slenskt Peridtt - hvar er a?

ri 1864 gaf franski rithfundurinn Jules Verne t sna daulegu vsindaskldsgu Voyage au Centre de la Terre. Bkin og kvikmyndin eftir henni, sem kom t 1959, er ekkt sem Journey to the Center of the Earth, en bkin fkk af skiljanlegum stum titilinn Leyndardmar Snfellsjkuls slenskri ingu Bjarna Gumundssonar ri 1944. Eins og alheimur veit, tkst prfessor Lindenbrock og jarfrinema hans Alec McEwen a komast niur a irum jarar gegnum gat eldfjallinu Snfellsjkli. ar me hlaut Snfellsjkull alja frg -- sem er meir en Brur Snfellss gat gert og jafnvel meir en Jn Prmus verkai. En a er anna mikilvgt atrii, sem kemur fram mjg snemma hj Jules Verne, sem gerir sland a lykilatrii sgunnar. Jarfrineminn Alec McEwen kemur heimskn vinnustofu prfessors Lindenbrocks og frir honum gjf. Hr fyrir nean eru eir Pat Boone sem jarfrineminn og James Mason hlutverki prfessorsins, me slenskt perdtt hndum.

Mason

“g fann etta skranb Glasgow, og a hvslai a mr: Kauptu mig fyrir prfessor Lindenbrock!”

“etta er auvita hraun”segir prfessorinn, “en undarlega ungt!etta hltur a vera elisyngsta berg jrinni!”

” er a vst slenskt perdtt!”

eir setja steininn inn brsluofn prfessorsins. Ofninn springur loft upp, en steinninn klofnar. San finna eir flagar dularfull merki inni steininum, sem kemur eim sl hins frga slenska frimanns, Arne Saknussemm (rni Magnsson?), sem leiir til Snfellsjkuls, og svo framvegis.

slenskt perdtt? a er n draumur allra slenskra jarfringa a finna ennan stein hr landi, en hann virist vera sjaldgfari Frni en gull og gersemar.Perdtt hefur aldrei fundist slandi. rtt fyrir a segja jarelisfringar okkur a mttull jarar, lagi mikla sem er undir skorpunni, s nr eingngu perdtt.

Mantle

Vi skulum aeins staldra vi, og athuga mttulinn, sem er sndur sem raua lagi myndinni til vinstri verskuri af jrinni. Hann er hvorki meira n minna en 84% af rmmli jararinnar, og nr fr um 50 km dpi og niur um 2900 km dpi, ar sem kjarninn tekur vi.msir eiginleikar jararinnar, svo sem hrai jarskjlftabylgna, elisyngd og fleira, benda til ess a aal bergi mttlinum s perdtt, og til a styrkja kenningu kasta sum eldfjll ruhvoru upp hnullungum af perdtti. Grni liturinn, eins og sst hr myndini af perdtti fyrir nean, er a mestu vegna ess a perdtt inniheldur um 60% steindir af livni. etta er ein fegursta bergtegund ea rttara sagt jrinni, og einnig s algengasta. En ar sem mttullinn er valt falinn undir skorpunni er essi bergtegund mjg sjaldgf yfirbori.

Peridotite

g var svo heppinn a finna fallega grna perdtt steina str vi ftbolta ggnum Nyos Kameroon, vestur Afrku ri 1986. eir komu r mttlinum meiren 100 km dpi undir meginlandsksorpu Afrku, en eru n til snis Eldfjallasafni Stykkishlmi.a kemur sem sagt fyrir sumum eldfjallasvum erlendis a perdtt steinar kastast upp eldgosum. En tegundirnar af steindum ea mnerlum steinunum er snnun v a perdtt kemur af miklu dpi. Sumir steinarnir innihalda til dmis demanta, en eir myndast aeins vi rsting sem samsvarar 150 km dpi jrinni.

En af hverju er perdtt svona spennandi? J, a er bergtegundin sem gefur af sr basalthraunkviku egar hn byrjar a brna. Hr er kjarni mlsins, sem snertir skilning okkar eldgosum og myndun hraunkvikunnar. Tilraunir me brslu perdtti undir hum rstingi og um 1300oC hita sna a vkvinn ea kvikan sem myndast eftir um 1 til 10% brnun bergsins er alveg eins og basalt kvika a efnasamsetningu. Vi brnun myndast fyrst unn filma af kviku mtum milli steinda berginu, eins og myndin fyrir nean snir.Kvikan er elislttari en bergi umhverfis, og leitar v upp tt a yfirbori jarar.

Dihedral angle

g held a flestir ea allir jarfringar su eirri skoun a basalt kvikan myndist ennan htt. Ef svo er, er blgrtismyndunin og ll basalt hraunin sem mynda sland br r perdtti. Er a ekki furulegt a aldrei hafi borist einn einasti perdtt steinmoli upp yfirbori hr? a er of djpt niur perdtt a hgt s a bora a, sennilega um ea yfir 20 km undir slandi. Hfum vi ekki leita ngu vel, ea ekki rttum stum?A vsu finnast einstakir kristallar slenskum basalthraunum, sem kunna ef til vill a vera komnir r mttlinum, en engir steinar enn.

Er ef til vill einhver grundvallarsta fyrir v a slensk eldgos geta ekki bori me sr perdtt hnullunga upp r mttlinum? Svo kann vel a vera. fyrsta lagi arf kvikan a vera mikilli fer til a bera me sr unga steina. Prfessor Lindenbrock hafi rtt fyrir sr: perdtt er me allra yngstu bergtegundum. ru lagi arf kvikan a koma BEINT upp r mttlinum, en ekki stanza leiinni. Kvikan sem gs upp r mrgum slenskum eldfjllum kemur ekki beint r mttlinum, heldur kemur hn r kvikur sem er ofar skorpunni. Ef til vill eru mestu lkurnar a finna perdtt steina hraunum fr slensku dyngjunum, en efnasamsetning kviku eirra er oft meira frumst, ea nr perdtti en annarra hrauna.

Partbrnun

Eins og geti var hr fyrir ofan, byrjar myndun basaltkviku mttlinum me v a brnun verur mtum kristalla ea steinda. Hr myndast rsmir pollar ea dropar af br, og egar brnun heldur fram, tengjast essir brslupollar eins konar grind ea net af heitum basaltvkva, eins og myndirnar hr fyrir nean sna strum drttum.

grind

meltMagni af basaltkviku ea br sem myndast er aeins um 1 til 10 % af rmmli perdttsins, og er vieigandi a kalla etta partbrnun. er bergi ori eins og blautur sandur, ar sem bleytan milli sandkornanna er heit hraunkvika, um 1300oC, og sandkornin eru steindir perdttsins.Brin hefur elisyngd um 2.8 sm rmsentimeter, en til samanburar er elisyngd perdtts um 3.3. etta er mikill munur, og veldur v a basaltkvikan er “ltt” mttlinum, og leitar upp vi strax og leiir finnast. Sennilega rs kvikan upp mjg mrgum litlum straumum, sem safnast saman er ofar dregur strri rsir, eins og myndin hr fyrir nean snir. Strstu rsirnar eru gangar, ea aal afrsluar eldfjallanna.porous channels

En hvernig kemst hraunkvikan alla lei upp yfirbori?Flutningur kvikunnar upp gegnum mttulinn er atrii sem vi vitum lti ea ekkert um og hugmyndir eru mest byggar gizkunum. Annars vegar vitum vi hvernig brin myndast mttlinum, og hinum endanum vitum vi a brin ea hraunkvikan berst upp gegnum skorpuna gngum. a sem gerist ar milli er ekkt svi.Gangar eru ppulagnir eldfjallanna, en eir eru mjg mikilvgir og g mun fjalla um ganga seinna bloggi.

En mean er stra spurningin: hver verur fyrstur til a finna perdtt slandi?


Sasta frsla | Nsta frsla

Bta vi athugasemd

Ekki er lengur hgt a skrifa athugasemdir vi frsluna, ar sem tmamrk athugasemdir eru liin.

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband