Žegar Vilhjįlmur Stefįnsson stakk af

 

Ferš KarluksFyrir um eitt hundraš įrum, įrin 1913 og 1914, uršu žįttarskil ķ sögu heimskautarannsókna. Žessi įr lögšu af staš tveir sķšustu leišangrarnir ķ tréskipum, fyrir daga loftskeyta, sendistöšva og flugvéla. Annar leišangurinn var į skipinu Endurance, undir Stjórn Ernest Shackleton.  Hann stżrši ķ įtt aš Sušurpólnum, og veitti mönnum sķnum frįbęra forystu ķ gegnum skipsbrot og ašrar miklar hörmungar, en honum tókst aš koma žeim öllum aftur heim, heilu og höldnu. Hinn leišangurinn var į skipinu Karluk ķ įtt aš Noršurskauti, undir stjórn Vilhjįlms Stefįnssonar.  Vestur Ķslendingurinn stakk af:  hann yfirgaf bęši skip og įhöfn žegar į reyndi.  Ellefu af tuttugu og fimm žįtttakendum leišangurs hans fórust.  

Aš minnsta kosti žrjįr bękur hafa nś komiš śt, žar sem fjallaš er um Karluk leišangurinn. Ein žeirra er eftir skotann William Laird McKinlay (1976) sem var einn af vķsindamönnum leišangursins. Önnur bókin er eftir sjįlfan skipstjóra Karluks, Robert Bartlett (1916, 2007), og sś žrišja eftir Jennifer Niven (2000).  Ég las nokkuš af žessu merkilega efni nś yfir hįtķširnar. Žessar įreišanlegu heimildir um afdrif leišangursins, įhafnarinnar į Karluk  og undarlega framkomu Vilhjįlms Stefįnssonar er ekki fallegur lestur.   

Karluk var 39 metra langt tréskip, meš 13 manna įhöfn. Um borš voru auk žeirra voru 10 vķsindamenn og 7 eskimóar, sem voru veišimenn leišangurins.  Žeir sigldu frį Alaska og sķšan inn į Ķshafiš um Beringssund. Ķ byrjun įgśst voru žeir komnir ķ lausan og gisinn rekķs, en Vilhjįlmur gaf skipun um aš sigla noršur, inn ķ ķsinn. Hann var aš leita aš nżju og įšur óžekktu meginlandi, sem hann taldi vera ķ grennd viš Noršurpólinn.  Skipiš sat nęr strax fast ķ ķsnum, sem teygšist eins langt og augaš eygši.  Vilhjįlmur varš fljótlega órólegur um borš og žoldi ekki bišina.  Hinn 20. september yfirgefur hann skipiš Karluk og lżsir yfir aš hann ętli aš skreppa ķ veišiferš į hafķsnum ķ nokkra daga. Hann tekur meš sér tvo eskimóa veišimenn, nokkra hundasleša, žrjį vķsindamenn og miklar birgšir. Vilhjįlmur sagšist munu koma til baka eftir viku til tķu daga.

Karluk var enn fastur ķ  ķsnum og rak fyrst til austurs en sķšar nokkuš hratt til vesturs. Į mešan hélt Vilhjįlmur yfir ķsinn til sušurs og tók land ķ Alaska meš fįmennt liš sitt. Hann gerši  enga tilraun til aš hafa aftur samband viš skipiš Karluk.  Nęstu mįnuši rak skipiš meš hafķsnum stöšugt til vesturs. Śti var hörkufrost, vetur og myrkur. Stöšugt óx óttinn um, aš skipiš myndi brotna vegna hins gżfurlega žrżstings.  Ķsinn kreisti skipsskrokkinn og miklir brestir dundu yfir öšru hvoru. Bartlett skipstjóri gerši sér grein fyrir aš innan skamms myndi skipiš brotna og flakiš sökkva ķ hafiš. Hann skipaši žvķ įhöfninni aš fytja birgšir śt į ķsinn og reisa žar bśšir skammt frį skipinu. Karluk ķ ķsnumEftir nokkra daga var kominn stór bingur af birgšum į ķsnum: 250 kolapokar, 6 kassar af saltfisk, 114 kassar af kexi, 9 hundaslešar, 3 kolaofnar, 33 kassar af benzķni, 2000 fet af timbri og fleira.  Jólin gengu ķ gar og enn var įhöfnin um borš, en tilbśin aš yfirgefa Karluk ef hęttu bęri aš garši. Enn rak skipiš til vesturs, ķ įtt til Wrangeleyjar ķ Ķshafinu fyrir noršan Sķberķu.  

Hinn 10. janśar braut ķsinn aš lokum skipiš og įhöfnin flutti ķ bśširnar į ķsbreišunni, sem voru į um 73oN breiddargrįšu. Į mešan skipiš sökk tóku žeir žį įkvöršun aš ganga yfir ķsinn meš hundasleša og birgšir til Wrangeleyjar, sem var nś ķ um 200 km fjarlęgš.  En fyrst var standraš viš ķ bśšunum į ķsnum og feršin vel undirbśin.  Fyrsta tilraun til aš gang yfir ķsinn til Wrangel hófst hinn 21. janśar.  Hópurinn lenti strax ķ mikilli ófęrš, žar sem ķsinn hafši hrannast upp ķ mikla hryggi og į milli voru stórar vakir.  Sumir sneru aftur til ķsbśšanna. Nęstu daga fóru fleiri hópar af staš yfir ķsinn og įrangurinn var svipašur: miklar svašilfarir, kal į fingrum og tįm, slys og dauši. Smįtt og smįtt tókst žeim aš merkja fęra leiš og nįlgast eynna. 

Loks var landi nįš į Wrangel hinn 12. mars.  Žar er alger aušn, óbyggš eyja, en nokkuš af rekaviši, selveiši og fuglabjarg.  Bartlett skipstjóri gerši sér strax ljóst aš nś vęri naušsynlegt aš koma bošum til byggša ķ Sķberķu. Hann sį aš enginn af įhöfninni var fęr um slķka žolraun nema hann sjįlfur og einn eskimóinn. Žeir lögšu af staš frį Wrangel yfir ķsinn hinn 18. mars og eftir miklar raunir nįši Bartlett til Sķberķu ķ byrjun aprķl og komst til byggša innfęddra. Žaš tók nś Bartlett skipstjóra einn mįnuš ķ višbót aš komast yfir Sķberķu til hafna ķ austri, žar sem von var į aš fį bįt til Alaska.  Hann var stašrįšinn ķ aš gera śt björgunarleišangur til hjįlpar mönum sķnum, sem eftir sįtu į Wrangeleyju. 

Žegar Bartlett komst loks til Alaska hinn 28. maķ hóf hann strax undirbśning til aš senda bįt til Wrangel. Į mešan kom ķ ljós aš Vilhjįlmur hafši ekkert ašhafst varšandi leit aš hinni horfnu ahöfn og skipinu Karluk.  Į mešan versnaši įstandiš į Wrangel. Sumir létu nś lķfiš af nęringarskorti og einn skipbrotsmannanna var myrtur. Allir mannasišir og sišfręši var nś farin land og leiš mešal įhafnarinnar og deilur um matarleifar uršu heiftśšlegar.  Ašeins eskimóarnir héldu sönsum og héldu reyndar lķfinu ķ mannskapnum meš veišum. 

Mešal hinna sjö eskimóa sem Vilhjįlmur valdi ķ leišangurinn į Karluk var ein fjölskylda: faširinn Kuraluk, kona hans Kiruk og dęturnar Helen (8 įra) og Mugpi (3 įra).  Fjölskyšdan komst öll af, en Mugpi lifši lengst allra leišangursmanna. Hśn létst ķ Alaska įriš 2008, 97 įra aš aldri.    Kurruluk fjölskyldanLoks kom sumar į eynni en žaš var kalt og ķ byrjun įgśst gekk vetur aftur ķ garš.  Žaš var loks hinn 7. september aš hjįlp barst žegar skip frį Alaska nįši loks til eyjarinnar ķ gegnum ķsinn. Ellefu höfšu nś farist af žeim 31 sem upphaflega tóku žįtt ķ leišangrinum.  

Fréttin um björgun įhafnarinnar af Karluk barst śt um allan heim inn 14. september 1914, į sama tķma og fyrstu stórorustur fyrri heimsstyrjaldarinnar byrjušu aš geisa ķ Evrópu. Fjórtįn mįnušir höfšu nś lišiš frį žvķ aš Karluk sigldi fyrst śr höfn.  Vilhjįlm Stefįnsson var hvergi aš sjį, en ritari hans reyndi aš taka vištöl viš skipbrotsmennina meš žaš fyrir augum aš birta birta greinar ķ blöšum og ritum, sem Vilhjįlmur hafši samband viš. Andśš įhafnarinnar į Vilhjįlmi var nś svo mikil, aš enginn žeirra féllst į aš veita sendimanni Vilhjįlms vištal. 

En Vilhjįlmur var ekki af baki dottinn. Įriš 1922 gerši hann śt leišangur til Wrangeleyjar ķ žeim tilgangi aš eigna Kanada eynna. Ķ žennan leišangur sendi hann fjóra menn og eina eskimóakonu, en hętti sjįlfur viš žįttöku į sķšustu stundu. Allir mennirnir fórust en eskimóakonan Ada Blackjack komst ein af śr žeirri ferš tveim įrum sķšar.  

Hver er nś arfleifš Vilhjįlms? Eftir hörmungarnar į Karluk og į Wrangeleyju varš Vilhjįlmur strax mjög umdeildur.  Einn nefndi hann “an explorer-cum-swindler”.  Norski landkönnušurinn Roald Amundsen hafši ekki mikiš įlit  į honum og kallaši Vilhjįlm “the greatest humbug alive”.   Einnig var gert grķn af fullyršingu hans aš hann hefši uppgötvaš  “ljóshęršu eskimóana”.  En į Ķslandi er minningu Vilhjįlms hampaš žeš žvķ aš setja į laggirnar įriš 1998 rannsóknastofnun sem ber hans nafn, af žvķ aš hann var fręgur.  Rannsóknir sķšari tķma sżna nś aš hann er fręgur aš endemum.    


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 identicon

Spennandi efni en skortur į greinarskilum gerir žetta illlesanlegt. Fólk les öšruvķsi af tölvuskjįm en blašsķšu og žvķ žarf jafnvel tķšari skil en į sķšu.

Óli Gneisti (IP-tala skrįš) 17.1.2013 kl. 20:33

2 identicon

Óli,hvaš ert žś aš tala um ?,Vilhjįlmur var skķthęll.

V.Jóhannsson (IP-tala skrįš) 17.1.2013 kl. 23:11

3 identicon

Hafšu žökk fyrir žessa grein sem og flestar greinar žķnar. Las Ķsherrann nżlega og žaš var dapur vitnisburšur um žį lygi sem haldiš hefur veriš aš okkur Ķslendingum varšandi Vilhjįlm.

Alma Jennż Gušmundsdóttir (IP-tala skrįš) 18.1.2013 kl. 01:13

4 identicon

Takk fyrir žetta, miklu žęgilegra.

Óli Gneisti (IP-tala skrįš) 18.1.2013 kl. 07:41

5 Smįmynd: Höskuldur Bśi Jónsson

Žakka žér fyrir Haraldur- upplżsandi.

Höskuldur Bśi Jónsson, 18.1.2013 kl. 08:33

6 identicon

Sannarlega satt aš Vilhjįlmur var fręgur af endemum en ég er ósammįla aš žessi vitneskja sé aš koma fram ķ nżlegum rannsóknum. Žetta hafa allir vitaš sem viljaš hafa vita. Žaš hefur enginn haldiš neinu öšru aš Ķslendingum nema žeir sjįlfir. Var sjįlfur viš rannsóknir į heimskautasvęšum Kanada og ķ samfélagi žarlendra fręšimanna og innfęddra žykir hann ekki merkilegur pappķr. Ķ žesu sambandi mį nefna aš Vilhjįlmur hvatti kanadķsk stjórnvöld til žess aš flytja inśķta naušungarflutningum į noršlęgar eyjar heimskautasvęšanna til aš styrkja tilkall žeirra til svęšanna sem og žeir og geršu. Žetta leiddi til dauša hundraša. Žaš er hreint ótrślegt aš Hįskóli Ķslands skuli nefna stofnun eftir žessum manni.

kristinn gušjónsson (IP-tala skrįš) 18.1.2013 kl. 10:20

7 identicon

Žessar sögur heyrši ég sem barn og ólst upp viš aš Vilhjįlmur vęri nś kannski ekki eins "trśveršugur" eša "göfugur" og einhverjir vildu halda fram.

Ég get ekki varist žeirri hugsun hvort aš einhverjum ķslenskum framapoturum hefši ekki bara vantaš athygli hérna um įriš žegar aš safniš var sett į stofn og mašurinn var settur į žennan stall sem hann er kominn į? Viš, žessi žjóš, erum jś dįldiš gjörn į aš sękja ķ aš verša fręg śt į "afrek" annarra..

Anna Kristķn Pétursdóttir (IP-tala skrįš) 18.1.2013 kl. 20:12

8 identicon

Ég las eina af žessum bókum (lķklega sögu Bartlett skipstjóra) og eftir žann lestur missti ég allt įlit į Vilhjįlmi Stefįnssyni. Skildi ekki žį og hef ekki skiliš sķšan hvaš honum er mikiš hampaš af Ķslendingum.
Žessi bók sem ég las var į ķslensku og hafši mikil įhrif į mig.

Lįki (IP-tala skrįš) 18.1.2013 kl. 21:41

9 identicon

Las žessa bók fyrir mörgum įrum - įtti aš koma fram hjį mér.

Lįki (IP-tala skrįš) 18.1.2013 kl. 21:42

10 Smįmynd: Ómar Bjarki Smįrason

Žaš hvarflar aš manni eftir lestur žessa įgęta pistils, Haraldur, hvort sķšari tķma śtrįsarvķkingar hafi ekki aš sumu leyti starfaš ķ anda Vilhjįlms landkönnušs?

Hafšu žakkir fyrir aš halda žessu til haga og upplżsa okkur fįvķsari.

Ómar Bjarki Smįrason, 18.1.2013 kl. 22:50

11 identicon

Žetta var įhugavert, aldrei vitaš mikiš um Vilhjįlm eins og kannski hinn almenni ķslendingur, bara heyrt um hann śtundan mér og žaš ķ žjóšernislegum hillingum, hefši vonast til aš heyra e-š betra og merkilegra, aš hann hefši veriš haršur af sér og hinn mesti kappi en žvķ mišur er greinilega ekki svo (hafši gaman af žessari kenningu um blöndun vķkinga og eskimóa į sķnum tķma žegar ég heyrši hana en ekkert kom meira og stašfesti žaš).

p.s.  Heimsótti annars krį Tom Creans (sem var meš ķ Endurance) ķ sumar ķ smįbęnum Annascaul į SV-Ķrlandi, fékk mér Guinness žar og skošaši krįnna sem er eiginlega safn lķka,  tók svo mynd af styttu hans, žaš var alvöru nagli, traustsins veršur og hógvęr. Śr Ardada leišangri Scotts į wiki: "With only one or two days' food rations left, but still four or five days' man-hauling to do, they decided that Crean should go on alone to fetch help. With only a little chocolate and three biscuits to sustain him, without a tent or survival equipment, Crean walked the distance to Hut Point in 18 hours, arriving in a state of collapse. He reached safety just ahead of a fierce blizzard, which probably would have killed him, and which delayed the rescue party by a day and a half. The rescue was successful, however, and Lashly and Evans were both brought to base camp alive. Crean modestly played down the significance of his feat of endurance. In a rare written account, he wrote in a letter: "So it fell to my lot to do the 30 miles for help, and only a couple of biscuits and a stick of chocolate to do it. Well, sir, I was very weak when I reached the hut."

   http://en.wikipedia.org/wiki/Tom_Crean_(explorer)

Ari Egilsson (IP-tala skrįš) 21.1.2013 kl. 00:39

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband