Caprio er mikill hugamaur um verndun hafsins og hefur egar rstefnunni veitt styrk sem nemur $8 milljn dlum til essa.

Verndu sviHr eru fulltrar allra landa saman komnir – nema slands! a er smn, skmm og aumingjaskapur a slenska rki skuli halda svo illa spunum a vi erum tilokair fr slkum fundum vegna salegra hvalveia, sem skila nr engum tekjum til jarinnar. a er reyndar furulegt a fjlmilar skuli ekki gera meir r essu mli og krefja rkisstjrnina skringar essu standi. Reyndar slapp einn slendingur inn rstefnuna, en a er rni M. Mathiesen, sem vinnur hj Sameinuu junum, og fkk a fljta me. Merkilegt hvernig gamlir kreppuvaldar skjta aftur upp kollinum tlndum…


etta kemur okkur llum vi

kolakynt orkuverOrkuver Bandarkjunum dla t um 38% af llum koltvsringi sem berst t lofti og veldur neikvum loftslagshrifum. Obama vill skera etta niur um 30% nstu rum, sem er ekki ng en spor rtta tt. a ir a 550 kolakyntar og sktugar orkustvar vera a loka og arar orkulindir koma stainn ea meiri orkusparnaur. Stra vonin er a Amerkanar sni sr fremur og enn meir a kjarnorkuverum, og srstaklega orkuverum sem keyr eru af rum en ekki ran. a er hgt a draga r mengun fr kolakyntu verunum. Fr rinu 2005 hefur mengun fr eim egar minnka um 13%. Obama mun beita sr fyrir svipuum agerum rum lndum, egar hann fundar me erlendum ramnnum sar smar. A sjfsgu er Obama n me essu a hanna fallegan minnisvara um valdaskei sitt og er a hi besta ml.


Obama fer str vi loftslagsbreytingar

vikunni lsti Obama forseti Bandarkjanna v yfir a stjrn hans muni vinna a v a draga r losun koltvoxs fr orkuverum sem nemur 30%. Reynt verur n a loka sem flestum orkuverum, sem kynt eru me kolum, en kol eru talin allra mesti mengunarvaldurinn hva snertir bi koltvox og brennistein. Htt er vi a bartta Obamas vi mengunarvldin veri erfi og pltsk. 73% Amerkana tra n a loftslagsbreytingar su a gerast. En skounin essu mli er mjg klofin eftir flokkum. annig eru 65% af Demkrtum sannfrir um a mikil gnun stafi af loftslagsbreytingum en aeins 25% af Repbliknum. Barttan gegn mengun og loftslagsbreytingum er ekki talin good for business, en samt sem ur er jin a sga hgt og hgt rtta tt. etta er strt tspil hj Obama og ef til vill stefnir hann a byggja upp arfleif sna essu svii ur en kjrtmabili hans lkur.


Mandela og Washington gtu a

nelson mandelaa er miki rt lndum Norur Afrku essa dagana og lkur a nir menn og njar stjrnir taki ar vld va a loknum byltingum. Hver er reynslan af byltingum yfir leitt? a er eitt a hrinda af sta byltingu, en svo allt anna ml a stjrna farslan htt eftir, og enn meiri vandi a leyfa lri a koma landinu sar. Sagan segir okkur a nr allir forsprakkar byltinga hafi teki einrisvld og haldi eim lengi eftir byltingu. Ltum Napleon, Lenn og Castr sem nrtk dmi. georgewashingtonEinri er spillandi og algjrt einri er algjrlega spillandi, segir sagan okkur. g held a eir Nelson Mandela og George Washington su einu forsetarnir sem stru byltingum, en gfu svo fljtlega vldin aftur hendur lrinu virulegan htt. eir voru bir heiursmenn. Vonandi koma arir slkir fram vettvanginn Norur Afrku.


Verur nsti stri skjlftinn Amerku?

1700skjlftinnFlestir einbna suur Kalifornu sem mesta httusvi sambandi vi jarskjlfta Amerku, en sennilega er rtt a lta tluvert norar. ri 1700, hinn 26. janar um kl. 9 a kvldi rifnai eitt sund km lng sprunga jarskorpuna sigbeltinu undir vestur hluta Norur Amerku og jarskjlfti af strargrunni 9 skk alla Kyrrahafsstrnd Bandarkjanna og Kanada. a var Juan de Fuca flekinn sem var a sga undir Norur Amerku flekann. Flekahreyfingin essu sigbelti er nokku erfi, v Jan de Fuca flekinn er ungur, heitur, tiltlulega elislttur, og sgur v treglega undir Norur Amerku me mealhraa um 3 sm ri. Af eim skum er halli sigbeltinu ltill, ea um 20 grur fr lrttu, og mikil spenna hlest upp skorpunni milli strra skjlfta. Myndin fyrir ofan snir versni af sigbeltinu, ar sem skjlftinn mikli gerist. skrapp flekinn um 20 metra niur mttul jarar. Flbylgjan gjreyddi orp innfddra Vancouver eyju, og flbylgjan ni alla lei til Japan, hinu megin Kyrrahafsins. a eru heimildir fr Japan sem gera okkur kleift a tmasetja ennan mikla skjlfta. ar landi var etta fyrirbri kalla “munaarlausa flbylgjan“ ar sem hn birtist n ess a nokkur jarskjlfti gengi yfir undan, eins og ttt er. Seinni myndin er lkan af dreifingu flbylgjunnar yfir Kyrrahaf ri 1700. Tsunami1700N telja margir skjlftafringar a skur skjlfti geti gerst essu sigbelti um 500 ra fresti, ea jafnvel oftar, og rifnar skorpan fr norur hluta Kalifornu og allt norur til vestur strandar Kanada. N eftir stra skjlftann Japan hafa bar Oregon og Washington fylkja vakna vi illan draum, og tta sig v a strandlengja eirra gti ef til vill veri nsta hamfarasvi. Hinga til hefur herzlan veri mest jarskjlftahttuna Los Angeles og suur Kalifornu, en n kann a a breytast. Sigbelti sem ekki hafa rifna lengi, og legi dvala nokkur hundru r, eru mjg lklegir vgvellir stru skjlftanna framtinni. Cascade sigbelti og vestur strnd Oregon, Washington og Bresku Columbu eru v vglnu.

Komu sumir frumbyggjar Nja Heimsins fr Evrpu?

srndinegar sldin st sem hst fyrir um 18 til 20 sund rum, var heimur okkar hr Norur Atlantshafi tluvert lkur v sem n er. Eins og myndin til hliar snir, var hafsekja yfir meiri hluta Norur Atlantshafs essum tma, fr vestur strnd Frakklands og alla lei til Maine austur strnd Norur Amerku. sland var langt inni sbreiunni. essum tma var jflokkur vestur hluta Evrpu sem er kenndur vi felli Solutr Frakklandi: Solutrean menningin. Minjar eirra finnast einnig Spni og Portgal. Helsta einkenni eirra voru glsilegir rvaroddar og spjtsoddar r tinnu, sem gerir voru af miklum hagleik, eins og nnur myndin snir. Oddarnir lkjast mjg eim sem Clovis menningin skildi eftir meginlandi Norur Amerku fyrir um rettn til fjrtn sund rum, sem g hef nlega blogga um hr: http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/1153257/ Eru Clovis og Solutrean menningarnar skyldar? Fru Solutre menn mefram hafsrndinni, og lifu eins og eskimar v sem hafi gaf, ar til eir komust alla lei til austur strandar Norur Amerku? Hittu eir ar fyrir fk sem hafi komi til Nja Heimsins fr Asu tv sund rum ur? Solutreanetta eru spennandi spurningar, og margir hafa vellt essu fyrir sr undanfari. essu til stunings hefur veri bent a fundist hafa Norur Amerku rjr ea fjrar hauskpur af flki sem hefur cro-magnon einkenni Evrpuba, lk einkennum Asumanna. Ein er til dmis hauskpa af konu Minnesota, sem er talin um 15 til 20 sund ra. nnur er hauskpa af konu Mexk sem er fr v um 13600 rum. Mannfringar og fornleifafringar munu halda fram rannsknum essu svii, og deila um niurstur. En mli er srstaklega vikvmt fyrir ndnana Norur Amerku, sem vilja alls ekki taka til greina neinar tilgtur um frumbyggja fr Evrpu essum tma. Nlega fannst beinagrind af karlmanni Washington fylki, um nu sund ra gmul: Kennewick maurinn. Fornleifafringar bentu kvein cro-magnon einkenni hans. Indjnar svinu nu eignarhaldi beinagrindinni og bnnuu frekari snatku sem var nausynleg til a gera greiningu erfarefni. Samkvmt lgum er essi beinagrind elsti indninn, en vsindin f hvergi nrri a koma til a prfa mli.

Fyrstir Nja Heiminum: rvaroddar eldri en Clovis

ClovisrvarNorur Amerka hefur lengi veri kllu nji heimurinn. annig litu innflytjendur fr Evrpu Amerku, egar eir fluttu vestur um haf tjndu og ntjndu ldinni, leit a nju lfi, njum vintrum og meiri tkifrum. Antonin Dvorak samdi jafnvel heila symfnu um hugmyndina. Meginlandi ber nafn me rentu, v a mannkyni uppgtvai a tiltlulega nlega. Lengi var tali, a fyrstu menn hefu komi til Amerku fr Asu fyrir um a bil 13 sund rum, og gengi yfir Beringssund sldinni egar sjvarstaa var mun lgri en hn er dag. eir voru nefndir Clovis, og helsta einkenni eirra voru fagurlega gerir rvaroddar og spjtsoddar, eins og fyrsta myndin snir. Ef svo er, er a enn mikil rgta a slkir oddar hafa aldrei fundist Sberu ea austur hluta Asu, ar sem Clovis flki er tali eiga uppruna sinn. En njar uppgtvanir, sem voru gerar opinberar dag, benda til a Clovis hafi alls ekki veri fyrstu mennirnir Nja Heiminum. a var uppgrftur fornleifum Texas sem kann a valda byltingu essu svii. Pre Clovis Hr komu fram rvaroddar og nnur tl sem eru meir en tv sund rum eldri en Clovis, ea fr v fyrir um fimmtn sund og fimm hundru rum. Neri myndin snir hluta af efninu sem fannst hr Buttermilk Creek, elstu fornminjagrf Norur Amerku. Eins og sj m vi samanbur myndunum, eru rvaroddarnir greinilega frumstari en Clovis. Sennilega eru eir fyrirennarar hinnar glsilegu Clovis tkni ger rvarodda. er Clovis tknin amersk uppfynning, en ekki innflutningur fr Asu, eins og fyrr var tali.Samanburur myndunum snir a framfarir myndun rvarodda var trlega mikil rmlega tv sund rum.

Eldstin Yellowstone

RisSumari 1989 starfai g um tma Yellowstone jgarinum Klettafjllum Bandarkjanna. jgarurinn nr yfir nokkurn hluta Yellowstone eldstvarinnar, en etta eldfjall er svo strt a mikill hluti ess er enn utan garsins. Samt er jgarurinn um einn tundi af flatarmli slands a str. egar vi vorum gngu gegnum skga og yfir heiar vi jarfriathuganir Yellowstone, hafi g a alltaf fyrir si, a halda hnefastrum steini vinstri hendi og jarfrihamrinum hgri hendi. Svo sl g steininn vi hvert spor, til a lta bjarndrin vita a einhver vri fer ngrenninu. eim er einkar illa vi a ef maur kemur a eim vrum, og gera rs. g tala n ekki um, ef maur gengur vart milli birnunnar og afkvmis, en er rs rugg, og endalok nr alltaf hrmuleg. g ekki konu sem var vi jarfrirannsknir Alaska, og missti ba handleggi, alveg upp a xlum, gini strum og grimmum birni. g s mrg str bjarndr ferum mnum Yellowstone, eir horfu tt til okkar, og fylgdust me, en hldu san fram a bora ber og jurtirog ltu okkur frii. En efni mitt essum pistli er reyndar ekki tengt bjarndrunum, heldur eldfjallinu Yellowstone. sigris

Uppruni eldvirkni Yellowstone er tengdur heitum reit djpt mttli jarar, meir en eitt hundra klmetrum fyrir nean meginlandsskorpuna. Meginland Norur Amerku hefur stugt reki til vesturs yfir heita reitinn sastliin sautjn milljn r, en heiti reiturinn er kyrrstur mttlinum. Hann brir meginlandsskorpuna nean fr og kvikan rs upp til a mynda eldstina yfirbori. Risastrar eldstvar bor vi Yellowstone haga sr allt ru vsi en au eldfjll sem vi eigum a venjast hr slandi. Gosin Yellowstone eru mrgum sinnum strri, og langt milli eirra. annig geta lii allt a jafnvel milljn r milli gosa. Sasta strgosi var fyrir 640 sund rum. San hafa nokkur hraun runni, en a hefur ekki gosi neitt a ri 70 sund r. Undir Yellowstone er n kvikuhlf, ea str tankur af brnu bergi, og safnast sfellt meira hann. Kvikuhlfi tmdist sast strgosi fyrir 640 sund rum, og fll ak hlfsins niur, og n askja myndaist, sem er 40 sinnum 60 km str. Skjlftar:skorpuhreyfinga er tluvert san a vsindamenn tku eftir v, a yfirbor skjunnar gengur upp og niur, og eiginlega virist svo sem a eldstin s a “anda” a sr kviku r mttli jarar og inn kvikuhlfi. Fyrsta myndin snir breytingar sem hafa veri mldar san 1923. sustu ld var yfirleitt sig skjunni, eins og kemur fram annarri mynd. En svo snerist ferli vi kringum 2004, og askjan tk a rsa um 7 til 10 sm ri, sem benti til ess a kvika streymdi inn af miklu dpi. Gti etta bent gos asigi? rija myndin eru allra njustu niurstur, sem benda til ess a risi s htt, ea alla vega stana bili. Ef til vill getum vi anda rlegar n um tma.

jgarurinn var stofnaur ri 1872, og er hann fyrsti jgarur jarar. Einn af eim sem tk tt leiangri til Yellowstone ri 1872 var mlarinn Thomas Moran, og listaverk hans hfu mikil hrif kvrun Bandarkjaings a fria svi og mynda hr hinn fyrsta jgar. egar myndir hans voru sndar Washington DC, kva foretinn a etta fagra svi yrfit a fria strax. Nafn jgarsins er dregi af Yellowstone fljti. a nefndu indnar na fyrir langa lngu, og sennilega er nafni dregi af ljsleitu og gulu lpart jarlgunum, sem in sker sig gegnum umhverfis eldstina. eir sem hafa komi inn Landmannalaugar kannast vel vi ennan sama gula lita. MoranOkkur dreymir flest um einhverja draumafer, sem vi viljum komast vinni. Mnar draumaferir voru: nmer eitt Galapagoseyjar, og nmer tv Yellowstone. g er svo heppinn a hafa komi oft bi essi strkostlegu svi og kynnst eim ni. Endilega lti i vera af v a leyfa ykkar draumfer a rtast.



Me 60 Minutes Eyjafjallajkli

60 MinutesEinn frgasti frttaskringattur heims er tturinn "60 Minutes" hj CBS sjnvarpskejunni Bandarkjunum. eir eru ekktir aallega fyrir vandaa vinnu, mikla gagnrni og tarlegar rannsknir frttaefni v sem eir fjalla um. a var mikil ngja fyrir mig a starfa me eim nokkra daga slandi og fra um gosin tv Eyjafjallajkli, jarfri slands og uppruna eldfjalla yfir leitt. Enginn sjnvarpsttur sem fjallar um daglega viburi og frttnmt efni er jafn htt metinn og hefur eins mikla horfun eins og 60 Minutes, en um 15 miljn sj ttinn viku hverri Bandarkjunum einum. Frttaskrandinn sem g vann me Eyjafjallajkli var Scott Pelley, en honum til astoar var framleiandinn Rebecca Peterson og slenska sjnvarpskonan Eln Hirst. r Rebecca og Eln unnu dag og ntt vi undirbning og a safna efni ur en upptakan hfst. Tknimenn sem unnu vi upptkuna voru alls tu manns og frbrt li alla stai. Starfsli 60 Minutes


egar Kanar vildu kaupa sland og Grnland

W.H. Sewardegar Abraham Lincoln var forseti Bandarkjanna, var William H. Seward (1801-1872) utanrkisrherra hans. var Monroe yfirlsingin hvegum hf, nefnilega a llum frekari tilraunum rkja Evrpu til a komast yfir lnd ea landsvi Norur ea Suur Amerku yri mtt me valdi af hendi Bandarkjanna. Monroe yfirlsingin, sem var sett fram ri 1823, stafesti a engar nlendur Evrpuja vru heimilar vesturheimi, og stainn lstu Bandarkin v yfir a au muni ekki skifta sr af millilandadeilum innan Evrpujanna. essum anda vildu Bandarkin komast yfir au landsvi sem Evrpujir ru yfir Norur Amerku. Bk Peirceeir byrjuu v a kaupa Alaska af rssum ri 1867 fyrir aeins 7,2 miljn dali og a var William H. Seward sem stri eim kaupum fyrir Bandarkin. sama tma vildu Bandarkin eignast lnd Karbahafi og hfu lengi augasta Kbu. essum tma tti Danmrk nokkrar eyjanlendur Vestur Indum, ea eyjarnar Saint Croix, Saint Thomas og Saint John. Altala er a danir voru mestu harstjrarnir og harskeytir rlahaldarar Karbahafi eim tma. ri 1867 byrjai Seward a semja vi dani um kaup eyjunum, en ekki gekk a dmi upp. Aftur var reynt ri 1902 en frumvarpi fll danska inginu. fyrri heimsstyrjldinni fr mli a frast anna horf, og danir fllust loks slu eyjanna fyrir 25 miljn dali, en gengi var fr slunni ri 1917. San hafa eyjarnar veri kallaar Jmfrareyjar, ea the Virgin Island of the United States. Um lei og kanar festu kaupin, fllust eir a viurkenna Grnland sem hluta af Danmrku. a var mjg snjallt brag hj dnum a setja au skilyri fyrir kaupunum. a er ekki eins ekkt stareynd a Seward vildi einnig kaupa Grnland og sland fyrir hnd Bandarkjanna. Hann faldi Strand- og Sjmlingastofnun Bandarkjanna, U.S. Coast Survey, a ganga fr skrslu um hlunnindi Grnlands og slands, en var Charles S. Peirce (1839-1914) forstumaur stofnunarinnar. Peirce eldri var ekki aeins frbr vsindamaur, heldur merkur heimspekingur. Hann kom fyrstur manna fram me kenninguna um pragmatism, sem heldur v fram, a ef einhver kenning passar vel vi athuganir og stareyndir, er kenningin sennilega rtt. Peirce fkk son sin Benjamin M. Peirce til a vinna a skrslunni, sem var afhent Seward desember 1867 og gefin t bkarformi ri sar af Utanrkisjnustunni. Peirce yngri var nmuverkfringur. Charles PeirceBkin heitir A Report on the Resource of Iceland and Greenland. Bkin er 72 sur, myndskreytt og gefur frlega mynd af slandi eim tma, en ekkert bendir til a Ben Peirce hafi stt heim sland ea Grnland vi undirbning bkarinnar. Bkina m til dmis lesa vefnum hr. Ekki er mr kunnugt um gang mlsins milli yfirvalda dana og bandarkjamanna essum tma, en svo virist sem bandarska ingi hafi ekki fylgt mlinu eftir frekar a sinni. Svo gerist a ri 1946 a Bandarkin gera formlegt tilbo Grnland upp eitt hundra miljn dali, eins og komi hefur fram leyniskjlum sem voru birt nlega. Ekkert var r eim kaupum heldur, en bandarkjamenn nu auvita ftfestu bum lndum keypis me v a beita astu sinni Norur Atlantshafs bandalaginu ea NATO. Hvernig liti sland t dag, ef r kaupunum hefi ori?


Fyrri sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband