Uppruni ═slands: m÷ttulsstrˇkur e­a fornir flekar?

Landgrunni­═sland er ein af stˇru rß­gßtunum Ý jar­frŠ­i jar­arinnar. Hvers vegna er hÚr ■essi stˇra eyja, mitt Ý ˙thafinu, umlukin miklu landgrunni? Eins og fyrsta myndin sřnir, ■ß er landgrunni­ umhverfis ═sland eins og stˇr kringlˇtt kaka Ý mi­ju Nor­ur Atlantshafinu, tengd vi­ Mi­-Atlantshafshrygginn og einnig tengd vi­ ne­ansjßvarhryggi til GrŠnlands og FŠreyja. Allir jar­vÝsindamenn eru sammßla um, a­ ═sland sÚ heitur reitur, ■ar sem mikil eldvirkni hefur mynda­ nřtt land. En hvers vegna einmitt hÚr? Ein hugmyndin er s˙, a­ dj˙pt undir landinu sÚ heitur strˇkur af m÷ttulsefni, sem nŠr ef til vill alla lei­ ni­ur a­ m÷rkum m÷ttulsins og kjarna jar­ar. á Ůetta er m÷ttulstrˇkskenningin (mantle plume hypothesis), sem fyrst kom ß sjˇnarsvi­i­ Ý kringum ßri­ 1971. Hin hugmyndin er s˙, a­ Ý m÷ttlinum undir ═slandi sÚu leifar af fornum jar­flekum, sem hafa sigi­ dj˙pt Ý j÷r­ina Ý sigbelti, sem var Ý gangi Ý grennd vi­ Bretlandseyjar fyrir um 400 milljˇn ßrum. Skorpan sem kann a­ hafa sigi­ ni­ur Ý m÷ttulinn ß ■eim tÝma gŠti brß­na­ au­veldlega og framleitt kvikuna sem kemur upp ß yfirbor­i­ ß ═slandi. Ůannig eru tvŠr andstŠ­ar og gj÷rˇlÝkar kenningar Ý gangi var­andi uppruna ═slands, og miklar deilur geisa milli jar­frŠ­inga var­andi ■Šr. Reyndar er m÷guleiki a­ Ýslenski heiti reiturinn sÚ af v÷ldum beggja ■essara fyrirbŠra, sem vinna Ý sameiningu til a­ skapa hÚr sÚrstakar a­stŠ­ur.áM÷ttulsstrˇkur?Snei­myndir af m÷ttlinum undir ═slandi hafa veri­ ger­ar me­ svipa­ri a­fer­ og snei­myndir eru ger­ar af mannslÝkamanum, en ■essar myndir nřta geislana frß jar­skjßlftum um allan heim til a­ “gegnumlřsa” m÷ttulinn. Ůessi a­fer­ sřnir a­ heiti reiturinn nŠr a­ minnsta kosti ni­ur ß 660 km dřpi Ý m÷ttlinum undir ═slandi og a­ mi­ja hans er undir Vatnaj÷kli. Ínnur myndin sřnir slikan ■verskur­ af ═slandi og efri hluta m÷ttulsins undir okkur, ni­ur ß 400 km dřpi. Gult og br˙nt ß myndinni sřnir ■au svŠ­i, ■ar sem jar­skjßlftabylgjur fer­ast 2 til 8% hŠgar Ý gegnum m÷ttulinn en Ý “venjulegum” m÷ttli. HŠgari jar­skjßlftabylgjur ■ř­a sennilega a­ m÷ttullinn hÚr er partbrß­inn, ■.e.a.s. ■a­ er lÝtilshßttar hraunkvika inni Ý berginu, sem hŠgir ß jar­skjßlftabylgjunum. En er ■a­ vegna ■ess a­ m÷ttullinn er heitari, eins og m÷ttulstrˇkskenningin telur, e­a er ■a­ vegna ■ess a­ m÷ttullinn hÚr brß­nar frekar au­veldlega, vegna ■ess a­ hann er a­ hluta til g÷mul jar­skorpa sem hefur sigi­ ni­ur Ý sigbelti undir Bretlandseyjum fyrir 400 milljˇn ßrum? ═ fyrstu fylgdu margir jar­vÝsindamenn m÷ttulstrˇkskenningunni, vegna ■ess a­ h˙n kom me­ einfalda og elegant lausn, sem virtist ßgŠt. En n˙ eru margir komnir ß a­ra sko­un og tilb˙nir til a­ taka til greina a­ ef til vill er m÷ttullinn undir ═slandi frßbrug­inn vegna ■ess a­ forn sigbelti hafa smita­ hann me­ gamalli jar­skorpu og ■ß er au­veldara a­ brŠ­a hann. Ůetta er flˇki­ og umdeilt efni, en Úg hef gert mitt besta hÚr a­ reyna a­ skřra ■a­ fyrir lesendanum ß einfaldan hßtt. Au­vita­ er uppruni ═slands grundvallarmßl, sem skiftir alla mßli sem vilja fylgjast me­ vÝsindum og menningu. Meira seinna um ■a­…

ź SÝ­asta fŠrsla | NŠsta fŠrsla

Athugasemdir

1 Smßmynd: Emil Hannes Valgeirsson

Ůessar pŠlingar er ßhugaver­ar. Ůarna spilar vŠntanlega innÝ spurningin hvort heiti strˇkurinn sÚ Štta­ur dj˙pt Ý m÷ttlinum eins og klassÝskar kenningar segja til um og hinga­ kominn frß GrŠnlandi, e­a grunnur strˇkur sem hefur fylgt svŠ­inu frß ■vÝ Atlantshafi­ opna­ist. Hin mikla ■ykkt jar­skorpunnar hÚr sty­ur lÝklega ■essa seinni hugmynd. Nema um sÚ a­ rŠ­a sambland af bß­u.

╔g rakst ß ■essar hugmyndir var­andi m÷ttulstrˇkinn fyrir ■remur ßrum og skrifa­i reyndar smß pistil um mßli­ sem Úg nefndi ■vÝ hˇgvŠra nafni: Af hverju er Ýsland til?

Svo vona Úg a­ Úg hafi ekki gert einhverjum ˇleik me­ ■vÝ a­ teikna upp m÷gulegt hraunrennsli vegna Hei­merkuelda sem voru hÚr Ý umrŠ­unni. SlÝkt verk ■yrfti sjßlfsagt a­eins meiri yfirlegu.

Emil Hannes Valgeirsson, 29.5.2012 kl. 00:45

2 identicon

╔g ßtta mig ekki ß hvers vegna ■˙ setur ■essar kenningar fram ß "anna­hvort-e­a" forminu Haraldur, eins og ekki gŠtu veri­ fleiri skřringar ß fyrirbŠrinu.

Ein sem hefur veri­ ß kreiki Ý a.m.k . 30 ßr er a­ risastˇr loftsteinná hafi skolli­ ß j÷r­inni ■ar sem ═sland er n˙na, nßnast eins og risastˇr byssuk˙la, og grafi­ sig svo dj˙pt ni­ur a­ h˙n hafi geta­ hleypt af sta­ ÷llum ■eim eldgosum sem si­an hafa byggt upp landi­.á

Ůetta er ekki mÝn kenning heldur var h˙ sett fram um sama leiti og kenningarnar um ˙trřmingu risae­lanna komu fram af v÷ldum loftsteins fyrir r˙mum 60 milljˇnum ßra (K-T skilin fyrir 65,5 M.ßrum), kenningar sem fengu sÝ­an byr undir bß­a vŠngi ■egar nŠstum nŠgilega stˇr gÝgur fannst ß Y˙catan skaganum sem hef­i geta­ valdi­ ˙trřmingunni.á En ■ˇ voru řmsir ekki alveg sannfŠr­ir, s÷g­u a­ meira hef­i ■urft a­ koma til og a­ jafnvel fleiri en einn loftsteinaßrekstrar hef­u or­i­ nßnast samtÝmis, ■ar ß me­al einn ß ═slandi, ■ar sem tertÝeri landgrunnurinn byrja­i einmitt a­ byggjast upp fyrir um 60 M. ßrum (a­ flestra jar­frŠ­inga mati).

Ůa­ ■yrfti gˇ­an verkfrŠ­ing til ■ess a­ reikna ˙t hversu mikla krafta ■yrfti til ■ess fyrir loftstein a­ grafa sig nŠgilega dj˙pt, en ■a­ er ekki lengur hŠgt a­ afskrifa slÝkar kenningar eftir a­ vi­ horf­um ÷ll Ý beinni ˙tsendingu ß samskonar atbur­ gerast ß J˙piter fyrir einum 3 ßrum.

Bj÷rn Jˇnsson (IP-tala skrß­) 29.5.2012 kl. 09:42

3 identicon

╔g velti ■vÝ fyrir mÚr hvort a­ ═sland geti veri­ nřtt meginland Ý myndun og sÚ dŠmi um hvernig nř meginl÷nd ver­i til. Er eitthva­ sem ˙tilokar ■a­?

Kjartan PÚtursson (IP-tala skrß­) 30.5.2012 kl. 12:20

4 Smßmynd: Haraldur Sigur­sson

Kjartan: Nei, jar­skorpan undir ═slandi lÝkist ekki meginlandsskorpu. Undir meginl÷ndum er skorpa sem er e­lislÚttari, og hefur efnsamsetningu sem er t÷luvert hŠrri Ý kÝsilinnihaldi. Skorpa eins og meginlandsskorpa er hins vegar a­ myndast Ý dag ß ■eim flekamˇtum jar­ar, sem einkennast af sigbeltum. Ůa­ eru svŠ­i, ■ar sem einn fleki sÝgur undir annan fleka. Aflei­ing af ■vÝ er myndun kviku sem nefnist andesÝt, og hefur hŠrra kÝsilmagn. AndesÝt eldfj÷llin Ý sigbeltunum eru vi­bˇt vi­ meginlandsskorpuna, eins og til dŠmis Ý Japan, IndˇnesÝu, og me­ vestur str÷nd Mi­ og Su­ur AmerÝku. Ůannig eru meginl÷ndin a­ stŠkka smßtt og smßtt Ý tengslum vi­ sigbeltin. SvŠ­i eins og ═sland hafa myndast fyrr Ý jars÷gunni, en ■au hafa nŠr alltaf sigi­ Ý hafi­ ■egar eldvirkninni lauk. Ůannig finnast mj÷g stˇrar spildur ß hafsbotni til dŠmis Ý Kyrrahafi, sem myndu­ust ß svipa­an hßtt og ═sland.

Haraldur Sigur­sson, 30.5.2012 kl. 12:52

5 Smßmynd: SŠvar Ëli Helgason

╔g las stˇrskemmtilega pŠlingu einmitt ˙tfrß thessu... ╔g man ekki hver kom med hana en h˙n var einhvernvegin ß thß leid ad myndun ═slands hefdi verid ßstŠda thess ad "ofur-" meignlandid "Pangea" hefdi brotnad upp og atlantshafid hafi ordid til... ╔g veit ekki en mÚr fannst thessi pŠling svakalega fjarstŠdukennd... Svona svipad langsˇtt og ad nŠsti nordurpˇll muni myndast rÚtt vestur af ═slandi, ef ßkvedin skilyrdi Ý vedurfrŠdi verda...

En hversu langt er sÝdan ad atlantshafid vard til...? Er einhver m÷guleiki ß ad thetta sÚ eitthvad sem raunverulega er pŠlandi Ý...?

SŠvar Ëli Helgason, 30.5.2012 kl. 14:28

6 Smßmynd: Haraldur Sigur­sson

SŠvar: GrŠnland byrja­i a­ reka frß Nor­ur Evrˇpu fyrir um 55 til 60 milljˇn ßrum sÝ­an. Ůß byrja­i ■essi hluti Nor­ur atlantshafs a­ opnast. Ůa­ hefur vissulega veri­ stungi­ upp ß ■vÝ, a­ heiti reiturinn sem n˙ er undir ═slandi hafi mynda­ broti­ milli GrŠnlands og Evrˇpu og hrint af sta­ ■essu landreki. Ůa­ er umdeild kenning en alls ekki svo vitlaus. Heiti reiturinn myndar bˇlgu e­a hŠ­ Ý m÷ttlinum umhverfis og ■essi hŠ­ getur řtt undir flekahreyfingar Ý ßttir frß heita reitnum.

Haraldur Sigur­sson, 30.5.2012 kl. 14:50

7 Smßmynd: SŠvar Ëli Helgason

Heh...!

Ůß er ekkert a­ ■vÝ a­ eihva­ af ■vÝ sem er undir ═slandi sÚu "flekar..."

En ef svo vŠri, sem Úg trűi frekar, ■ß eru ■eir ■a­ langt ni­rÝ j÷r­inni a­ vi­ h÷fum ekki/e­a "varla" tŠknilegagetu til a­ geta­ nß­ ni­urÝ ■essar leyfar af ■essum "flekum..." (Nema me­ ˇtr˙legri heppni...!)

En au­vita­ er Úg a­ svindla... ╔g er ═slendingur...!

Og Úg hef mj÷g greinilepa mj÷g mikla meiri vitneskju um j÷r­ina og hennar hlutverk Ý veruleika ■eirra en a­rir, sem eru Ý kringum ■ß hafa... Ůessa daganna...

En... Samt...! Dj÷... Sorrř...!

SŠvar Ëli Helgason, 4.6.2012 kl. 18:58

BŠta vi­ athugasemd

Ekki er lengur hŠgt a­ skrifa athugasemdir vi­ fŠrsluna, ■ar sem tÝmam÷rk ß athugasemdir eru li­in.

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband