Bloggfćrslur mánađarins, febrúar 2013

Rostungstennur voru Fílabein Norđursins

 

RostungurÍ fyrrasumar fór eg í gönguferđ út á Hítarnes á Mýrum og gekk alla leiđ suđur ađ Akraósi. Ţetta er falleg og skemmtileg gönguleiđ.  En erindi mitt var mjög markvisst: ég var ađ leita ađ rostungstönnum.  Ekki fann ég nú annađ merkilegt í fjörunni en myndarlegt hvalbein, en ástćđan fyrir ferđ minni á ţessar slóđir var lýsing á skipsbroti í Kongungsannál frá árinu 1266.  Ţar segir svo: 1266 IV. Konungsannáll: Ţá braut Grćnlandsfar á Hítarnesi, xli menn létust.”  Ég geri ráđ fyrir ađ ţetta séu 41 menn, sem fórust.  Ađrar heimildir telja ađ hér hafi veriđ biskupsskip á ferđ, hlađiđ dýrmćtum farmi frá Grćnlandi og ađ lengi á eftir hafi fundist rostungstennur í fjörunni í grennd viđ Hítarnes.   

Rostungstennur frá Grćnlandi urđu snemma dýr og eftirsótt verslunarvara, en ţćr voru taldar gersemar á miđöldum. Ţá er sýna átti erlendum ţjóđhöfđingjum og höfđingjum mikla sćmd voru ţeim fćrđar rostungstennur ađ gjöf. Bćđi Hákon konungur gamli og Magnús lagabćtir sendu til dćmis Englakonungi slíkar gjafir.  Hrafn Sveinbjarnarson fćrđi hinum heilaga Tómasi Becket  í Kantaraborg á Englandi rostungstönn ađ gjöf á ferđ sinni til suđurlanda í byrjun ţrettándu aldar.   Rostungstennur eru einnig nefndar sem útflutningsvörur í réttarbót Hákonar konungs frá árinu 1316.  Verđiđ var taliđ um hálf mörk silfurs hver rostungstönn.  Mörk silfurs er talin um 214 grömm, en til samanburđar má geta ţess ađ árslaun vinnumanns voru 1 mörk silfurs. Auk rostungstanna voru auđvitađ ýmsar ađrar dýmćtar vörur frá Grćnlandi, sem verslađ var međ á miđöldum. Ţar á međal feldir hvítabjarndýra, fálkar og tennur náhvela, sem sumir Evrópumenn töldu vera horn einhyrninga. 

Á Grćnlandi munu norrćnir menn hafa fangađ rostung fyrst og fremst í Norđursetu, sem er svćđiđ umhverfis og fyrir norđan Diskóeyju.  Ţessi frćgi veiđistađur er allangt fyrir norđan Vestribyggđ, en ţar fengu ţeir rostung eđa romshval, nćrri ísröndinni.  Hér munu norrćnir menn hafa stundađ veiđar í grennd viđ inúíta eđa eskimóa, sem veiddu hér sel á ísröndinni. 

Rostungar koma fyrir viđ strendur Íslands, en rostungalátur hafa ekki veriđ mikilvćg hér viđ land. Síđast kom rostungur inn í Rifshöfn á Snćfellsnesi áriđ 1983.  Ţá finnast tennur öđru hvoru hér, einkum á ströndum Snćfellsness.  Ţrjár rostungstennur fundust viđ fornminjauppgröft í skálanum í Ađalstrćti 14-16  í Reykjavík og sennilega voru ţćr verslunarvara. Brimill

Romshvalur eđa rostungur var greinilega mjög mikilvćgur fyrir norrćna menn á Grćnlandi og sennilega hafa sumir ţeirra safnađ auđi vegna verslunar međ ţetta fílabein norđursins. Ţar voru veglegar og vandađar steinkirkjur reistar, eins og til dćmis dómkirkjan ađ Görđum og Hvalseyjarkirkja.  Engar slíkar kirkjur voru reistar á Íslandi á miđöldum. Tíundin fyrir kristna menn á Grćnlandi var greidd í Páfagarđ í rostungstönnum, selskinnum og húđum. Áriđ 1327 veitir til dćmis páfalegur legáti móttöku 260 rostungstönnum úr Garđabiskupsdćmi.

Á fyrri hluta miđalda kom rostungstönnin í stađ hins eiginlega fílabeins.  Fílabein hefur veriđ í miklum metum međal hástéttarinnar alla tíđ frá Egyptum til forna og sennilega enn lengra aftur í tímann. En efniđ sem viđ köllum ivoire, ivory eđa fílabein er tannvara, sem kom ekki eingöngu frá fílum. Tennur náhvela, rostunga, flóđhesta og jafnvel svína voru einnig seldar sem fílabein. Einnig tennur háhyrninga og búrhvela. Besta fílabeiniđ er taliđ koma úr flóđhestatönnum. 

Í Kína er saga fílabeinsins enn lengri, eđa aftur til um 5000 f.Kr.  og einnig á Indlandi.  Til forna voru ţađ Fönikíumenn sem fluttu fílabein frá Indlandi til Evrópu. Eftir fall Rómarveldis lagđist ţessi verslun af og í nokkur hundruđ ár var erfitt ađ fá fílabein í Evrópu.  Á ţessu tímabili kom rostungstönnin ţá í stađ fílabeins og naut strax mikilla vinsćlda allar miđaldirnar.  Ţetta kunna ađ hafa veriđ uppgripatímar fyrir norrćna menn á Grćnlandi í nokkur hundruđ ár. Ţeir gátu komist yfir mjög dýrmćta vöru, sem ţeir versluđu međ suđur í Evrópu.

Ţađ var ekki fyrr en á fimmtándu öld ađ Feneyjakaupmenn hófu viđskifti viđ ţjóđflokka í austur Afríku og í löndum sunnan Sahara. Ţá dró úr eftirspurn eftir rostungstönnum, enda samband viđ Grćnland orđiđ mjög slitrótt vegna loftslagsbreytinga á norđurslóđum: litla ísöldin var gengin í garđ. Á sautjándu öldinni hófst svo verslun Evrópumanna í vestur Afríku, á Fílabeinsströndinni.  Á nítjándu öldinni var fílabein orđiđ mikilvćgt hráefni fyrir vissan iđnađ.  Ađal eftirspurnin fyrir fílabein var sem hráefni til ađ framleiđa billiardkúlur, hvíta píanólykla, hnappa, hnífsköft og hárkamba og greiđur.  Ţetta var fyrir daga plastíksins og eftirspurnin eftir fílabein var nú gífurleg. 


« Fyrri síđa

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband