Efnasamseting kvikunnar śr Bįršarbungu

 

 Efnasamsetning hrauns

Jaršvķsindamenn fį miklar upplżsingar um uppruna kvikunnar og innri gerš eldfjalla meš žvķ aš efnagreina sżni śr hraunum og öšru gosefni, alveg į sama hįtt og lęknirinn safnar żmsum vökvum (blóši, žvagi osfrv.)  frį sjśklingnum og efnagreinir til aš dęma um innra įstand hans.  Nś hefur Jaršvķsindastofnun Hįskóla Ķslands  birt efnagreiningar į fimm sżnishornum af hrauni śr hinu nżja Holuhrauni.  Žaš er sżnt ķ töflunni hér fyrir ofan.  Žaš eru tvö efni, sem segja mikilvęga sögu.  Annaš er kķsill (SiO2), sem er um 50 til 50,8% af kvikunni.  Hitt er magnesķum oxķš (MgO), sem er um 6,8 til 7,1%.   Žetta er efnasamsetning basalt kviku, sem hefur setiš ķ grunnu kvikuhólfi inni ķ jaršskorpunni nokkuš lengi og žróast žar.  Žetta er ekki efnasamsetning frumstęšrar kviku, sem kemur  beint śr möttli jaršar, af miklu dżpi.  Žar meš er kenning sumra vķsindamanna dauš, aš gangurinn sé kominn beint śr möttli.  Jaršskorpan er ca. 30 til 40 km žykk undir žessu svęši og žar undir er möttullinn, sem er 2900 km žykkur.   Frumkvikan myndast ķ möttlinum og berst upp ķ jaršskorpuna, žar sem hśn žróast.  Hver er efnasamsetning kviku ķ möttlinum?  Önnur mynd er tekin frį Kresten Breddam og sżnir  dęmi um efnasamsetningu kviku sem kemur beint frį möttlinum.  Žetta dęmi er basalt, sem gaus til aš mynda stapann Kistufell, sem er rétt noršan viš Bįršarbungu.  Basaltiš ķ Kistufelli er óvenju rķkt af magnesķum, og er MgO ķ gleri (kvikunni) į bilinu  10 til 12%.   Eins og Breddam sżnir framį er žetta efnasamsetning kviku (blįi kassinn į myndinni fyrir nešan), sem er ķ kemķsku jafnvęgi viš möttulinn og hefur žvķ komiš upp beint śr möttlinum.   Žetta er gjörólķkt kvikunni, sem nś gżs (rauši hringurinn į myndinni) og er hśn greinilega ekki komin beint śr möttli.   Hins vegar getur frumstęš kvika, eins og sś sem myndaši Kistufell, borist upp śr möttlinum, safnast fyrir ķ kvikuhólfi og breytst meš tķmanum ķ žróaša kviku, eins og žį, sem nś gżs.  Žetta er sżnt meš raušri brotalķnu į myndinni.  BreddamŽessar upplżsingar um efnasamsetningu styšja žvķ eftirfarandi einfalda mynd um virkni Bįršarbungu:  (1)  Frumstęš kvika (MgO um 10 til 12%) streymir upp śr möttlinum og fyllir kvikuhólf grunnt ķ jaršskorpunni undir öskju Bįršarbungu.  Slķkur straumur er sennilega alltaf ķ gangi og gerist ef til vill įn nokkurra merkja į yfirborši. (2)  Frumstęša kvikan breytir efnasamsetningu vegna diffrunar, žegar vissir kristallar skiljast frį kvikunni. Viš žaš veršur kvikan žróuš og MgO lękkar ķ ca. 6 til 7%.   Ef til vill er kvikužróin žį lagskift, meš lag af žróašri kviku ofanį hinni frumstęšu, sem kemur upp śr möttlinum.  (3)  Kvikužrżstingur ķ grunnri kvikužró fer vaxandi og žróuš kvika brżst śt śr žrónni, inn ķ sprungukerfi, fyrst til austurs og sķšan til noršurs og myndar  hin margumtalaša kvikugang.  (4)  Sprungugos hefst žar sem gangurinn sker yfirborš jaršar noršan jökulsins.  (5)    Streymi kviku śr kvikužrónni śt ķ ganginn og upp į yfirborš veldur žvķ aš žrżstingur fellur inni ķ kvikužrónni og  žak hennar, eša botn öskjunnar byrjar aš sķga.  Nś nemur sig um 15 metrum.   Ķ dag hefur hraunbreišan nįš 19 ferkķlómetrum aš flatarmįli.  Sennilega var žvķ kvikuhólfiš fullt žegar skjįlftavirkni hófst.  Gosiš hófst meš fullan tank.  Žaš getur hęglega innihaldiš tugi ef ekki hundraš rśmkķlómetra af kviku, en sennilega kemur aldrei nema lķtiš brot af žessari kviku upp į yfirboršiš.


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 identicon

Jį, takk fyrir žaš. Sjįlfsagt hefur žjįlfaš fólk veriš bśiš aš fara nęrri um žetta eftir śtliti hraunstraumanna. En śr žvķ žetta er komiš śr kvikuhólfi Bįršarbungu sjįlfrar, žį er trślega um leiš ljóst aš žetta gos muni ekki mynda dyngju į borš viš Trölladyngju, eša hvaš?

Žorkell Gušbrandsson (IP-tala skrįš) 8.9.2014 kl. 14:55

2 Smįmynd: Haraldur Siguršsson

Dyngja myndast, ef gosiš kemur upp ašallega um eina stašbundna gosrįs.  Svo getur fariš aš gossprungan dragist saman og öll virknin verši ķ einum ašalgķg uim mišju sprungunnar.  Žį gęti myndast dyngja.  En flestar dyngjur į Ķslandi hafa myndast skömmu eftir aš ķsöld lauk og eru ekki tengdar megineldstöšvum, eins og Bįršarbungu. 

Haraldur Siguršsson, 8.9.2014 kl. 15:06

3 identicon

Takk fyrir svariš. Jį, hafši lesiš um žaš sem vitaš er um myndun dyngna. En er ekki ljóst aš kvikan, sem myndaši žęr, var mun basķskari en žessi? Žarf kvika ekki aš vera mjög žunnfljótandi til aš dyngja myndist? Og mešal annarra orša: er ekki Vašalda frį sķšasta eša nęstsķšasta hlżskeiši ķsaldar? Kistufell og Heršubreiš hefšu vęntanlega oršiš dyngjur hefšu žęr oršiš til į ķslausu?

Žorkell Gušbrandsson (IP-tala skrįš) 8.9.2014 kl. 15:27

4 Smįmynd: Haraldur Siguršsson

Žaš er rétt hjį žér.  Yfirleitt eru dyngjur śr mjög basķskri og žunnfljótandi kviku og sennilega myndašar ķ einu gosi.  Sumir vildu halda žvķ fram aš Surtsey vęri dyngja, en žeg er ekki sammįla žvķ. Rétt meš Heršubreiš og Kistufell.

Haraldur Siguršsson, 8.9.2014 kl. 15:39

5 identicon

Žakka skjót og greinargóš svör - og žolinmęšina viš aš svara spurningum fįvķsra leikmanna.

Žorkell Gušbrandsson (IP-tala skrįš) 8.9.2014 kl. 15:42

6 Smįmynd: Haraldur Siguršsson

Spurningar žķnar sżna aš žś ert vel lesinn um žessi mįl.

Haraldur Siguršsson, 8.9.2014 kl. 15:45

7 Smįmynd: Óskar

Sęll Haraldur og takk fyrir fróšleikinn.

Ég hef spurningar varšandi efnasamsetninguna og tengslin žį viš fortķšina, žaš ętti aš vera hęgt aš lesa i mögulega žróun śt frį efnasamsetningunni.

Hvernig er efnasamsetningin ķ eldri hraunum ķ Bįršarbungukerfinu, tildęmis: Tröllahrauni, gamla Holuhrauni?  Er efnasamsetningin ķ stóru sprungugosunum Vatnaöldum,  Veišivötnum og Žjórsįrhrauni einnig svipuš hvaš varšar kķsilmagn?   Ef svo er mį žį ekki ętla aš žau gos hafi veriš meš svipašan undanfara og etv. einhveru öskjusigi lķka?

Annaš:  Eru einhver stašfest dęmi śr fortķšinni um stór og etv. sśr srengigos ķ öskjunni sjįlfri eins og talaš hefur veriš um aš gęti gerst?

Annaš:  Nś hljóp žessi kvikugangur til austurs og noršurs en mörg dęmi er um kvikuhlaup frį Bįršarbungu til sušvesturs og gosin viršast stęrri žar.  Er hętta į žvķ ķ žessari umbrotahrinu aš kvika leiti i žį įtt einnig?

Bestu kvešjur

Óskar Haraldsson

Óskar, 8.9.2014 kl. 16:40

8 Smįmynd: Haraldur Siguršsson

Mér hefur ekki gefist tķmi til aš gera samanburš į hraununum sem žś nefnir. Vonandi fljótlega....   En varšandi stefnu ganganna frį Bįršarbungu, žį eru žeir sennilega oftast til sušvesturs.  Holuhraun įriš 1797 fór aš vķsu til noršurs, en flest fyrri sprungugos til sušvesturs.

Haraldur Siguršsson, 8.9.2014 kl. 17:01

9 identicon

ef flekaheirfķngar eru stašreind fęrist žį ekki svona eldstöšvar meš meš flekanum.žo hśn sé fyrir nešan möttulin aš mestu skilst aš svipašar ašstęšur séu į hawaķi,

kristinn geir steindórsson briem (IP-tala skrįš) 8.9.2014 kl. 17:19

10 Smįmynd: Emil Hannes Valgeirsson

Svo eru spurning hvernig Heršubreišarskjįlftarnir tengjast žessu en žeir eru ansi žéttir žessa stundina. Er Bįršarbungukerfiš aš vekja upp einhverja kviku sem žar hefur blundaš ķ undirheimum? Mögulegt Dyngjugos kannski?

Emil Hannes Valgeirsson, 8.9.2014 kl. 17:44

11 Smįmynd: Stefįn Ž Ingólfsson

Meš žessu framhaldi held ég aš hann Bįršur verši aš fara ķ ristilspeglun !

Stefįn Ž Ingólfsson, 8.9.2014 kl. 17:46

12 Smįmynd: Haraldur Siguršsson

Kristinn: Bįršarbunga er sennilega mjög nęrri flekamótum. Hśn fęrist žvķ ekki meš hvorugum flekanum.

Haraldur Siguršsson, 8.9.2014 kl. 18:07

13 Smįmynd: Njöršur Helgason

Sęll Haraldur. Mikiš snżst nś um sigmyndunina ķ Bįršarbungu: Hversu mikiš af goefnunum ķ Holuhraunsgosinu og bergganginum sem er nešanjaršar skżrir sigiš!

Mgk NH.

Njöršur Helgason, 8.9.2014 kl. 20:44

14 Smįmynd: Haraldur Siguršsson

Askja Bįršarbungu er aš sķga.  Botninn į öskjunni er lokiš į kvikužrónni. Hśn sķgur vegna žess aš kvika streymir śt śr žrónni śt ķ ganginn og upp į yfirborš ķ gosinu. Enginn veit hvaša magn af kviku er ķ žrónni, en sennilega tugir rśmkķlómetra.  Žaš er engin įstęša til aš ętla aš kvikužróin tęmist, en gangurinn og hrauniš er ašeins brot af magninu sem er fyrir.  Mikil óvissa framundan...

Haraldur Siguršsson, 8.9.2014 kl. 21:57

15 Smįmynd: Gušmundur Jónsson

Ef žaš eru 35 kķlómetrar nišur ķ möttul og kvikugangurinn er 2 metrar į breidd og 40 kķlómetra langur (40x35x0,002=2,8 km^3) og hann fylltist fyrst af žroskašari kviku śr Bįršarbungu įšur en kvika fór aš koma nešar aš, ętti žį ekki aš vera minnst vika ķ višbót žangaš til aš sś kvika fęri aš sjįst ķ holuhrauni ?

Gušmundur Jónsson, 8.9.2014 kl. 22:00

16 Smįmynd: Haraldur Siguršsson

Gangurinn er ekki 35 km hįr. Hann er sennilega um 10 km hįr.  Žaš er engin įstęša til aš ętla aš allri kviku śr ganginum gjósi. Gangar storkna um sķšir og eru žį oft um 2 m į breidd. Sem sagt: žetta gefur okkur ekki leiš til aš įętla magn eša tķma.

Haraldur Siguršsson, 8.9.2014 kl. 22:04

17 identicon

Takk fyrir žennan fróšlega og upplżsandi pistil. Nś viršist myndin loksins eitthvaš vera farin aš skżrast. Žetta er žį ekki megingangur sem kemur af meira dżpi. En hvernig stendur samt į žessum sķendurteknu stóru skjįlftum? Er žaš bara sigiš sem veldur žeim? Er žaš kannski einnig fargiš (ķsinn) sem liggur ofan į öskjulokinu sem er aš auka viš kraftinn?

Óskar Sturluson (IP-tala skrįš) 9.9.2014 kl. 00:29

18 Smįmynd: Haraldur Siguršsson

Nei, efnasamsetning kvikunnar sżnir aš žaš er ekki megingangur, sem kemur śr möttli, heldur gangur śt śr kvikužrónni undir Bįršarbungu.  Stóru skjįlftarnir, sem enn halda įfram, eru vegna žess aš askjan er aš sķga, ž.e.  žakiš į kvikužrónni sķgur nišur vegna žess aš kvikan streymir śt ķ ganginn.  ķshellan hja“lpar til, en öskjulokiš er nokkrir km į žykkt og žarf ekki ķsinn til.

Haraldur Siguršsson, 9.9.2014 kl. 04:54

19 identicon

En hvernig hermir žetta viš Ekström módeliš? Skv. myndinni hérna: http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/1428340/ žį mį gera rįš fyrir aš gangurinn komi śr grunnu kvikužrónni ofanį tappanum og stemmir žaš ekki įgętlega viš efnagreininguna?

En nś er tappinn aš sķga og žarmeš viršist žrżstingur vera aš minnka fyrir nešan hann (...eša aukast fyrir ofan hann).

Kemur gangurinn kannski śr nešri (gulu žrónni) og er žaš ķ samręmi viš efnagreininguna? Og fyrst tappinn er aš sķga hvaš segir žaš okkur um efri žrónna?

sorrż fyrir spurningaflóšiš :-)

Kv. Magnśs

Magnśs Birgisson (IP-tala skrįš) 9.9.2014 kl. 08:02

20 identicon

žakka fyrir: žį hefur hśn nokkuš svigrśm. eflaust eru žį žessir berggangar sem hrauniš fer um sé hluti af flekaskilum

kristinn geir steindórsson briem (IP-tala skrįš) 9.9.2014 kl. 08:40

21 identicon

Takk fyrir žau svör. Žannig aš žeir stóru eru ķ beinu sambandi viš sigiš? Og dżpt žeirra (5-7 km) bendir jś til žess aš öskjulokiš sé ķ žykkara lagi, žannig aš ķsinn skiptir sennilega litlu mįli. Hvaša lęrdóm mį drag af žessu varšandi lķkan Nettles og Ekströms? Žessir skjįlftar verša žį ekki raktir til nešra loksins, ž.e.a.s. žess sem er į milli efra og nešra kvikuhólfsins? Žaš er kannski of snemmt aš segja til um žaš og kannski efni ķ annan pistil hjį žér :)

Óskar Sturluson (IP-tala skrįš) 9.9.2014 kl. 09:25

22 identicon

Haraldur, telur žś verulega vį fyrir dyrum ķ sambandi viš Bįršarbungu'''

Kristrśn Įrnż Siguršardóttir (IP-tala skrįš) 9.9.2014 kl. 23:53

23 identicon

Takk fyrir mjög fróšlegar greinar Haraldur.  Nś kemur endurtekiš fram ķ fréttum aš öskjusigiš ķ Bįršarbungu sé óvęnt - en er žess ekki einmitt aš vęnta ķ ljósi žess aš gosefniš kemur śr kvikužrónni?  Er öskjusigiš ekki fremur góšar fréttir en slęmar?  Žó ekki sé hęgt aš spį nįkvęmlega um framhaldiš?

Egill Mįsson (IP-tala skrįš) 10.9.2014 kl. 11:44

24 Smįmynd: Bjarni Danķel Danķelsson

hefur veriš kannaš hvort tengsl séu į milli stóru skjįlftanna og gosvirkninnar ķ Holuhrauni?

Bjarni Danķel Danķelsson, 12.9.2014 kl. 11:13

25 identicon

I am sorry i do not speak any icelandic.   I have noticed that many people on blogs are saying the lava is coming from deep within the earth, can anybody here clarify for me the degree of certainty that the chemical analysis gives?  Is there any confusion whatsoever on this subject?   Was the analysis in anyway ambiguous? 

Many thanks  Andrew  Andrewedwardjudd@hotmail.com

Andrew Judd (IP-tala skrįš) 14.9.2014 kl. 13:18

26 Smįmynd: Haraldur Siguršsson

The lava is magma that is coming from a reservoir in Bįrdarbunga volcano, at depth of ca. 3 km below the surface. THe basalt magma has resided in this reservoir for some time. Utlimately, the source of the magma is the mantle below Iceland, however.  But the chemistry shows that this magma is not primary, i.e. not directly derived from the mantle.  It is evolved basalt, which means that it has sat within the crust for some time and changed its composition.

Haraldur Siguršsson, 14.9.2014 kl. 13:37

27 identicon

Haraldur, Thanks for the quick response.

The problem i am having is that people are saying that chemical analysis is showing that both primary and secondary magma is creating the visible eruption.   I have had some quite painful experiences while pointing out that you are saying it is not primary magma, so i was wanting to be certain there is no doubt from that analysis that the bulk of the magma is coming from a near surface storage location

Andrew Judd (IP-tala skrįš) 14.9.2014 kl. 14:28

28 Smįmynd: Haraldur Siguršsson

Yes, the magma is  evolved, relatively low in MgO or magnesium oxide and rather high in silica.  It is definitley not magma that is in equilibrium with the Earth“s mantle.  It is ultimately derived from the mantle, but has most recently resided within a magma reservoir high int he Earth“s crust.

Haraldur Siguršsson, 14.9.2014 kl. 14:37

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband