Bloggfrslur mnaarins, janar 2010

Hva er Skorpan ykk Undir slandi?

Richard Allen skorpuykktur en stgur t sinn ingvallavatni, viltu gjarnan vita hva hann er ykkur. En jarskorpan undir ftum okkar? Hva er hn ykk? Lengi var haldi a hn vri unn og heit, ea um 10 klmetrar, en n er deilt um a og tali a hn geti veri ykk og kld, og jafnvel allt a 43 klmetra ykk undir mihlendinu. a eru jarelisfrin og bergfrin sem eru n a reyna a svara essum spurningum, en dpsta borhola landsins, 3322 metra djpa holan Skarsmrarfjalli, er v miur allt of grunn til a svara sliku ar sem hn nr aeins niur um einn tunda af ykkt skorpunnar.Fallegasta myndin sem g hef s af ykkt skorpunnar undir slandi er eftir Richard Allen og flaga grein ritinu Journal of Geophysical Research ri 2002. Niurstur eirra eru byggar hegun jarskjlftabylgna gegnum skorpuna og mttulin undir landinu. Myndin er hr fyrir ofan, og litirnir sna mismunandi ykkt skorpunnar, sem er fr 15 til 43 klmetra ykk. ykkasta skorpan virist liggja undir mihlendinu, en a kemur vart hva ykktin er breytileg. ynnsta skorpan er snd svinu fr Breiafiri og Snfellsnesi og yfir Hrtafjr. etta kann a vera tengt v, a fr um 15 til 5 miljn rum san l gosbelti um Snfellsnes og til norausturs, og ef til vill var virkni og framleisla kviku lgra lagi eim tma.Myndbreytt bergEf vi ekkjum ykkt skorpunnar, er tmabrt a velta fyrir sr hita, rstingi og bergtegundum hennar. Allt arar stur rkja hva varar hita og rsting dpinu, sem skapa arar bergtegundir. Sennilega munum vi aldrei sj r bergtegundir yfirbori sem mynda mi- og neri hluta skorpunnar. rstingur innan jrinni er mldur gigapaskal einingum (GPa) , en rstingurinn eykst hlutfalli vi dpi, um eitt GPa hverja 37 klmetra. Bergfrin og efnasamsetning kvikunnar sem gs yfirbori snir a hn hefur rast vi rsting bilinu 0,4 til 0,8 GPa, sem samsvarar 15 til 30 klmetra dpi, ea nearlega skorpunni. En uppruni kvikunnar er a llum lkindum mttlinum og enn dpra. a er auvelt a tla rsting innan skorpunnar mismunandi dpi, en hitinn er anna ml. Hitastigullinn er hitaukning jarskorpunni me dpi. Hitastigull efri hluta skorpunnar, fyrir ofan 2 km, er talinn um 120C/km, samkvmt mlingum borholum sem ISOR og fleiri hafa gert. a er tiloka a svo hr hitastigull haldi fram niur botn skorpunni, v vri hn komin vel yfir brslumark basalts. Hitastigullinn htur v a minnka. Arnar Mr Vilhjlmsson og flagar ISOR telja til dmis a 7 til 13 km dpi gti hiti veri um 750 til 840 oC. Feitu rauu lnurnar myndinni fyrir ofan sna hugsanleg efri og neri mrk hitastiguls jarskorpunni undir slandi, en kvarinn til hgri snir dpt klmetrum. Ef vi vissum hitastigulinn, gtum vi fylgt lnu hans gegnum myndina, og kvara hvaa bergtegundir eru jafnvgi skorpunni og hvaa dpi. myndinni eru einnig sndir reitir sem afmarka r msu tegundir af myndbreyttu bergi sem gti rifist vi mismunandi rsting (dpi) og hita skorpunni. llum tilfellum fellur grynnsti hluti slensku skorpunnar zelta ea geislasteina reitinn, sem er auvita hrrtt, v vi sjum vitneskju um a eldri jarlgum yfirbori og dpri borholum. Ef hitastigullinn er hr (hitinn hkkar hratt me dpi) tekur vi myndbreytt berg sem nefnist hornfels. Ef hitastigullinn er dlti lgri, tekur vi myndbreytta bergtegundinn grnsteinn og amfblt miju skorpunnar.AmfbltMyndbreyting verur vegna efnahvarfa egar njar steindir myndast sem eru jafnvgi vi vaxandi hita og rsting, en efnasamsetning bergsins breytist yfirleitt ekki. Breyting basalts yfir amfblt gerist sennilega hitabilinu 450 til 700C og vi rsting sem samsvarar um 3 til 5 klmetra dpi skorpunni. Amfiblt steinn er sndur hr fyrir ofan, en essi bergtegund er eiginlega ekkt slandi en hefur fundist 3 klmetra dpi borholu Reykjanesi. Til ess a skorpan myndbreytist r basalti amfblt, arf vatn. Enn er ekki vita hva vatn hefur leita djpt skorpunni, og ef til vill er a bundi vi efri hlutann, ofan vi 5 til 7 klmetra. ll neri skorpan er sennilega ger af hinum msu afbrigum af gabbr. a verur gaman a fylgjast me v framtinni egar vi fum a vita meira um skorpuna undir ftum okkar.

Af Hverju Stoppar Kvikan Undir Eyjafjallajkli?

Sigurlaug Hjaltadttir og Kristn VopnfjrTni smskjlfta hefur aukist tluvert undanfarna daga undir Eyjafjallajkli, eins og Pll Einarsson hefur rtt um nlega, og m vera a ar stefni ra stand eins og rkti rin 1994, 1996, 1999-2000 og 2009. er tali a kvikuinnskot hafi ori undir eldfjallinu. a kann a virast merkilegt a hr hefur veri miki magn af kviku ferinni jarskorpunni en ekki ori nein gos yfirbori. Eyjafjallajkull hefur j gosi rin 1612 og 1821–1823, en vi verum a venja okkur af eirri hugsun a eldgos fylgi alltaf ra undir eldfjalli. N er jarelisfrileg vktun eldfjalla orin a g a flest tilfelli af ra eldstvum slands eru skynju, og urfa ekki endilega a hafa eldgos fr me sr. Ransknir thafshryggjum og eldfjallasvum va um heim benda einnig til ess a um 70% af kviku sem er ferinni storknar inni jarskorpunni, og aeins 30% gs upp yfirbori. Rannsknum jarelisfri Eyjafjallajkuls hefur fleygt fram undanfari. Freysteinn Sigmundsson og flagar hafa fylgst ni me v hvernig fjalli blgnar upp vi kvikuinnskotin, og beita til ess gervitungli sem hefur InSAR radar innanbors. En jarskjlftamlingar hafa n gegnumlst fjalli og jarskorpuna undir v. g vil benda srstaklega skrslu sem r Sigurlaug Hjaltadttir og Kristn S. Vogfjr hj Veurstofu slands (2009) hafa loki vi. Myndin sem fylgir hr me til vinstri er r grein eirra.Elisyngd kvikuEfri partur myndarinnar er kort sem snir dreifingu jarskjlfta undir Eyjafjallajkli undanfarin 14 r. Neri myndin er versni af jarskorpunni undir Eyjafjallajkli, sem snir dreifingu skjlftanna alla lei niur r skorpunni og niur a mrkum mttulsins um 22 klmetra dpi. eir raa sr lnu undir eldfjallinu, sem er laginu eins og ppa ea rr sem kvikan leitar upp eftir, tt a yfirborinu. En taki eftir a a eru rj svi ar sem fjldi skjlfta er berandi mikill. Nest er svi um 24 til 22 klmetra dpi, og etta munu vera mrk slensku jarskorpunnar og mttuls jarar. er svi um 8 til 10 klmetra dpi, ar sem skjlftar eru tastir. Hefur kvikur myndast hr? Eru mikilvg skil ger jarskorpunnar hr? Markar etta dpi skilin milli bergs sem er ummynda (vegna innihalds vatns) fyrir ofan og ttari skorpu fyrir nean? rija skjlftasvi er um 4 til 6 klmetra dpi, en a er einmitt dpi undir Eyjafjallajkli ar sem Freysteinn Sigmundsson og flagar hafa tali a kvikuinnskot gerist, samkvmt InSAR radar mlingum. yngadarlgmli var eina gtan sem Albert Einstein var ekki alveg binn a skra egar hann fll fr ri 1955, en yngdarlgmli stjrnar kvikuhreyfingum. Kvika leitar upp r mttli jarar og inn jarskorpuna vegna ess a kvikan er elislttari en mttullinn. g fjallai um myndun kvikunnar mttlinum bloggi mnu hinn 24. september 2009. Kvikan heldur fram a rsa skorpunni mean elisyngd hennar er minni en grannbergi, .e. bergi umhverfis rsina sem kvikan fer eftir. Ef kvikursin liggur um lttara berg, eins og til dmis mberg, ea jafnvel mjg ummynda berg, stoppar ris kvikunnar en hn getur beygt til hliar sem innskot. Massayngd ea elisyngd kvikunnar er v mjg mikilvgt atrii, og einnig elisyngd jarskorpunnar. Lnuriti fyrir ofan snir hvernig elisyngd kviku er h efnasamsetningu hennar, og a eru miklar sveiflur hr. En auk ess er elisyngd kvikunnar h gas innihaldi, sem er nnur saga. Er bergi undir Eyjafjallajkli me tiltlulega lga elisyngd? Ea er kvikan sem rs r mttlinum hr mjg ung? Vi vitum a va grennd vi Eyjafjallajkul finnst bergtegundin ankaramt, sem er hraun me miki magn af steindum ea dlum af proxen og livn. etta er ein massayngsta kvikutegundin, samt pikrti.AnkaramtAnkaramt finnst til dmis Hvammsmla og Hvammsnpi, og grjtnman Kattarhrygg Seljalandsheii fyrir Bakkafjruhfn er ankaramt hrauni, me hu elisyndina 2,87 til 2,92 tonn rmmeter. annig er mjg mikilvgt samspil milli elisyngdar kvikunnar og elisyngdar grannbergsins umhverfis kvikursina, sem getur veri mjg breytilegt me dpt jarskorpunni. Ef til vill virkar elisyngd jarskorpunnar undir Eyjafjallajkli eins og “filter” ea sa, sem stoppar kvikuna vissu dpi og dregur r tni eldgosanna. a er vert a velta v fyrir sr hvort elisyngd efri skorpunnar slenskum eldstvum sem hafa veri virkar sld s lgri en venjulega. a gti orsakast vegna ess a eim tima hefur efri skorpan myndast vi gos af mbergi og ru bergi sem hefur lgri massayngd en ella.

Er Himininn a Hrynja? Apophis Ferinni

Apophis  RadarVi ekkjum ll gmlu barnasguna um Litlu Gulu Hnuna. enskumlandi lndum er svipu barnasaga sem nefnist Chicken Little, og er stuttu mli annig: Hneta dettur r tr og lendir hausnum litlu hnunni. Hn fer til kngsins og segir honum a himininn s a hrynja. Allt fer uppnm konungsrkinu, en ekki rtist spin. Boskapurinn er s, a tra ekki llu sem manni er sagt. N segja rssar a himininn s virkilega a hrynja nstunni. Nlega var haldinn leynilegur fundur helstu srfringa rssa geimvsindum Moskvu, og aal erindi var a skipulegga agerir til a bgja smstirninu 99942 Apophis fr jru til a forast httulegan rekstur. Rssarnir telja a Apophis muni fara nrri jru eftir tvo ratugi og n s rtti tminn til a byggja geimfar til a senda mti Apophis og breyta braut ess. Anatoly N. Perminov, forstumaur Roscosmos, geimrannsknastvar Rsslands, segir: “g held a Apophis gti rekist jrina kringum 2032. Vi erum a tala um mrg mannslf hrna. a er betra a eya nokkrum miljnum dollara til a koma upp varnarkerfi, frekar en a ba agerarlaus, en gtu hundruir sunda farist.” Er mli svona alvarlegt, ea eru rssneskir verkfringar bara a haga sr eins og Chicken Little, til a skapa fjrmagn ntt verkefni? Hr fyrir ofan er mynd af Apophis, tekin me radar Arecibo rannsknastinni Puerto Rico janar 2005. Smstirni er litli ljsi bletturinn miri mynd hr fyrir ofan, og var um 29 miljn klmetra fr jru egar myndin var tekin.Itokawa smstirni Apophis fer hratt gegnum geiminn, ea 31 km sekndu, en smstirni er um 270 til 300 metrar verml. Litrf Apophis snir a hr er chondrt ea grjthnullungur ferinni, en ekki snjbolti, eins og halastjrnur. Hr til hgri fylgir me mynd af smstirninu Itokawa, sem japanska geimfari Hayabusa tok haust. Itokawa er sviu og Apophis, um 535 metrar lengd og 210 breidd. Apophis er braut sem sendir smstirni mjg nrri jru ri 2029, en verur a um 29451 km fjarlg, og svo aftur 13. aprl ri 2036 og 2068. En NASA er ekki sammla rssum. NASA segir a san Apophis var uppgtvu ri 2004 hafi httan rekstri minnka, vegna ess a braut ess hefur veri reiknu t me meiri nkvmni. Apophis er aeins um 300 metrar, og upphaflega hldu srfringar a a vri 2.7% lkur rekstri jru sem yri ri 2029. En n segja eir a smstirni fari framhj jru um 29500 klmetra fjarlg. egar Apophis verur aftur ferinni grennd vi jru rin 2036 og 2068, verur hn enn fjr, segir NASA. Belti af smstirnuma er von a rssar su taugastyrkir egar kemur a smstirnum. ri 1908 skall Tunguska smstirni niur Sberu og geri mikinn usla. Til allara hamingju var reksturinn byggum og engan sakai. a eru msar hugmyndir um hvernig hgt er a breyta rs smstirna til a fora rekstri vi jru. Ein s vinslasta er hugmyndin um “gravity tractors” ea drttarbta, sem eru stasettir grennd vi smstirni og nota yngdarafli til a breyta braut ess. Bandarkjunum er B612 stofnunin, sem vinnur a rannsknum um aferir til a breyta brautum httulegra smstirna. eir telja a engin htta stafi fr Apophis eins og er, en eru mti v a fikta vi ea breyta braut smstirnisins. Ef eitthva mistekst, verur httan meiri og rekstur gti ori. eir benda a a eru miljn nnur smstirni arna ti geimnum sem hgt er a gera fyrstu tilraunirnar . a er enginn vafi a slkar tilraunir eru eitt af stru verkum framtarinnar. Drttarbturinn  geimnumeir sem hafa huga a fylgjast daglega me eim smstirnum sem eru nrri jru, er bent “Asteroid widget” fyrir tlvur, en a m finna hr:http://www.jpl.nasa.gov/asteroidwatch/download.cfm a snir til dmis a hinn 21. janar fer 34 metra str loftsteinn fram hj jru um 895 sund km fjarlg.

Afleiingar Jarskjlftans Hat

Snigengi  HatFrttirnar fr Hati eru hrmulegar en eiga v miur eftir a vera verri. Hefi veri hgt a bjarga lfum me v a sp fyrir um skjlftann? a er auvelt a vera Besservisser ea vitur eftir , en a er vert a minna a ri 2008 birtu Eric Calais og flagar grein Geophysical Journal International og tilkynntu aljafundi Dminska Lveldinu a vaxandi spennusvi jarskorpunni umhverfis Enriquillo misgengi benti til a hr gti ori jarskjlfti brlega sem yri allt a 7,2 a styrkleika. Rannsknir eirra flaga voru a nokkru byggar margra ra GPS mlingum umhverfis misgengi. essar niurstur voru einnig kynntar fyrir forstisrherra og rum ramnnum Hati ma 2008.HristikotVsindamenn hvttu rkisstjrnina til a byrja v a styrkja sjkrahs, mikilvgar opinberar stofnanir, skla og a setja upp net af jarskjlftastvum, en ekkert var gert. Auk ess er vert a benda , a a er enginn skjlftamlir Hati. Enriquillo misgengi var virkt ri 1692 og lagi algjrlega rst Kingston, hfuborg Jamaku, og svo aftur ri 1907. a er snigengi, og grennd vi Port-au-Prince, hfuborg Hati, er hreyfningin v um 8 mm ri hverju. a er vert a bera Hati skjlftann saman vi Loma Prieta skjlftann Kalifornu ri 1989, en ar frust 63 manns. Skjlftarnir voru bir snigengi, bir 7.0 a styrkleika og mjg lkir. Tjn var miki Loma Prieta skjlftanum, en miklu minna en Hati. Aal stan essum mun er a Kalfornu, lkt og slandi er hnnunargildi byggingum htt og byggingar ra nokku vel vi stra skjlfta, jafnvel egar mjg mikil yfirborshrun verur. Loma Prieta stst meirihluti bygginga essa miklu raun n snilegra skemmda.Mannfjldi Hati er byggingarmti langt fr v a vera vieigandi og hnnunargildi lgsta mta. Bandarska jarvsindastofnunin hefur rtt essu gefi t hristikort af Hat skjlftanum, sem fylgir hr me. ar kemur fram a miju skjlftans, snt rautt myndinni, Port-au-Prince og ngrenni, var hristingur gfurlegur ea allt a og jafnvel yfir 100 sm sekndu. Taflan sem fylgir me snir mannfjlda svunum sem eru afmrku hristinkortinu. ar kemur fram a svinu ar sem hristingur var skaplegur ba hvorki meira n minna en 2,5 miljn manns.

Hva er Raunverulega a Gerast Haiti?

KarbaflekinnOkkur hafa borist hrmulegar frttir fr Hat kjlfar jarskjlftans mikla sem skk eynna Hispanlu hinn 12. janar. g dvaldi sast Hati gst 1991, er g starfai a rannsknum varandi loftsteinsrekstur sem var fyrir 65 miljn rum. var eymdin mikil essari sorglegu eyju og sennilega er hn enn verri dag. Jarskjlftar eru tir Hati en enginn essu lkt. Skjlftinn var 7.3 Richter skala, og aeins um 10 km dpi rtt undir hfuborginni Port-au-Prince. sundir hafa farist, hll forsetans og margar aalbyggingar hfuborgarinnar eru n rstir einar. En hva ligur bak vi ennan atbur? Mli er reyndar mjg einfalt, ef vi fylgjumst me flekahreyfingunum. Til a skilja a urfum vi a lta ni flekahreyfingar Karbahafi.  dagEins og myndin fyrir ofan snir, koma margir flekar saman hr grennd vi Hati. Fyrst ber a nefna Karbaflekann, en hann er reyndar einn af minni flekum jru. v miur er hann fremur illa stasettur, og Karbaflekinn hagar sr eins og sleipur sveskjusteinn milli fingranna, sem er kreistur saman af hreyfingum Norur Amerkuflekans fyrir noran og Suur Amerkuflekans fyrir sunnan. Afleiingin er s, a Karbaflekinn frist til austurs um 2,5 sm hraa ri. Fyrir noran eynna Hispanla (Hati myndar vestur hluta eyjarinnar) er risastrt misgengi hafsbotni, sem nefnist Cayman Trough. etta er snigengi, ar sem jarskorpan noran vi frist til vesturs, en Karbaflekinn sunnan vi Cayman Trough frist til austurs.Hati og KbaEinu sinni (fyrir 60 miljn rum) myndai Hati suur endann Kbu, eins og myndin til vinstri snir. Hreyfingin Cayman Trough snigenginu hefur frt san Hati langt til austurs, mia vi Kbu. Mli er enn flknara ar sem rtt sunnan vi snigengi er mkrfleki (Gonave flekinn), eins og snt er nstu mynd fyrir nean. Suur mrkin Gonave flekanum er snigengi sem nefnist Enriquillo-Plaintain Garden misgengi, en a hefur veri virkt ru hvoru, rin 1860, 1770, 1761, 1751, 1684, 1673 og 1618. Gonave mkrflekinnN brst a fram aftur fram, eftir 150 ra hl, me essum afleiingum. Hati merka sgu, sem ekki verur rakin hr, en g vil bara minnast ess a lokum a ri 1804 stofnai blkkumaurinn Jean-Jacques Dessalines fyrsta rki svertingja Amerku, er hann frelsai Hati og tk vldin af nlendustjrum Napleons hins franska.

Kircher Gerir Fyrsta versni af Jru

Vesvus 1638 Eldfjallasafni i Stykkishlmi eru tvr merkar eirstungur fr rinu 1638. nnur er af Vesvusi gjsandi og hin gosmyndin er af Etnu Sikiley. Bar myndirnar eru r verkinu Mundus Subterraneus ea Undirverld, sem gefi var t ri 1664 af frimanninum og Jestanum Athanasius Kircher. Hann hefur veri kallaur sasti maurinn sem vissi allt. Hann var sem sagt alfringur, lkt og Plin Eldri dgum rmverja. En a var auveldara a vita allt sautjndu ld, egar umfang og heimur ekkingarinnar var mun minni en n. Kircher (1601-1680) var fddur skalandi.Etna 1638Hann starfai Pfagari Rm fr 1633, og var einn helsti vsindamaur ea frimaur kalsku kirkjunnar, og eiginlega svar kirkjunnar vi Galle, sem lst skmmu ur en Kircher kemur til talu. Kircher var einstaklega forvitinn og snri sr a mrgu. Hann er til dmis s fyrsti sem geri tilraun til a lesa r tknletri fornegypta. Safn hans af fornmunum og minjum r nttrunni var risavaxi og hann setti upp frga Kircherianum safni Rm.hugi Kirchers eldfjllum er tengdur eldgosum talu um etta leyti. ri 1631 gaus Vesvus snu strsta gosi san 79 eKr. Gjskufl fr fjallinu eyddu bygg, og um fjgur sund manns frust. Eyileggingin ni rtt a tveggjum Naplborgar og gosi vakti mikla athygli. Um svpa leyti var Etna Sikiley virk, en hn gaus rin 1633, 1634 og 1638. Kircher lagi upp fer til eyjarinnar Mltu erindi pfans, og notai tkifri a kanna Vesvus og Etnu. egar hann kom til Napl gekk hann strax Vesvus, og lt sig sga kali niur gginn, sem tti miki afrek. Hann beitti uppfyndingu sinni, pantometer, ea fjarlgarmli, til a mla fjalli og gginn.Bk Kirchers, Mundus Subterraneum, er einstk fyrir a hr kemur fram fyrsti verskurur af allri jrinni. Hvlk dirfska, a leyfa sr slkt! Myndin er snd hr fyrir nean, en hn ber heiti Pyrophylaciorum. Kircher heldur v fram a a s mikill fori af hita miri jrinni, sem hann snir sem logandi bl kjarna jarar.PyrophylaciorumFr v stafa nokkrar greinar af eldi upp til yfirborsins. Hann leit a eldfjllin vru myndu til a hleypa hitanum t og upp yfirbor, en einnig til a draga inn loft sem hldi eldinum gangandi. Eldsneyti var brennisteinn, slt, tjara og nnur eldfim jarefni, en eta var kenning sem m rekja allar gtur til Seneku um 65 fyrir Krist. Kircher dr upp ara mynd sem sndi verskur af jru og fjallai um ferli vatnsins innan jarar: Systema ideale quo exprimitur aquarium. Kerfin sem essi tv versni sna var skring hans hringrs vatnsins, ar sem hitinn er s orka sem hreyfir vatnsstrauminn innan jarar. Hann er eiginlega binn a skapa risavaxi eimingartki ea alembic r allri jrinni. a er rtt a minna a Kircher var alkemisti, og hefur fengist miki vi efnatilraunir, en ar er eimingartki auvita fremstu r tkja. Kircher er sennilega frgasti Jsitinn sem hefur veri uppi, en margir r eirri reglu stunduu vsindi. Af einhverjum stum, ef til vill vegna hrifa fr Kircher, hafa Jestar lengi stunda jarelisfri og jarskjlftafri, og dag eru 54 jarskjlftstvar eirra reknar t um allan heim. A lokum: Kircher er aal sguhetjan skldsgunni Eyjan fr Gr (The Island of the Day Before), eftir talska rithfundinn Umberto Eco.

Er Tertera tmabili horfi?

JarsaganNlega kom t hj International Commission on Stratigraphy (Aljanefndin um Jarlagafri) n tafla um jarsguna. Slk tafla er eiginlega efnisyfirlit um alla sgu jararinnar, og hver kafli ber sitt heiti, ar sem skei hvers tmabils jarsgunni er vel afmarka n af nkvmum aldursgreiningum jarlaga sem eru byggar geislavikum frumefnum. Tfluna er hgt a nlgast hr: http://www.stratigraphy.org/column.php?id=Chart/Time%20ScaleVi lestur tflunnar hrkk g illilega vi. Reyndar var mr vi eins og ef g vri a lesa nja bk um slandssguna, ar sem kaflanum um jveldi vri sleppt. Tertera tmabili er ekki lengur til! Allt fr upphafi rannskna jarsgunni hefur Tertera tmabili veri ein megin uppist tmatali okkar jarfringa. etta er allur tminn fr v a risaelurnar du t fyrir um 65 miljn rum og ar til sld byrjar hr norri Kvarter tmabili. Fyrir slenska jarfri er mli enn vikvmara, v amk. fyrstu 17 af 20 miljnum ra jarsgu lands okkar eru (ea voru…) kalla Terter. Mynd af nju tflunni fylgir hr me. Hva segja islendingar um etta? Ekki s g a Jarfraflag slands hafi fjalla um mli, og enn er til dmis nota Terter grein um jarfri slands vefsu Jarvsindastofnunar Hskla slands. Mr lur innvortis eiginlega eins og egar rssar voru a endurrita mannkynssguna tmum Sovetrkjanna, og gfu skt stareyndir. N er allt tmabili sem Terter ni yfir, pls Kvarter, flokka sem Cenozoic ea Nlfsld. J, kannske verum vi bara a venjast essu nja tmatali jarlagafrinni, nema eir skifti um skoun aftur?

Uppruni Vatnsins - Annar Hluti

Sigbelti og hringrs vatnsinsg hef ur blogga um hugmyndir um uppruna vatnsins jru bloggi mnu 7. janar 2010. ar benti g a sextndu ld hldu menn a uppruna vatnsins vri a finna lindum, ar sem vatni streymdi uppr jrinni, eins og kemur fram td. fornum landakortum af slandi. En vi hfum n lrt margt san. Hver er hinn raunverulegi uppruni vatnsins? etta er str spurning, en henni m svara msa vegu. Strsta spruningin er: hver er uppruni vatnsins alheiminum? Vi skulum lta hana vera a sinni, en hn varar uppruna frumefna slinni. stainn skulum vi skoa hver er uppruni vatnsins jru, sem er nokku viranvegt vandaml, en samt erfitt a skra stuttu mli. Mli tengist eldfjllunum merkilegan htt, eins og snt er hr myndinni. Vi byrjum ur en jrin hefur myndast, fyrir um 15 miljrum ra. er staur okkar slkerfinu miki ryksk ea geimoka, ar sem flest ea ll frumefnin jrinni eru fyrir hendi. Hlutfall efnanna er nokku svipa va slkerfinu, og hefur sennilega veri lkt v og finnst loftsteinum sem nefndir eru chondrites. Rykski ttist og myndar plnetur umhverfis slina. Frumefnin skipa sr strax a mynda steindir ea mnerala sem eru jafnvgi vi mikinn hita, og eru einkum tvr tegundir mnerala mikilvgar essu augnabliki upphafi jarar. nnur tegundin eru steindir sem eru ksil-rkar, en hin tegundin eru mlmar. Sennilega hafa mlmrku steindirnar leita strax inn a miju frumjrinni fyrir um 4,5 miljrum ra og safnast saman til a mynda kjarnann vegna hrrar elisyngdar eirra, en lttari ksilrku steindirnar safnast saman skel utan um kjarnann, en a er skelin sem vi nefnum mttul jarar dag. essum fyrstu rum jarar var stug skothr jrina fr risastrum loftsteinum sem voru reglulegum brautum um slkerfi. Einn s strsti sem rakst jrina var sennilega str vi plnetuna Mars, og vi reksturinn splundraist jrin, en ni aftur jafnvgi. reksturinn geri mikinn usla og miki magn af efni sem kastaist fr jru vi reksturinn myndai tungli. Skothrin hefur sennilega vari fr um 4,7 miljrum ra ar til um 3,6 miljrum ra, og telja sumir jarfringar a yfirbor jarar hafi allt veri brinn hafsjr af glandi hraunkviku ennan tma. Orkan sem berst til jarar vi rekstra risastrra loftsteina er gfurlega mikil og orsakar brnun mttlinum. ll gufukennd ea rjkandi efni hafa mynda sveip af gasi umhverfis jrina vi ennan ha hita. Sum essi efni eru svo ltt a au sleppa fr hrifum adrttarafls jararinnar og rjka t geiminn, og eru tpu a eilfu. rekstrunum linnir og skothrinni lkur loks egar jrin er bin a spa upp llu lausa loftsteinaruslinu sem var braut hennar. klnar og storknar mttullinn og yfirbor jarar aftur, og hn fer n a lkjast jrinni okkar. a er nausynlegt a fara gegnum essa forsgu ur en vi komum a vatninu. Auk ksilefna og mlma voru mrg rjkandi efni skinu sem jrin jappaist saman r. Rjkandi efni eru au efni og efnasambnd sem gufa upp ea breytast gas vi htt hitastig, og ar meal er vetni, srefni, brennisteinn, koldox, vatn, kfnunarefni og mrg fleiri. Yfirbor jarar klnar hratt og sum rjkandi efnin ttast, og vatni rignir til jarar til a mynda hfin. Vatn var komi niur yfirbor jarar fljtandi formi fyrir 4,4 miljrum ra. En nokkur hluti rjkandi efna er enn inni mttli jarar. essi hluti berst enn upp yfirbor vi eldgos, og jrin er enn a skila vatni og rum rjkandi efnum upp yfirbori eldgosum. Sumt af vatninu og rum rjkandi efnum skilar sr aftur til baka djpt niur jrina sigbeltum, ar sem tveir flekar rekast , og annar flekinn sgur undir hinn, hundruir klmetra niur mttulinn. a er v hringrs vatns inni jrinni, alveg eins og hringrsin sem er vatni milli yfirbors jarar og andrmsloftsins. Vatn yfirbori jarar er tali vera um 1,36 miljarar rmklmetra, og er nstum allt a vatn hafinu. a hefur lengi veri tali a a s tluvert vatn sem er bundi steindum mttlinum, bi vatn sem hefur borist niur mttul me flekum sigbeltum, og vatn sem uppruna sinn mtlinum.Vatn  mttlinum   WysessionNlega hafa mlingar jarskjlftabylgjum snt til dmis a miki svi mttlinum undir suaustur Asu hefur einkenni sem benda til a ar s um 0,1 % vatn mttlinum, samkvmt mlingum sem Michael Wysession og flagar hafa gert. Myndin fyrir nean snir rauu svin jrinni ar sem jarskjlftabylgjur eru hgari, ef til vill vegna vatns steindum mttlinum. Hr fara skjlftabylgjur svo hgt gegnum mttulinn a hann hltur a innihalda efni eins og vatn steindunum. Taki eftir a vatnsrku svin eru ar sem sigbelti hafa veri lengi virk, og flutt miki magn af vatni fr yfirbori niur mttul. N er mttullinn um 82% af rmmli jarar, svo a hr getur veri grynni af vatni. Ef a er aeins efri mttlinum, m vera a essi neanjarar vatnsfori s a minnsta kosti 400 miljn rmklmetrar, ea einn riji af rmmli allra hafanna. Vatni mttlinum heldur fram a skila sr upp yfirbor jarar egar strkar af gufu og rum gsum rjka upp lofti eldgosum. En samtmis skilar vatni sr niur mttul egar blaut setlg og ummynda berg sgur niur mttulinn vi flekahreyfingar sigbeltum jarar. annig er essi strmerkilega hringrs, sem minnir okkur a jrin er lifandi, sinn htt. En tungli? Er nokku vatn ar? a eru enn engin merki ess a svo s, enda er adrttarafl tunglsins aeins einn sjtti af adrttarafli jarar. Maur sem er 100 kg jru er aeins 17 kg tunglinu. Hrainn sem raketta arf a n til a sleppa t r adrttarafli tunglsins (lausnarhrai) er aeins 2,8 km sek. Vetnisatm, H, iar sfellt of titrar hraa sem er um 16 km sek, og tungli getur ekki haldi inni svo lttum atmum – au gufa upp og rjka t geiminn. N er tali hugsanlegt a s s til botnum djpum ggum tunglinu, ar sem aldrei slin skn. Ef svo er, eru a gar frttir fyrir sem vilja sma geimfr tunglinu, knin vetni og srefni. A finna vatn tunglinu er eins og a finna gull jru. Tungli er geimst framtar.

Berggangar - Ppulagnir Eldfjallanna

rhellaBerggangar eru algengir blgrtismyndun slands. eir eru oftast aeins einn til tveir metrar ykkt, og mynda nr lrtta veggi sem skera lrtt blgrtishraunlgin. Forfeur okkar hafa vafalaust teki eftir essu merka jarfrifyrirbri, sem gengur undir msum litrkum nfnum, svo sem brkur, fjalir, hellur, gangar og trllahl. Hr fyrir ofan er mynd af rhellu vi Hlarvatn, sem er einn mest berandi og srstasti berggangur slandi.Strigangur KortStrsti gangur jru er Bushveld hrainu Zimbabwe, en staseting hans er snd Afrku kortinu hr til hliar. Hann er oftast kallaur Great Dyke ea Strigangur. Lengdin er hvorki meira n minna en 550 km og breiddin er allt a 11 km. Gangurinn er um 2,5 miljarar ra a aldri, og honum er a finna margar nmur sem vinna drmta mlma, einkum platnu, palladum, nikkel, krm og kopar. Strigangur er eiginlega einstk undantekning, ar sem flestir gangar eru aeins fir metrar breidd, ea jafnvel sentimetrar.Gangur  KerlingarfjalliMyndin til vinstri snir til dmis basaltgang mbergi Kerlingarfjalli Snfellsnesi, sem er aeins fingurbreiur. Hann er grein ea t r strri gangi, sem hefur veri afrslu fyrir gginn sem myndai Kerlingarfjall. a er reyndar merkilegt a gangar geti veri svona mjir, og a gefur okkur upplsingar um mjg lga seigju hraunkvikunnar sem rennur um ganginn. Kvikan hefur veri um 1200oC hita, og runni eins og glandi heit tmatssa upp sprunguna sem gangurinn er n . Um lei klnar og glerjast ytra bori kvikunni ganginum ar sem a kemur snertingu vi kalt mbergi kring. Glersknin sem myndast jarinum er biksvrt eins og hrafntinna, og oftast aeins nokkrir millimetrar ykkt. a er algengt a gangar mynda yrpingar jarskorpunni, ar sem fjldi ganga liggur hli vi hli. Mackenzie gangarnirStrsta gangayrping jrinni eru sennilega Mackenzie gangarnir Kanada. norur hluta Kanada er jarskorpan au og ber, san saldarjkullinn skf allt laust ofan af berggrunninum. koma Mackenzie gangarnir vel fram, eins og myndin eftir Robert Hildebrand snir, og eir mynda samhlia ha veggi yfir landi. essi yrping er um 500 km breidd og 3000 km lengd, og teygir sig fr heimskautasvum Kanada norri og alla lei suur a stru vtnunum vi landamri Kanada og Bandarkjanna. Gangar eru ekki altaf samhlia og stundum liggja gangar eins og geislar t fr eldfjallinu. Ship Rock og gangarEitt besta dmi ess er umhverfis ggtappann Ship Rock Nju Mexk, en ar hefur rof fjarlgt meiri hlutann af eldfjallinu, en aeins ggtappinn og gangarnir standa eftir. Gangarnir, sem eru harari en sandsteinninn, mynda langar svartar rkir ljsu jarlgunum umhverfis. Gangayrpinar eru algengar terteru blgrtismyndunum slands og m segja me nokkuri vissu a gangar su ein af aal bergtegundum sem myndar jarskorpuna undir ftum okkar. Eli ganganna er a eim fjlgar egar near dergur jarskorpunni, og sennilega eru eir jafn algengir og blgrtishraunin nokkura klmetra dpi. ekktir gangar slandi eru til dmis Hvtserkur Vatnsnesi, Trllkonustgur sem sker Valjfsstaafjall Fljtsdalshrai, Fjalirnar Ltravk, Streitishorn Breidalsvk, rhellur fyrir ofan Hlarvatn, Hnta vi Hverfisfljt, og berggangurinn sem myndar Randarhla fyrir ofan Jkulsrgljfur, en ar er frbrt dmi um verskur af afrslu gosggs. Eitt besta dmi sem g hef s af berggangi sem tengist gg er eynni erasu eldfjallskerfinu Santrni Eyjahafi. Myndin hr fyrir nean snir hvernig berggangurinn sker jarlgin og gengur upp, ar sem hann breikkar t ggnum yfirbori eyjarinnar.Santrni

Hokusai og Eldfjalli Fuji

FlautuleikarinnFlestar jir eiga sinn Kjarval, sinn upphaldslistamann, sem skarar rum framr vinsldum meal almennings. annig er einnig me japana, en s listamaur er frgastur fyrir myndir snar af eldfjallinu Fuji, sem sast gaus ri 1707. Fuji er hsta eldfjalli Japan (3776 metrar) en huga japana er Fuji miklu meira en eldfjall. a er helgur staur, og a klfa Fuji hefur lengi veri talin hin mikilvgasta plagrmsfr ar landi. tal lj hafa veri ort til heiurs Fuji og mikill fjldi mynda gerur af fjallinu helga. a er einn listamaur sem skarar langt framr egar kemur a umrunni varandi tlkun Fuji myndlist. Raui FujiHann ht Katsushika Hokusai (1760-1849) og er tvmlalaust fremsti listamaur sem japanir hafa eignast. Hvers vegna er Fuji svona trlega mikilvgt fjall fyrir Japani? Vi skulum lta nokkrar stareyndir sem kunna a skra mli. Fjalli er meir en tvisvar sinnum hrra en Snfellsjkull, og blasir vi fr fornu miljnaborginni Edo, sem n er nefnd Tokyo, og fjalli sst mjg va fr rum hruum Japan. Hugsi ykkur a Snfellsjkull vri helmingi hrri og breiari um sig! annig er fjalli Fuji jafn mikill hluti af tilverunni Japan, eins og slin og tungli, me gnrunginn kraft og sterkt adrttarafl.Hokusai HoeiFr Fuji er styttsta leiin til himna, og einnig beinasta leiin til vtis gegnum gginn ea hellinn nrri toppnum sem nefnist mannholan. Auk ess er mjka formlnan hlum Fuji nr einstk. Hn er strfrilega hrrtt, sem parabla ea katenary krva, og dregur auga sjlfrtt a fjallinu og ggtoppnum. rija lagi er Fuji virkt eldfjall, me langa gossgu og hefur v haft vissan vintraljma augum Japana um aldarair. Eldfjallasafni Stykkishlmi snum vi nokkur mjg vermt verk eftir Hokusai, sem safni hefur eignast. Sum eirra eru snd hr me. Listform Hokusai var trristan ea llu heldur trblokk ea woodblock ensku, sem er dlti frbrugi trristunni, ea woodcut. Hokusai gosiHann beitti list sinni svii v sem kalla er Ukiyo-e Japan, sem m ef til vill a sem myndir fr hinum fljtandi heimi. a var heimur sem sndi lf fksins gtunni, almennings. byrjun vann Hokusai aallega vi a myndskreyta bkur og geri yfir 30 sund verk v svii. kringum 1823 byrjai hann verki sem hann nefndi rjtu og Sex Svipir Fuji, sem var ef til vill hans frgasta verk. v safni er frgasta verki “Raui Fuji” snd hr fyrir ofan.Hokusai gosi 2a er einstaklega einfld og hrifamikil mynd, og margir hafa bent a hr er Hokusai kominn me abstrakt mynd, langt undan listamnnum vesturlanda. Hokusai geri enga mynd sem snir gjsandi eldfjall, en hann geri hins vegar tvr myndir sem sna hrif eldgosa. r myndir koma sasta verki hans, sem ber nafni “Eitt Hundra Svipir Fuji”, en hann lauk v rtt fyrir dauann, 90 ra gamall. Hr fjallar Hokusai meal annars um gosi Fuji sem er kennt vi Hoei. Gosi Fuji 1707 var ekki toppgg fjallsins, heldur opnaist nr ggur hlinni, eins og myndin fyrir ofan snir. etta var sprengigos og gjalli og sku ringdi yfir orpin ngrenni fjallsins. Sjlfsmynda var etta atrii, bein hrif gossins fki, sem Hokusai snir tveimur trristum sem fylgja hr me. Hann var alltaf a segja sgu, enda er hann sennilega frasti og reyndasti listamaur sem hefur fengist vi a myndskreyta bkur. Munurinn er s, a bkum Hokusai er ltill ea enginn texti, enda arfi.

Fyrri sa | Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband