Bloggfrslur mnaarins, mars 2010

Saga Sementsins

Kalkofn  Indnesu Tv elstu gerviefnin hafa breytt sgu mannkynsins. a gerist me uppgtvun glersins og sements. Hvar vri slenskur arkitektr staddur ef steinsteypan hefi ekki veri uppgtvu? Enn torkofunum? g fjalla hr um sgu sementsins, sem byrjar reyndar me uppfyndingunni afer til a ba til kalk. ri 2008 var g a vinna vi rannsknir norur strnd eyjarinnar Krtar Mijararhafi, samt grskum fornleifafringi. Strndin er nokkur hundru klmetrar lengd og fjlbreytt. ru hvoru rakst g leifar af fornum byggingum fr Bronzld vi strndina, sem voru reistar fyrir um j til fjgur sund rum fyrir Krists bur. etta voru litlir turnar ea hringlaga ker, sem lktust helst gmlum srheysturnum slandi. Litlu turnarnir eru rstir af kalkofnum, ar sem forn-Grikkir brenndu kalkstein til a ba til kalk. Ofnarnir voru yfirleitt um 4 metrar verml, svalir og fjrir til fimm metrar h. egar g var fer Indnesu nvember 2009 rakst g nokkra kalkofna sem enn eru virkir, eins og essi hr fyrir ofan eynni Sumbawa. Eins og oft gerist, hefur aferin til a ba til kalk sennilega veri hrein tilviljun ea slys. Kalksteinn er mjg alengur va um heim, tt hann s ekki til neinu magni slandi. Kalksteinn myndast aallega r leifum skeldra og krals hafsbotni, en efnasamsetning hans er a mestu leyti CaCO3. Stundum er tluvert af Mg sta Ca, en nefnist steinninn dlmt. Ef kalksteinn er malaur niur og hitaur allt a 1000 stig C vera eftirfarandi efnahvrf CaCO3 + hiti ----- CaO + CO2Parthenon  Rm

Kalksteinninn hverfur vi brennsluna en eftir verur kalkduft (CaO) og koldox rkur t lofti. Kalki tekur strax sig vatnsraka r andrmsloftinu og myndar steindina portlandt ea Ca(OH)2. egar kalkduftinu er blanda saman vi vatn myndast leja sem harnar stein vegna efnhvarfa og virkar sem gtt steinlm. Bi forngrikkir Krt og Egyptar voru byrjair a brenna kalk og nota sement fyrir um 2500 fyrir Krist, en a voru rmverjar sem geru sement og notuu steinsteypu strum stl um og eftir 300 fyrir Krist. Ein elsta og merkasta bygging r steinsteypu er Pantheon musteri Rm talu, en mynd af steinsteyptu hvelfingunni er hr til hliar. a var byggt ri 27 fyrir Krist, og lofti er steinsteypt hvelfing sem er um 43 metrar verml.Eftirspurn etta er enn dag strsta hvelfing jru sem ger var r steinsteypu sem ekki er jrnbundin. miri hvelfingunni er gat sem er nu metrar verml, og a er gleymanleg tilfinning a standa inn Pantheon rigningardegi Rm, og leita skjls um lei og regni streymir niur um mitt gati, niur glfi. Steypan hvelfingunni er um 6 metrar ykkt jrunum en um 1,2 metrar vi gati miri hvelfingunni. Rmverjar uppgtvuu a egar eldfjallasku var blanda t kalki og hrrt me vatni, myndaist frbr steinsteypa sem var miklu sterkari. skuna fengur eir grennd vi Vesvus og nnur eldfjll nlgt Napl, einkum nlgt bnum Puteoli, sem dag nefnist Pozzuoli (fingarstaur leikkonunar Sofu Loren). Af eim skum nefnist slk steypa pozzolana, en rmverjar gtu jafnvel beitt henni vi byggingu mannvirkjum neansjvar, eins og hfnina Ostia.

Hva gerist egar kalk og sement mynda steinsteypu? Algengasta sementi dag er svokalla portland sement. a er einnig framleytt vi brennslu kalksteini blndu vi steinefni sem inniheldur ksil. egar sementsdufti er blanda vi vatn myndast steypa, sem harnar vegna efnahvarfa einhverskonar kalsum slikat hydrat: Ca –Si - OH. En a var ekki fyrr en alveg nlega a menn uppgtvuu hva virkilega er a gerast vi hrnun steinsteypunnar. Steindin sem myndast egar sement harnar er snd myndinni til hliar, ar sem atm skipan ea innri bygging efnisins kemur vel fram. Sement strktrHr eru vetnisatm snd hvt lit, srefni fjlubl, kalsum gr, ksilatm gul og srefni rau. N egar a innri ger sementsins er orin ekkt, m gera r fyrir a framtinni veri miklar framfarir ger nrra og betri sementstegunda. Framleisla sements jrinni er um 3 miljarar tonna ri og fer nr ll framleislan til Kna, eins og myndin fyrir ofan snir. En sementsframleislan hefur mikil neikv umhverfishrif. Eins og efnajafnan efst pistlinum snir, myndast koldox egar kalk er brennt, og rkur a t andrmslofti. Sementsinaurinn heiminum myndar um 5% af allri losun koldoxi, bi vegna gas myndunarinnar og vegna koldoxs fr eldsneytinu sem er nota vi brennsluna. Vi hvert tonn af sementi myndast um 222 kg af kolefni sem rkur t lofti. annig er sementsframleisla nokku str ttur loftslagsbreytingum.

Rautt er Kalkofninn vi AusturhfnKalk er til slandi en er fremur sjaldgft. Flestir kannast vi silfurberg, sem er afbrigi af steindinni kalst. Hvtar ar af kalsti myndast sprungum blgrtismynduninni va um land, vegna forns jarhita, og geta slkar ar veria allt a 50 sm breidd. a mun hafa veri um 1863 a kalkar fundust Esjunni hj Mgils, og framkvmdir hfust til a vinna kalksteininn og brenna hann kalk. etta var tilraun til a koma Reykvkingum t r torfbjunum og hs sem vru hlain r steini sem var lmdur saman me kalki. Egill Egilsson kaupmaur verzluninni Glasgow stri verkinu, og lt byggja kalkofn Reykjavk 1876.Kalkofninn  Reykjavk bakvi Siemsenshs Hann var reistur nlgt snum Lknum sem rann fr Tjrninni, og vi Batteri. Slinn sem l a kalkofninum var Kalkofnsvegur. Sj menn strfuu nmunni Esjunni, hestar fluttu grjti til sjvar og btur kom v til Reykjavkur kalkofninn. Myndin til hliar snir gamla kalkofninn, vi fjruna bak vi hs Siemsens kaupmanns. Ekki tti slenska kalki samkeppnisfrt og kalkvinnslan lagist niur ri 1879. N er kalkofninn horfinn fyrir lngu, en essum merkilegu menningarminjum var sennilega rutt brott egar hs Selabanka slands var byggt. Hin forna stasetning kalkofnsins var ar sem raui dllinn er myndinni fyrir ofan. Hr fyrir nean er gamalt Reykjavkurkort fr 1876, ar sem kalkofninn er merktur inn (rauur hringur) fyrir nean Arnarhl. Kort 1876


Einn merkasti Hafstraumur Jarar er undir Grnlandssundi


GrnlandssundSiglingin fr slandi til austur strandar Grnlands er um 220 sjmlur. Forfeur okkar gfu essu svi nafni Grnlandssund, enda er lgskt a skra sund eftir v landi sem siglir til. Af einhverjum orskum hefur nafni Denmark Strait samt festst v aljavettvangi. Sjlfsagt er a leiinda nafn einhverjar leifar af gamla nlendutmanum. arna ti hafinu eru hin frgu og gjfulu Halami, en fir tta sig v a djpt undir Grnlandssundi er einn merkasti og mikilvgasti hafstraumur jararinnar. essi straumur er aal mtorinn hringrs eirri sem vi nefnum friband heimshafanna. Ltum korti fyrir ofan. a er greinilegt a landgrunn slands og Grnlands, sem markast af 500 m dptarlnunni, koma nstum saman undir Grnlandssundi og aeins rngur og djpur ll skilur milli. Tegundir af sja er jarfrileg skring essu sundi, og skarinu v, eins og g fjalla um nest essum pistli. arna flir gegnum sundi og til suurs, mefram botninum, harur straumur sem er um rj miljn rmmetrar sekndu og fer hraa sem er um 55 sm sekndu. Straumurinn, sem vi getum kalla undirstraum Grnlandssunds, er eins og strfljt, sem er um 300 metrar dpt. Sjrinn straumnum er mjg srstakur. Hann hefur ha elisyngd, og ess vegna fylgir hann botninum, en minnsta dpi rennunni botni Grnlandssunds er um 650 metrar. essi straumur er sjr sem hefur myndast lengra norri, slandshafi. Fyrir flest okkar er sjr bara sjr. SverdrupsEn haffringar hafa greint margar tegundir af sj, og beita mlingum hita og seltu til a skilgreina hinar msu gerir af sj sem finnst heimshfunum. Hlutfllin af hita og seltu kvara elisyngd sjvar, eins og myndin fyrir ofan snir. Djpi straumurinn undir Grnlandssundi er raui hringurinn myndinni. Hitinn essum sj er rtt vi frostmark. a eru tveir arir straumar Grnlandssundi, en eir eru bir yfirbori, eins og nsta mynd snir. StraumarAnnar eirra er Irminger straumurinn sem flir yfirbori til norurs me vestur strndum slands. Hann er hlr, enda angi af Golfstraumnum. Einkenni Irminger straumsins eru snd sem blr hringur myndinni fyrir ofan. Taki eftir a elisyngd hans er miklu lgri en undirstraums Grnlandssunds. riji straumurinn er Austur Grnlandsstraumurinn (grnn hringur myndinni fyrir ofan), en hann er fremur elislttur yfirborsstraumur, sem fer suur tt mefram austurstrnd Grnlands. Einn af eim sem hefur mest rannsaka hafsstrauma Grnlandssundi er ski haffringurinn Andreas Macrander og flagar hans. Samkvmt mlingum eirra hefur hiti undirstraumsins hkka um 0,4 grur og fli hans minnka um 20% remur rum. Myndin til hliar snir mlingar straumnum, en fli er gefi upp einingunni Sverdrup (eitt Sverdrup er ein miljn rmmetrar sekndu). MacranderEr etta bara stutt sveifla, ea er fli straumsins a minnka a verulegu leyti? etta er mjg mikilvg spurning, ekki aeins fyrir svi umhverfis sland, heldur fyrir hringrs strauma heimshfunum og fyrirbri sem kalla er friband heimshafanna. Sjrinn sem myndar djpa undirstrauminn Grnlandssundi myndast vi vissar astur Grnlandshafi og slandshafi, noran slands. Hr klnar essi sjr yfirbori shafsins, verur elisyngri og sekkur. streymir hann til sururs og flir meal annars gegnum Grnlandssund. Hva gerist ef a dregur r klnun essum sj, og ef vi hann btist ferskari sjr vegna brnun Grnlandsjkla? minnkar elisyngd hans og fli um Grnlandssund minnkar. a er ein hugsanleg afleiing loftslagsbreytinga. Hva er a gerast svinu ar sem essi elisungi sjr myndast? Hlnun  shafiMyndin til hliar snir hitamlingar shafinu mismunandi dpi, svi milli Svalbara og Grnlands fr 1950 til 2005. Kvarinn mijunni snir hita sjnum. Taki eftir hvernig myndin breytist fr vinstri til hgri, vegna hljunar hafsins. Getur essi hljun stva fli djpa straumsins suur um Grnlandssund? Framtin mun skera r um a, en ein afleiingin gti veri mjg alvarleg fyrir loftslag norur slum. Eins og g minntist upphafi, er djpstraumurinn sem flir suur um Grnlandssund oft kallaur “mtorinn” fribandi heimshafanna. Sasta myndin snir aeins hluta af fribandi heimshafanna, en ar eru tveir straumar sndir: Golfstraumurinn sem flir norur, og kaldur Atlantshafsstraumur, sem flir me botninum til suurs. Golfstraumurinn er AFLEIING af fli kalda botnstraumsins, og allar breytingar botnstraumnum geta v haft bein hrif Golfstrauminn. En hvernig myndaist skari Grnlandssund? egar Norur Atlantshafi byrjai a opnast fyrir meir en 50 miljn rum var Grnland nr fast vi Norur Evrpu. Fribandiegar landreki fri Grnland fr meginlandinu hlst upp miki magn af basalt hraunlgum, bi austur strnd Grnlands og hafinu fyrir austan. essi eldvirkni hlt fram ar til fyrir um 33 miljn arum, en dr verulega r henni og mjg lti kvika barst upp yfirbori. myndaist skari neansjvarhrygginn milli slands og Grnlands, ar sem n er Grnlandssund. Eldvirkni hst n me miklum krafti fyrir um 25 miljn rum, og hl upp landgrunninu t af Vestfjrum og svo blgrtismynduninni sem myndar allan Vestfjarakjlkann. annig hefur myndun og upphlesla landsins og jarmyndana neansjvar haft mikil og afdrifark hrif hafstrauma umhverfis sland.


Metan Gas fr Hafsbotni

g las nlega blogg grein ar sem fyrirsgnin var essa lei: Njustu rannsknir sna a httulegt gas lekur n uppr sfreranum heimskautasvnunum. Undirfyrirsgnin segir: En hafi engar hyggjur – etta eru bara vsindi. Svona er tortryggni varandi vsindin komin htt stig dag. g leyfi mr n rtt fyrir a a fjalla um etta gas, sem heitir metan ea mragas. Einu sinni var g a vinna hafrannsknaskipi vi a taka sni af setinu hafsbotni Norur Atlantshafi. Vi notuum bor ea kjarnarr til a n sninu. Eitt sinn egar rri kom upp, var s setinu. En etta var ekki venjulegur vatnss heldur s af metan hydrat, sem er blanda af vatni og efninu sem vi nefnum oft mragas: CH4. Metan gas sem er unni me jarborunum djpt niur gamlar myndanir af setlgum er eitt mikilvgasta eldsneyti jru. Til dmis Bandarkjunum er a gas um einn fjri af allri orkuneyslu. Metanbirgir  hafsbotni

Metan myndast egar lfrn efni rotna, hvort sem er setinu hafsbotni, mrum ea maganum km. a eru bakterur sem rfast vi essi skilyri, sem brjta niur lfrn efni og framleia gasi.

Hvernig myndast metan hydrat sinn setinu hafsbotni? a er h v hva sjrinn er oft skaldur, ea rtt fyrir ofan frostmark, vi hafsbotninn norurhfum. Korti fyrir ofan snir a metan hydrat setmyndanir eru mjg tbreiddar heimshfunum. stand metansMyndin til hliar er “fasa diagram” sem snir stand efnis eins og metans vi mismunandi hita og rsting ea dpi. Vi stand eins og rkir fyrir nean feitu lnuna er metan hydrat jafnvgi. En ef botnsjrinn hlnar, leysist metan hydrat upp og metan gas streymir t, upp sjinn og a lokum upp andrmslofti. dag kom t merk grein vsindaritinu Science um metan eftir hp vsindamanna fr Alaska og Rsslandi. Mlingar botnsj landgrunninu fyrir utan austur hluta Sberu sna a hann er mettaur af metan gasi, og er hr miklu meira streymi af metan gasi en ur var tali. essi nuppgtvaa losun af metan undan Sberu er jafn mikil og var ekkt ur llum heimshfunum. Metan streymir upp vi Svalbara Breskir og skir vsindamenn hafa gert svipaa uppgtvun hafsbotninum 150 til 400 m dpi fyrir vestan Svalbara. ar fundu eir a metan gas streymir upp um litil gt r botninum og upp hafi, eins og myndin til hgri snir.

Metan getur haft 30 sinnum meiri hrif hlnun jarar en koldox, og er v mikilvgt a fylgjast me magni ess andrmslofti. Myndin til hliar snir a metan hefur stugt vaxi andrmslofti jarar. a er tali a dag su grurhsahrifin af vldum metan gass lofthjpnum um fimmti hluti, en koldox afgangurinn. Vaxandi metan  loftiByrgir af metan, bi sfreara landi og setinu hafsbotni, eru gfurlegar, og ekki arf mikla breytingu hita botnsjvar til a r birgir sleppi t lofthjpinn og valdi mikilli hljun um jr alla. Enn ein stan til a fylgjast vel me hva er a gerast vsindunum dag.


Allt a vera vitlaust undir Eyjafjallajkli

Uppsafn fjldiEins og rtt er um fjlmilum, hefur skjlftavirkni aukist mjg miki undir Eyjafjallajkli. etta er me strri hrinum, en virist vera tengd kvikuhreyfingum miri jarskorpunni. Eins og sj m vef Veurstofunnar, er skjlftunum dreift undir allan Eyjafjallajkul. Fyrri myndin snir uppsafnaan fjlda skjlfta undir Eyjafjallajkli (blr ferill), Goabungu (grnn ferill), Torfajkli og Myrdalsjkli. Sjlftum hefur fjlga stugt allan janar mnu, en keyrt hefur um verbak gr og dag, 4. marz. Neri myndin snir straintlausn skjlftum sem fall af tma san ma 2009. StaintlausnStraintlausn er mlikvari afmyndun jarskorpunnar og v mlikvari orkuna sem felst essum jarskorpuhreyfingum. a kann a koma vart a uppsfnu straintlausn skjlftum hefur undanfari veri miklu meiri Goabungu (grna lnan) ri 2009, vegna ess a skjlftar ar hafa veri strri tt eir vru frri, en n er Eyjafjallajkull binn a n sama gildi af heildar strain tlausn ea orku. rija myndin snir str (blir dlar) og dpt (rauir) fyrir 250 skjlfta sem hafa ori undir Eyjafjallajkli sustu daga, fr 2. marz til 4. marz 2010. Str og dpiLrtti sinn snir str og dpi klmetrum skorpunni upptkum skjlftanna. a er berandi hva skjlftarnir eru djpt niri skorpunni, flestir bilinu 6 til 10 km. Einnig er eftirtektarvert a skjlftarnir hafa stkka nokku stugt dag, eins og bli ferillinn snir. Enn er ekkert sem bendir til ess a gos s asigi, em miki magn af hraunkviku er a brjtast um jarskorpuna undir Eyjafjallajkli.


Vsindamenn eru Mannlegir og geta veri Httulegir

Pons og FleischmannSumir vsindamenn geta veri slmir, eins og anna flk, grugir, jafnvel rningjar, moringjar og svikarar, sem sagt mannlegir. Stundum reyna eir a blekkja flk, eins og til dmis sambandi vi svoklluu uppgtvunina um “cold fusion” ri 1989, egar elis-efnafringarnir Martin Fleischmann og Stanley Pons reyndu a telja heiminum tr um a eir gtu komi af sta kjarnaklofa vi venjulegan herbergishita og framleitt endanlega og dra orku. Engum vsindamanni tkst a endurtaka tilraunir eirra. Lknarnir sem geru tilraunir fngum nazista skalandi voru sannir glpamenn vsindanna. Albert Einstein vissi a til voru htulegir vsindamenn og hann varai Roosevelt forseta Bandarkjanna sendibrfi ri 1939 vi httunni af v a hugmyndin um kjarnorkusprengjuna kmist hendur illvilja vsindamanna. R. Pachauri

Vsindin sem vara lofslagsbreytingar og hugsanleg hrif eirra eru mikilvgur snertifltur milli mannkynsins og vsindanna, og geta niursturnar haft hrif allt mannkyn. N hafa nokkrir vsindamenn sem stunda loftslagsrannsknir veri varkrir brfasendingum sn milli og tlvupstur eirra leki t. Afleiingin er algjr tortryggni almennings gagnvart kenningunni um loftslagsbreytingar af vldum losunar koldoxs t andrmslofti. einu tilfellinu eru a um eitt sund tlvupstsendingar breska vsindamannsins Phil Jones, sem er forstumaur vi Loftslagsrannsknastina East Anglia hskla Bretlandi. Tlvupsturinn sem lak t er smekklegur, en ggn stofnunarinnar, sem hafa veri birt vsindaritum eftir vieigandi ritrni, eru engan htt vafa, og v full reianleg heimild um loftslagsbreytingar.

Anna tilfelli varar indverska verkfringinn Rajendra Pachauri, sem er formaur IPCC nendarinnar (Intergovernmental Panel on Climate Change) og reyndar strf nefndarinnar allrar. Nefndin var sett laggirnar ri 1988 af Alja Veurstofunni (WMO) og Sameinuu junum til a rannsaka httuna v a verk mannsins kynnu a orsaka loftslagsbreytingar. Myndin til hliar er af Pachauri formanni, og n getur hver spurt sjlfan sig: treysti g essum manni? Mundi g kaupa bl af honum? Hann tk vi Nbelsverlaunum fyrir hnd nefndarinnar ri 2007. Sama ri birtist n skrsla fr IPCC nefndinni og anna hneyksli spratt upp r henni. N kom ljs a skrslunni voru kjur um hraann brnun jkla Himalayafjllum. Einnig kom ljs a s sem veitti rangar upplsingar um jklana starfai vi rannsknarstofnun Indlandi sem var eigu Pachauri, formanns nefndarinnar.

a er ljst a traust nenfdarinnar er horfi eins og dgg fyrir slu. a er einnig greinilegt a nefndin hefur starfa meir sem plitskur rstihpur en vsindaleg rannsknarnefnd. Dagar hennar eru sennilega taldir.

Hverjum og hverju m tra heimi vsindanna? Mn reynsla er s, a ekki s alltaf hgt a tra yfirlsingum fr nefndum, og er IPCC gott dmi um a. tt rija sund vsindamenn hafi komi nrri skrslunni, hefur hn ekki veri ritrnd vsindalegan htt og er v tortryggileg. Aftur mti er hgt a taka fullt mark flestum vsindagreinum. Yfirleitt eru ritgerir sem birtast merkustu vsindaritunum, eins og til dmis Nature og Science, reianlegar vegna ess a r hafa gengi gegnum strangt ritrni. Aferin varandi birtingu vsindaathugana er venjulega s, a ritstjri, ef hann telur ritgerina hugavera, sendir hana ritni til riggja til fimm vsindamanna til a dma um a hvort handriti s birtingarhft og fara eir yfir styrkleika og veikleika rannsknarinnar og handritsins. eir sem eru valdir sem ritrnar eru oftast eir vsindamenn sem starfa sama svii og v oft keppinautar hfundsins. a er v eim hag a benda allar villur og bkstaflega reyna a rfa greinina niur og helst a koma veg fyrir a hn s birt. g sendi handrit til Nature sem var 6 sur lengd. g fkk til baka fax me ummlum fimm ritrna sem voru fjrtn sur lengd. Mr tkst a sannfra ritstjrann um a g hafi rttu a standa. annig er samkeppnin oft blug, en sannleikurinn og reianleg ggn komast oftast gegnum essa eldraun og birtast, stundum um seint og sir, merku og virtu vsindariti. lkt er me skjl sem koma fr nefndum, og auvita allt sem birtist netinu, en bum tilfellum er ekkert ritrni. Veri valt tortryggin, og kanni hvaan upplsingarnar koma, ur en i tri gildi eirra.


egar Kanar vildu kaupa sland og Grnland

W.H. Sewardegar Abraham Lincoln var forseti Bandarkjanna, var William H. Seward (1801-1872) utanrkisrherra hans. var Monroe yfirlsingin hvegum hf, nefnilega a llum frekari tilraunum rkja Evrpu til a komast yfir lnd ea landsvi Norur ea Suur Amerku yri mtt me valdi af hendi Bandarkjanna. Monroe yfirlsingin, sem var sett fram ri 1823, stafesti a engar nlendur Evrpuja vru heimilar vesturheimi, og stainn lstu Bandarkin v yfir a au muni ekki skifta sr af millilandadeilum innan Evrpujanna. essum anda vildu Bandarkin komast yfir au landsvi sem Evrpujir ru yfir Norur Amerku. Bk Peirceeir byrjuu v a kaupa Alaska af rssum ri 1867 fyrir aeins 7,2 miljn dali og a var William H. Seward sem stri eim kaupum fyrir Bandarkin. sama tma vildu Bandarkin eignast lnd Karbahafi og hfu lengi augasta Kbu. essum tma tti Danmrk nokkrar eyjanlendur Vestur Indum, ea eyjarnar Saint Croix, Saint Thomas og Saint John. Altala er a danir voru mestu harstjrarnir og harskeytir rlahaldarar Karbahafi eim tma. ri 1867 byrjai Seward a semja vi dani um kaup eyjunum, en ekki gekk a dmi upp. Aftur var reynt ri 1902 en frumvarpi fll danska inginu. fyrri heimsstyrjldinni fr mli a frast anna horf, og danir fllust loks slu eyjanna fyrir 25 miljn dali, en gengi var fr slunni ri 1917. San hafa eyjarnar veri kallaar Jmfrareyjar, ea the Virgin Island of the United States. Um lei og kanar festu kaupin, fllust eir a viurkenna Grnland sem hluta af Danmrku. a var mjg snjallt brag hj dnum a setja au skilyri fyrir kaupunum. a er ekki eins ekkt stareynd a Seward vildi einnig kaupa Grnland og sland fyrir hnd Bandarkjanna. Hann faldi Strand- og Sjmlingastofnun Bandarkjanna, U.S. Coast Survey, a ganga fr skrslu um hlunnindi Grnlands og slands, en var Charles S. Peirce (1839-1914) forstumaur stofnunarinnar. Peirce eldri var ekki aeins frbr vsindamaur, heldur merkur heimspekingur. Hann kom fyrstur manna fram me kenninguna um pragmatism, sem heldur v fram, a ef einhver kenning passar vel vi athuganir og stareyndir, er kenningin sennilega rtt. Peirce fkk son sin Benjamin M. Peirce til a vinna a skrslunni, sem var afhent Seward desember 1867 og gefin t bkarformi ri sar af Utanrkisjnustunni. Peirce yngri var nmuverkfringur. Charles PeirceBkin heitir A Report on the Resource of Iceland and Greenland. Bkin er 72 sur, myndskreytt og gefur frlega mynd af slandi eim tma, en ekkert bendir til a Ben Peirce hafi stt heim sland ea Grnland vi undirbning bkarinnar. Bkina m til dmis lesa vefnum hr. Ekki er mr kunnugt um gang mlsins milli yfirvalda dana og bandarkjamanna essum tma, en svo virist sem bandarska ingi hafi ekki fylgt mlinu eftir frekar a sinni. Svo gerist a ri 1946 a Bandarkin gera formlegt tilbo Grnland upp eitt hundra miljn dali, eins og komi hefur fram leyniskjlum sem voru birt nlega. Ekkert var r eim kaupum heldur, en bandarkjamenn nu auvita ftfestu bum lndum keypis me v a beita astu sinni Norur Atlantshafs bandalaginu ea NATO. Hvernig liti sland t dag, ef r kaupunum hefi ori?


Tni Eldgosa og Jarskjlfta

Tni eldgosa

Eftir hamfarirnar Hat og Sle spyrja margir: er tni jarskjlfta a aukast? Er heimurinn loksins a farast? Er endirinn nrri? Sumir spyrja hins sama varandi tni eldgosa. essar spurningar koma alltaf upp egar strar nttruhamfarir skella yfir okkur jru. Ltum fyrst eldgosin um heim allan.

Bla lnuriti snir fjlda eldfjalla jru sem hafa veri virk ri hverju fr 1790 til 1990. a er greinilegt a fjldinn hefu aukist stugt og verulega, ea refaldast. En vi verum a hafa a huga a etta er fjldi virkra eldfjalla sem hafa veri SKR. Fjldi gjsandi fjalla Lnuriti er eiginlega betri mlikvari fjlgun mannkynsins, og betri skrningu og vxt fjlmila, heldur en fjlda gosa. Taki einnig eftir v hva tni virkra eldfjalla dettur niur fyrri og seinni heimsstyrjldunum. voru fjlmilar og allur almenningur of uppteknir af strinu til a skr sum eldgos, einkum ltil gos fjarlgum lndum. Auvita er einhver sveifla tni gosa r fr ri, en hn er ltil. a virist a a mealtali su um sextu til sextu og fimm eldfjll virk ri hverju, a mealtali. Myndin er nnur ef vi ltum bara strri gosin, au sem gjsa meir en 0,1 rmklmetrum af kviku, eins og neri og grna myndin snir.

Tni jarskjlfta er tnin nokku stug gegnum tvr aldir, og jafnvel tjndu ldinni voru flest strri gos skr.

San 1960 hefur veri fylgst nokku vel me eldvirkni heiminum. Nsta lnurit hvtum glugga hr fyrir ofan snir fjlda af virkum eldfjllum ri hverju fr 1960 til rsins 2000. a er eingin mlanleg breyting essum tma. Sem sagt: tni eldgosa er nokku stug sgulegum tma. En ef vi ltum lengri tma, jarsgulegan tma, er sagan nnur, eins og g mun fjalla um sari pistli.

En jarskjlftar? Er eim ekki virkilega a fjlga? a er svipu saga og me eldfjllin. Lnuriti hvta glugganum til hliar snir fjlda ALLRA jarskjlfta sem MLDIR hafa veri jru fr rinu 1973 til 2006. a er greinileg mikil aukning fjlda mldra skjlfta. En sama tma hefur ori gfurlegur vxtur fjlda jarskjlftamla sem er komi fyrir lndum um allan heim og einnig bylting samgngum og skiftum upplsingum. ri 1931 voru til dmis aeins 350 jarskjlftastvar virkar, en dag eru meir en tta sund virkar stvar sem senda ggn samstundis um vefinn. Af eim skum hefur ori bkstafleg sprenging fjlda skrra jarskjlfta, sem skrir etta lnurit. Vi erum sennilega a komast a stig nna a allir jarskjlftar eru skrir, og einnig ll eldgos. Kerfi er ori metta. N eru um tuttugu sund skjlftar skrir heiminum af aljajarskjlftastinni r hvert, ea um fimmtu dag. Tni strra skjlfta

Vi skulum lta tni strra jarskjlfta jru, v meiri lkur eru a mlingar og skrr yfir su reianlegar vegna ess a eir mlast um heim allan. Myndin til hliar snir ggn fr jarvsindastofnun Bandarkjanna yfir strri skjlfta sasta ratug. Eins og ar kemur fram, og ef liti er fyrri ratugi, er engin mlanleg sveifla tni strri skjlfta jru. Vi getum anda lttara. Heimsendir er ekkert nr.


Eldggar eru Listaverk

Robert Smithsonri 1970 skapai Robert Smithson bryggju sem myndai eins klmeters langan spral t Saltavatn Utah Bandarkjunum. a er eitt fyrsta og ekktasta verki sem m nefna landlist ea jarverk, ar sem listaverki er str og ntengdur hluti af landslaginu. Auvita eru pramdarnir Egyptalandi einnig strkostleg jarverk sna vsu. Anna frgt verk af essu tagi er enn byggingu, en a er Roden Crater eftir James Turrell. Roden ggurHann byrjai v a kaupa 400 ferklmetra af landi ri 1979 jari eyimerkurinnar sem kllu er Painted Desert Arizona fylki Bandarkjunum. landi hans eru nokkrir ggar, sem tilheyra San Francisco Peaks ggayrpingunni, og einn eirra er ggurinn Roden, sem er um 390 sund ra gamalt og tdautt eldfjall, um 200 metrar h. James TurrellGgar eru auvita listaverk fr nttrunnar hendi, en Turrell vildi gera enn betur og nota gginn sem umger fyrir listaverk sitt, en a fjallar um ljs og hrif ess. Turrell hafi lengi starfa sem flugmaur, og flaug meal annars njsnavlum fyrir CIA, en var ekktur fyrir a smygla mnkum t r Tbet til Indlands ltilli flugvl sinni, egar Kna geri innrs Tbet. Hann di landslagi, eins og a ltur t r lofti, og byrjai a velta v fyrir sr hvernig hann gti tengt listaverk sitt nnar landslaginu. Vinna hfst fyrir alvru Roden ri 1980, og enn dag er veri a starfa a verkinu. Gestir ganga inn eldfjalli gegnum lng gng, ar til eir koma sal undir ggnum. versni loftinu fyrir ofan, sem er botn ggsins, er str sporskjulaga gat, sem Turrell kallar auga ggsins, ar sem gestir horfa upp til himins og sj stjrnurnar fyrir ofan. a er miki tknilegt vandaml a gera gng gegnum vikur og gjall, sem arf a fra me steinsteypu. Kostnaur hefur ori gfulegur og er kominn langt yfir 10 miljn dollara. Erfitt hefur reynst a f fjrmagn til a ljka verkinu og er Roden ggur ekki enn opinn almenningi. Tur 10

Fyrri sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband