Bloggfrslur mnaarins, jn 2014

Stutt gos Etnu

ri  EtnuEtna eldfjall Sikiley byrjai a gjsa sastliinn sunnudag, 15. jn. a er alltaf viburur egar Etna gs, af v a hn er anna virkasta eldfjall jarar. Kilauea Hawai er nmer eitt. fyrstu voru sprengingar suaustur gg fjallsins og san tk basalt hraun a streyma niur hlar fjallsins. Loka var flugvllum Sikiley um tma vegna sku. Gosi ni strax hmarki nsta dag. Myndin snir lnurit fyrir tvr jarskjlftastvar, sem eru stasettar hlum Etnu. etta er ri ea titringur, sem verur beinlnis vegna streymis kviku upp um gginn. a er gur mlikvari goskraftinn. g fkk tkall fr flaga mnum, sem stran bt me tvr yrlur og tvo kafbta um bor. Hann var staddur Mijararhafi. En g var a benda honum , a ann dag, 17. jn, var egar byrja a draga r goskraftinum og gosi v sennilega komi lokasprettinn. v miur of seint a bregast vi. Hinn 19. jn var rinn kominn venjulegt horf og gosinu a mestu loki. Eins og venjulega, er goskrafturinn nr alltaf mestur fyrstu tvo dagana og v vera menn a bregast snggt vi ef skoa skal slkar hamfarir jarar.


Obama tlar a fria Kyrrahafi

Friun KyrrahafsinsVi gleymum v vst oftast a Banadrkin stjrna risastru svi mi og vestur hluta Kyrrahafsins san 1944. Korti snir etta svi, sem er um tvr milljnir ferklmetra str (tuttugu sinnum strra en sland) og verur n fria. Obama forseti tilkynnti etta gr aljarstefnuni Our Ocean, ea Hafi Okkar, Washington um verndun hafsins. Rstefnunni er strt af utanrkisrherra Bandarkjanna John Kerry, og ar er saman kominn mikill fjldi vsindamanna, hrifamanna og stjrnmlamanna heims. Hfu markmi rstefnunnar er a kanna stand hafsins og bta hvernig mannflki umgengur hafi og aulindir ess, einkum lfrki. Hollywood stjarnan Leonardo di Caprio er mikill hugamaur um verndun hafsins og hefur egar rstefnunni veitt styrk sem nemur $8 milljn dlum til essa.

Verndu sviHr eru fulltrar allra landa saman komnir – nema slands! a er smn, skmm og aumingjaskapur a slenska rki skuli halda svo illa spunum a vi erum tilokair fr slkum fundum vegna salegra hvalveia, sem skila nr engum tekjum til jarinnar. a er reyndar furulegt a fjlmilar skuli ekki gera meir r essu mli og krefja rkisstjrnina skringar essu standi. Reyndar slapp einn slendingur inn rstefnuna, en a er rni M. Mathiesen, sem vinnur hj Sameinuu junum, og fkk a fljta me. Merkilegt hvernig gamlir kreppuvaldar skjta aftur upp kollinum tlndum…


Grnland dkknar

sinn dkknarGrnland er auvita ekki grnt, og ekki er a heldur hvtt. Myndin sem vi berum flest huga okkar um Grnland er mjallhvt jkulbreia. Hn er ekki lengur rtta myndin. sinn er a vera sktugur, eins og vi Rax rkum okkur fer innlandssinn fyrir tveimur rum. Fyrst var haldi a yfirbor Grnlandsjkuls vri a vera dkkara vegna brnunar, en renna skristallar saman og mynda stra kristalla, sem virast dekkri. En n kemur ljs a jkullinn er a vera dekkri vegna ryks, hreininda, mengunar og eldfjallasku. ar hafa einnig hrif aska fr sprengigosunum Eyjafjallajkli ri 2010 og Grmsvtnum ri sar. Einnig hefust fr skgareldum Sberu mikil hrif. Sumt af rykinu kemur fr strandlengju Grnlands, ar sem brnun jkla skilur eftir au landsvi. Vindar lyfta san rykinu og leirnum af essu nja landi og bera inn sbreiuna.

Endurskin er albedoegar sinn dkknar, drekkur hann sig meiri hita fr slargeislum og brnar hraar. Endurskin slarljss fr jkulyfirborinu minnkar. Mlieiningin fyrir endurskin er albedo. Fyrir hreinan og mjallhvtan snj er albedo nlgt 0.8 ea 0.9. Fyrir dkkt yfirbor hafsins er albedo hins vegar um ea undir 0.1. Myndin snir hvernig albedo breytist eftir rstum, en einnig hvernig albedo heild hefur lkka Grnlandsjkli fr 2009 til 2013. Tali er a dkknun Grnlands og fallandi albedo jkulsins auki brnun hans a minnsta kosti 10% vibt vi brnun sem orsakast beint af hlnun jarar.


Hafi inni jrinni

Demantur fr BraziluVar etta rtt hj Jules Verne? Er str hafsjr inni jrinni? Njar rannsknir benda til a a s miklu meira vatn irum jarar en haldi var, en a er ekki fljtandi formi, heldur bundi inn kristllum. Hr er mynd af demant sem fannst Brazilu ri 2008. Hann er frekar ljtur, og var seldur aeins $10, en hann hefur reynst vera fjrsjur fyrir vsindin. Demanturinn, sem barst upp yfirbor jarar eldgosi, er ekkert srlega merkilegur a sj, en innan honum finnast fagurblir kristallar af steindinni ringwoodite. Myndin snir einn slkan ringwoodite kristal. Ringwooditeessi kristaltegund hefur ur veri bin til tilraunum vsindamanna vi mjg han hita og rsting sem er jafn og 400 til 600 km dpi inni jrinni. N er loksins bi a finna ringwoodite nttrunni og s uppgtvun er a bylta mynd okkar um innri ger jarar og um magni af vatni inni jrinni. Ringwoodite kristall getur innihaldi allt a 2.5% vatn og ess vegna kann a vera mikill vatnsfori djpt jru, ar sem essir kristallar rfast.

Sigbelti og vatnMyndin snir versni af jrinni. Vegna flekahreyfinga sgur jarskorpan niur mttul jarar svoklluum sigbeltum, einkum umhverfis Kyrrahafi. Bergi jarskorpunni er “blautt” og inniheldur tluvert vatn egar a sgur niur mttulinn a irum jarar. dpinu mttlinum myndast vatns-rkt ringwoodite essari fornu jarskorpu, um 400 til 600 km dpi.

Hinga til hefur vsindaheimurinn haldi a meginhluti vatnsins jru vri hfunum. Heimshfin og vatn yfirbori jarar eru um 1,36 miljarar rmklmetrar, en a er aeins um 0,023% af llu rmmli jarar. Nju niursturnar varandi ringwoodite benda til a risvar sinnum meira vatn en ll heimshfin kunni a vera bundin ringwoodite um 400 til 600 km dpi. N munu koma fram njar kenningar um hringrs vatnsins jarkerfinu, milli bergsins sem inniheldur ringwoodite irum jarar, og hafsins. a sem keyrir essa hringrs eru flekahreyfingar og sigbeltin, og a er einmitt essi hringrs sem gerir jrina alveg srstaka og skapar nausynlegar astur fyrir lfrki sem vi ekkjum og elskum.


Gagngata og vrur Berserkjahrauni


Gagngatarjr gtur liggja um Bererkjahraun: Skollagata, Berserkjagata og Gagngata. Su sarnefnda liggur fr Hraunsfiri og vert yfir hrauni til austurs fyrir noran Gruklu. Forna gatan er nokkurn veginn eins og jvegur nmer 558, sem n nefnist Berserkjahraunsvegur. Vi vestur jaar hraunsins hefur veri hlai upp tluvert mannvirki fyrr ldum, til a gera kleift a komast upp bratt hrauni. BerserkjavaraVrur eru mjg berandi Berserkjahrauni, enda getur hr legi yfir oka og slmt skyggni. En eitt er mjg merkilegt vi essar vrur: r hafa flestar einskonar vegvsi. a er langur og mjr steinn, sem skagar t r vrunni miri og vsar veginn ttina a nstu vru. etta er reyndar mjg skynsamlegt fyrirkomulag. blindbyl er ekki ngilegt a komast bara til nstu vru. Feramaurinn arf einnig a vita hvaa tt hann a fara til a finna nstu vru. etta er einkum mikilvgt ar sem vegurinn er krkttur eins og hr.

g hef ekki s svo merkar vrur annars staar ferum mnum. En vil geta ess, a vrur Skgastrnd hafa einnig vegvsi, til dmis grennd vi Hvalltur. essi vegvsir er annan htt. a er ferhyrnt gat miri vrunni, og me v a sigta gegnum gati sr maur nstu vru, ea alla vega ttina til hennar.


Elsta jarskorpan er eins og sland

Kanada einsog sland

norvestur hluta Kanada eru bergmyndanir, sem eru um 4.02 milljarar ra a aldri. etta berg nefnist Idiwhaa Gneiss og er meal elsta bergs, sem finnst jru. Til samanburar er aldur jarar talinn vera 4.54 milljarar ra. Miki af essu bergi Kanada er kalla greenstone, ea grnsteinn, en a er ummynda basalt. Ummyndunin er af vldum jarhita, eins og gerist jarskorpunni undir slandi. Reyndar er grnsteinn bergtegund sem er algeng slandi. Vi finnum til dmis grnstein Hafnarfjalli mti Borgarnesi og fjllunum fyrir ofan Staarsveit Snfellsnesi. Ransknir jarefnafri og steinafri essara fornu myndana Kanada sna a essi jarskorpa hefur myndast alveg sama htt og sland. Frumkvikan er basalt, sem hefur myndast vi brnun mttli jararinnar. Basalt gosin hafa hlai upp miklum stafla af hraunum, sem er margir klmetrar ea jafnvel tugir km ykkt. Basalt hraunstaflinn var svo ykkur, a neri hluti hans grfst djpt og breyttist vegna jarhitans grnstein. vissum svum djpinu brnai ummyndaa bergi og var til lpartkvika. Jarefnafri ggnin forna berginu fr Kanada eru naualk niurstum jarskorpunni fr slandi. etta skrist allt egar Kanadskir jarfringar beittu skilningi myndun slands vi a tlka Kanadska fornbergi. a m segja a myndun slands skri nokkurn htt myndun meginlandsskorpu af vissri tegund. Myndin sem fylgir er tlkun Kanadamanna eirra elstu jarskorpu. Taki eftir a jafnvel landakorti, sem eir teikna yfirbori er hermt eftir tlnum slands. a er langt san a jarfringar fru a bera saman gmlu jarskorpuna Kanada og sland. Robert Baragar var egar kominn spori kringum 1970.


Ljsmynd Howells af Hrauni


Howell Hraung hef fjalla tluvert um Berserkjahraun hr blogginu, en hr er ein frbr mynd af gamla bnum. Um aldamtin 1900 tk breski ljsmyndarinn Frederick W.W. Howell yfir 400 myndir slandi. r eru n safni Cornell Hskla Bandarkjunum og agengilegar netinu. Ein eirra er merkt annig safni Cornell: “Hraun. Styr's home. Howell, Frederick W. W. ca. 1900.” Styr er a sjlfsgu Vga-Styrr, sem bj undir Hrauni ea Berserkjahrauni. Fjlskyldan raar sr upp fyrir ljsmyndarann, me pabba og strkinn ara hnd og mgurnar vi bjardyrnar. Hsmirin er bin a setja sig tandurhreina og hvta svuntu. Gamli brinn er a sjlfsgu alveg eins og teikningu Collingwoods fr 1897.


Rta dys berserkjanna


A llum lkindum hefur veri grafi einhvern tma flestar ef ekki allar fornar grafir, dysjar og hauga slandi. mestu niurlginartmum jarinnar hafa heimamenn sjlfsagt leita fornar grafir von um fjrsji ea haugf. sari tmum var a rmantkin um fornmenn og sgutmann, sem kynti undir, einkum meal erlendra feramanna. annig rtai bretinn W Collingwood msum grfum sgustum lok ntjndu aldar og me fulltingi dr. Jns Stefnssonar.

Dys berserkjanna hefur einnig ori fyrir mrgum rsum. S fyrsta sem vi vitum um er lok tjndu aldar, egar Hallgrmur lknir Bachmann (1740-1811) Bjarnarhfn fr dys berserkjanna og kom heim me mannabein. Bachmann, sem var rmar 3 lnir (yfir 190 cm) h, mldi einn lrlegginn vi sig og taldi a berserkurinn hefi ekki veri eins hr og hann. etta hefur lafur Thorlacus Stykkishlmi eftir kerlingunni Prjna-Siggu, sem var vist hj Hallgrmi Bjarnarhfn.

lafur Thorlacius “observator” (1837-1920) lsir dys berserkjanna sem 3 lna hrri, og rtt vi gtuna. Vani er a allir sem ra framhj kasta steini dysina og essi vegur var mjg fjlfarinn egar kauptn var Kumbaravogi hj Bjarnarhfn. Sumari 1875 fr lafur fr Stykkishlmi vi ttunda mann t hraun og byrjuu eir a rjfa dysina. egar eir voru um a bil hlfnair geri sunnan rok og rigningu og verkinu var v htt. lafur fr aftur a dysinni og grf frekar og fundu eir bein, sem Hjrtur Jnsson lknir sagi vera hvalbein. San var dysin hlain upp.

Sigurur Vigfsson forni (1828-1892) kannai Berserkjahraun gst ri 1889. Snfellski frimaurinn orleifur J. Jhannesson (1878-1944) hefur a eftir Kristjni orleifssyni a Sigurur forni hafi skili vi dysina sundurttta. Kristjn var unglingur Bjarnarhfn egar Sigurur forni var fer, en Kristjn mun hafa lagfrt og endurhlai dysina.

ri 1897 fr W.G. Collingwood hr um, en ekki eru heimildir um hvort hann grf dysina. Hins vegar rifu hann og dr. Jn Stefnsson upp grf Gurnar svfursdttur Helgafelli jn 1897 og voru fyrir vonbrigum me a finna aeins fnar sptur og gmul bein.


Byrgi Berserkjahrauni


Undir Hrauni

Eyrbyggja segir svo um riju raut berserkjanna: … og gera byrgi hr fyrir innan hrauni.” Hva er byrgi etta og hvar er a? Bjrn Jnsson (1902-1987) bndi Innri-Kngsbakka var frur maur og skri rnefni sinni sveit. Bjrn taldi Krossrtt vera byrgi berserkjanna. g tel a svo s ekki, enda hafi Sigurur forni ur bent arar og miklu lklegri rstir sem hi forna byrgi.

Eyibli Berserkjahraun ea “undir Hrauni” stendur vi austur jaar Berserkjahrauns, en a hefur veri eyi san ri 1953. barhsi er steypt ri 1944 en er n komi a hruni. Sprfuglar gera sr n hreiur uppi hillum og skpum. Til er teikning fr 1897 af bnum undir Hrauni eftir W.G. Collingwood (1854-1932), sem snd er hr fyrir ofan. Bjarhsin standa hl vi hraunjaarinn, og umhverfis eru fjgur ea fimm tihs. bakgrunni er Bjarnarhafnarfjall, svo myndin er ger norvestur tt. Collingwood var hr fr me dr. Jni Stefnssyni lkni. Um dys berserkjanna segir Collingwood: “Hn var opnu fyrir nokkrum rum og ar fundust mjg str bein.” Gamli torfbrinn var notkun allt til 1944.

undan Collingwood feraist hr um hrauni s srkennilegi maur Sigurur forni Vigfsson (1828-1892). Hann var sjlfmenntaur fornleifafringur, sem s um ForSigurur forningripasafni lofti Dmkirkjunnar Reykjavk. Hann tti til a brega sr fornmannabning, eins og myndin snir. Af hverju gera starfsmenn jminjasafns slands ekki slkt hi sama dag? Of mikill Disney World stll fyrir eirra smekk?

rbk Fornleifaflagsins sem kom t ri 1893 skrifar Sigurur um Berserkjahraun. Hann lsir strum tftum (67 og 47 fet lengd) grennd vi binn undir Hrauni og telur ara eirra vera kirkju sem Styrr lt reisa og hina rstina af fornum skla. Handan vi Hraunlk er str kriki inn hrauni og nefnist krikinn Tr. Hr telur Sigurur a finna megi “geri” berserkjanna. Sennilega hann hr vi byrgi, sem minnst er Eyrbyggju. Geri telur Sigurur vera meir en 50 famar kannt og ferskeytt. Veggir, sem n eru fallnir, voru kaflega breiir og hlanir r grjti og torfi.

En Sigurur tekur einnig eftir mikilli “grjttft” suaustur horni gerisins og vil g draga athygli lesendans einkum a henni. Hn er hlain hraunbrninni og ntir a nokkru leyti str bjrg hrauninu sem vegg. Tftin er um 7 m lengd og um 4 m breidd. En tveir veggir tftarinnar eru hlanir r venju strum hraunbjrgum, eins og myndin snir. Ljsa stikan er 1 m lengd. Hr eru bjrg sem eru meir en meter verml og hefur eim veri lyft upp vegg einhvern htt. Er essi svokallaa grjttft reynd byrgi sem nefnt er Eyrbyggju? a er ekki lklegt, en Sigurur forni segir a lokum: “Hr er ausjanlega strkostlegt mannvirki fr fornld, og getur enginn efi veri, a a s geri berserkjanna.” Var etta strskorna byrgi nota sem fiskibyrgi, og hver var tilgangur me hinum miklu hlnu veggjum, sem Sigurur greinir fr? Frimaurinn orleifur Jhannesson er sammla Siguri forna um essa tlkun skrslu, sem hann samdi fyrir rnefnastofnun.

Berserkjabirgia er fleira sem vert er a minnast sambandi vi bli undir Hrauni. Uppi hraunbrninni rtt fyrir vestan binn eru fimm ea sex gmul fiskibirgi. au eru hlain r strum hraunstykkjum, og gisi milli, eins og venja var ger fiskibyrgja. Slk byrgi eru vel ekkt hj Gufusklum undir Jkli, ar sem anna hundra birgi hafa fundist, og einnig va Reykjanesi, til dmis vi slfsskla, Grindarvk og var. Fiskibyrgi eiga eitt sameiginlegt: au eru ll hlain hrauni, ar sem stt var til sjvar. Svo var einnig hr, v fyrir noran bli Hraun er Hraunsvk. aan var ri fr Hrauni Breiafjr til fiskjar. Fiskur var fyrrum verkaur og urkaur stanum. Fiskurinn var flattur eins og saltfiskur, en san lagur til erris urrkgara, helst hrauni. San var fiskurinn lagur byrgi og geymdur annig yfir veturinn. vori var fiskurinn tekinn r byrgjunum og lagur garana ar til honum var pakka til a flytja sktur sem komu erlendis fr til a kaupa fisk ea skrei. Sennilega hafa slkar enskar sktur legi Kumbaravogi (Cumberland Bay?), sem er fyrir framan Bjarnarhfn.


Minjar Berserkjahrauni

BerserkjadysFrsgnin um berserkina Eyrbyggju og Heiarviga sgu hefur hrifi marga, en er nokkur ftur fyrir essu? Samkvmt sgunni eiga a vera rj mannvirki af hndum berserkjanna: gatan, hagaveggur og byrgi. Tv eirra eru vel ekkt (gatan og veggurinn) en menn greinir um hi rija. Gatan er alls um 1200 metrar lengd og reyndar miki mannvirki. Margir telja a hn s elsta varveitta mannvirki slandi og er a sennilegt. Austur hluti gtunnar er landi Hrauns en vestur hlutinn Bjarnarhafnarlandi. a var tvmlalaust miki verk a ryja strum bjrgum og gjallmolum r vegi, eins og sst runingnum sem er ba vegu mefram gtunni. Hafur hn veri mikil samgngubt sveitinni. Reyndar var frt milli Hrauns og Bjarnarhafnar me v a ganga fjruna strstraumsfjru, en a er sjaldan svo. a er skemmtileg ganga a fara Berserkjagtu dag og er hn gtlega varveitt. Oftast hefja menn gngu sna austur enda gtunnar sem byrjar Hraunvk. Hrauni er allt fi og mosavaxi umhverfis, en fast vi gtuna er annar grur. ar er lyng, blmstrandi plntur og janfvel einir. a er merkilegt hva grur er miklu lengra veg kominn fast vi gtuna. Sennilega saukindin sem hr fer um einhvern tt v a tvega bur jarveginn og a bera annan og fjlbreyttan grur inn hrauni vi gtuna.

Um mija vegu gtunni er komi a hagagarinum ea veggnum, sem berserkirnir hlu. Hann hefur veri nenfdur Berserkjagarur. Hann nr niur a sj skammt fyrir austan Blmannavk og liggur nokkurn veginn beint inn hrauni. Veggurinn er nokku srstk smi. Austur hli veggsins er valt lrtt og allt a 2 metrar h, en va er vestur brn veggsins aflandi, me 45 til 60 gru halla. g hef alltaf heyrt a smi garsins vri ger ennan htt, til a hleypa sauf ara ttina (til austurs) en ekki til baka. Ekki er mr kunnugt um annan slkan gar slandi.Garur berserkjanna

ega Styrr og hanns menn hfu drepi berserkina bainu, fluttu eir lk eirra t hrauni. Dys berserkjanna er dag fast vi gtuna dalverpi miju hrauninu. Dalurinn er mist nefndur Berserkjalg ea Dysjalaut. Dysin er um 7 metrar lengd, mefram gtunni og um 3 metrar breidd.

Sigurur Vigfsson forni (1828-1892) kannai Berserkjahraun gst ri 1889 og ritai um a rbk Fornleifaflagsins (1893). Ekki getur hann ess hvort hann grf dys berserkjanna, en Snfellski frimaurinn orleifur J. Jhannesson (1878-1944) hefur a eftir Kristjni orleifssyni a Sigurur forni hafi skili vi dysina sundurttta. Kristjn var unglingur Bjarnarhfn egar Sigurur forni var fer, en Kristjn mun hafa lagfrt og endurhlai dysina. Kristjn orleifsson (1876-1959) var sar hreppstjri og bj Grund Eyrarsveit. g man vel eftir honum Stykkishlmi.

Gatan, garurinn og dysin hafa n skila sr sem reifanlegar menningarminjar, en hvar er byrgi? Eyrbyggja segir svo um riju raut berserkjanna: …… og gera byrgi hr fyrir innan hrauni.” Hva er byrgi etta og hvar er a? Sumir telja a hr s tt vi Krossrtt, sem er hraunjarinum skammt fyrir noran binn Hraun. g tel a lklegt, enda eru slkar rttir algengar og essi sker sig ekki r um byggingu. Sigurur forni heldur v hins vegar fram a byrgi sem berserkirnir hlu s hraunjarinum vi binn Hraun. Um a fjalla g nsta tti.


Fyrri sa | Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband