Uppruni ═slands liggur undir Baffinseyju

DonFrancisŮa­ er ekki oft sem vi­ heyrum minnst ß Baffinseyju, en samt er h˙n um fimm sinnum stŠrri en ═sland, og rÚtt vestan GrŠnlands. Ef til vill komu forfe­ur okkar vi­ ß Baffinseyju ß lei­ sinni vestur til VÝnlands hins gˇ­a ß s÷gu÷ld, og nefndu eynna ■ß Helluland. NßlŠgt su­austur odda Baffinseyjar er Nanook, en fornleifarannsˇknir ■ar ßri­ 2002 hafa hugsanlega leitt Ý ljˇs minjar af norrŠnum uppruna. Ůa­ eru ■ˇ ekki ■essi forns÷gulegu ■Šttir sem tengja okkur Ýslendinga vi­ Baffinseyju, heldur er ■a­ uppruni landsins. N˙ hefur nefnilega komi­ Ý ljˇs, a­ m÷ttulstrˇkurinn sem liggur undir ═slandi hˇf s÷gu sÝna undir Baffinseyju fyrir um sextÝu og tveimur milljˇn ßrum sÝ­an. Eldvirknin ß Baffinseyju var basalt kvika sem ßtti uppruna sinn Ý m÷ttulstrˇk dj˙pt Ý j÷r­u. Myndin fyrir ofan sřnir eitt af ■eim svŠ­um ß Baffinseyju, ■ar sem ■ykkar myndanir af basalthraunum hafa gosi­ fyrir um sextÝu og tveimur milljˇn ßrum. N˙ hefur komi­ Ý ljˇs, a­ basalti­ hÚr er upprunni­ ˙r m÷ttulsbergi undir eynni, sem er um 4500 milljˇn ßra gamalt. Ůar me­ er ■essi m÷ttull undir Baffin n˙ elsta berg sem hefur fundist til ■essa ß j÷r­inni. Ůa­ er mj÷g ˇlÝklegt a­ eldra berg finnist nokkurn tÝma ß j÷r­u, ■ar sem aldur jar­ar og sˇlkerfisins er n˙ talinn 4568 milljˇn ßr, og er skekkjan ß ■essari aldursgreiningu talin a­eins ein milljˇn ßra, pl˙s og mÝnus. Ůa­ er jar­efnafrŠ­in sem hefur sřnt fram ß mikilvŠgi basaltsins ß Baffinseyju. ═ basaltinu finnst til dŠmis ˇvenju miki­ af gasinu helÝum-3. HelÝum gas er mj÷g rÝkt Ý sˇlkerfinu, en mest af ■vÝ hefur ■egar tapast ˙t ˙r j÷r­inni. Var­andi jar­efnafrŠ­ina er rÚtt a­ geta ■ess, a­ atˇm e­a frumeindir efnis geta haft mismargar nifteindir. SlÝkar frumeindir nefnast samsŠtur. HelÝum hefur tvŠr samsŠtur: He3 og He4. He3 samsŠtan einkennir sˇlkerfi­, en n˙ hefur fundist helÝum Ý basaltinu ß Baffinseyju me­ 3He/4He hlutfall sem er 50 sinnum hŠrra en Ý andr˙mslofti jar­ar. Ůetta helÝum undir Baffinseyju er ■vÝ ˇbreytt allt frß fyrstu milljˇnum ßra jar­arinnar. Frekari greiningar jar­efnafrŠ­inganna sřna a­ ÷nnur frumefni e­a samsŠtur gefa aldur m÷ttulsins undir Baffinseyju sem um 4500 miljˇn ßr. Ůessi hluti m÷ttuls jar­ar tˇk a­ brß­na fyrir um 62 milljˇn ßrum, og brß­in er basaltkvikan, sem ■ß gaus ß Bafinseyju.MeyerMapá Ekki er enn ljˇst hva­ kom ■essum m÷ttli ß hreyfingu til a­ mynda m÷ttulstrˇk, en hann hefur veri­ virkur Š sÝ­an, og n˙ er ■essi m÷ttulstrˇkur sta­settur undir ═slandi. Saga hans er merkileg ß řmsan hßtt. Me­ tÝmanun fŠr­ust flekarnir til vesturs fyrir ofan m÷ttulstrˇkinn, og Baffinseyja rak frß, en GrŠnland lenti beint fyrir ofan hann. Ůß tˇk a­ gjˇsa ß Diskˇeyju me­ vesturstr÷nd GrŠnlands, og sÝ­ar fŠr­ist virknin enn austar, ■egar m÷ttulstrˇkurinn var sta­settur undir austur str÷nd GrŠnlands fyrir um 50 milljˇn ßrum, eins og myndin sřnir. (┴ myndina hef Úg dregi­ rau­a ÷r, sem sřnir lauslega feril m÷ttulstrˇksins sl. sextÝu milljˇn ßr, en taki­ eftir a­ ■a­ er ekki m÷ttulstrˇkurinn sem hreyfist, heldur jar­skorpuflekarnir fyrir ofan.) Ůß klofnar EvrasÝuflekinn fyrir ofan m÷ttulstrˇkinn, og GrŠnland rekur me­ restinni af Nor­ur AmerÝku flekanum til vesturs, og Nor­ur Atlantshafi­ opnast. ١tt sta­setning m÷ttulstrˇksins sÚ st÷­ug Ý m÷ttlinum, ■ß mjakast flekamˇtin smßtt og smßtt til vesturs, og af ■eim s÷kum hefur strˇkurinn mynda­ mj÷g vÝ­tŠkt belti af basaltmyndunum, allt frß Baffin, til Diskˇ, undir allt GrŠnland frß vestri til austurs, og loks undir Nor­ur Atlantshafi­ og mynda­ ═sland. Ůannig eigum vi­ margt og miki­ sameiginlegt me­ Baffinseyju, ■ˇtt ■a­ sÚu meir en sextÝu milljˇn ßr lÝ­in sÝ­an vi­ vorum Ý nßnu jar­bundnu sambandi.

ź SÝ­asta fŠrsla | NŠsta fŠrsla

Athugasemdir

1 Smßmynd: Valdimar Sam˙elsson

Ůa­ er ■ß ß hreinu a­ vi­ erumáaf vestari flekanum en Úg spyr alltaf en er ekki augljˇst a­ sprungan sem er i gegn um Ýsland tilheyrir ekki atlantshafs sprungunni sem er austar og kemur milli Ýslands og FŠreyja og austan megin vi­ Jan mayenááog vestan vi­ Svalbar­a. ╔g tel ■vÝ eins og kennt er Ý skˇlum Ý AmerÝku a­ Ýsland sÚ allt ß AmerÝkuflekanum. Hitt er bara pˇlÝtÝst bull.

Valdimar Sam˙elsson, 19.10.2011 kl. 20:47

2 Smßmynd: Valdimar Sam˙elsson

Meinti a­ segja. Ůakka margar gˇ­ar greinar.á

Valdimar Sam˙elsson, 19.10.2011 kl. 20:47

3 Smßmynd: H÷r­ur ١r­arson

Takk fyrir ■essa frßbŠru grein.

H÷r­ur ١r­arson, 20.10.2011 kl. 02:12

4 Smßmynd: Emil Hannes Valgeirsson

SŠll Haraldur.

╔g hef sÚ­ tvŠr ˇlÝkar hugmyndir me­ ■ennan heita reit undir ═slandi. Annarsvegar a­ m÷ttulstrˇkurinn sÚ kominn frß GrŠnlandi/Baffinslandi eins og hÚr er gert rß­ fyrir e­a hann bara grunnur reitur sem hefur alltaf veri­ bundinn vi­ flekaskilin og sÚ ■annig a­ endurnřta gamalt basalt undir yfirbor­inu. SamkvŠmt ■essu seinna ■ß er reiturinn bundinn vi­ landi­ og ekki a­ fara neitt en var ■ˇ vestan GrŠnlands ß me­an flekaskilin lßu ■ar.

Ef ■etta hinsvegar er dj˙pur reitur fastur Ý m÷ttlinum og yfirbor­i­ ß lei­inni Ý vestur mi­a­ vi­ reitinn, ■ß Štti eldvirkni a­ aukast ß austurhluta landsins og reiturinn jafnvel a­ slÝta sig frß Atlantshafshryggnum a­ lokum og ■rˇast sem sjßlftstŠ­ur reitur austan ═slands ß lei­ sinni til Evrˇpu.

Emil Hannes Valgeirsson, 20.10.2011 kl. 10:38

5 Smßmynd: Haraldur Sigur­sson

Emil: Uppruni og e­li heitra reita Ý j÷r­u er eitt umdeildasta efni jar­vÝsindanna Ý dag, enda er ■a­ mikilvŠgt mßl. Sjß til dŠmis vefsÝ­una mantle plumes um deilurnar

http://www.mantleplumes.org/

Ůetta er ekki alveg eins mikilvŠgt efni og ■rˇunarkenning Darwins e­a flekahreyfingarnar, en samt sem ß­ur er hÚr ß fer­inni fyrirbŠri sem er grundvallaratri­i Ý jar­visindunum. Menn eru a­ reyna a­ fjalla um kenninguna um m÷ttulstrˇka og heita reiti ß lˇgÝskan og vÝsindalegan hßtt, og hafa beitt a­allega jar­efnafrŠ­inni og a­ nokkru leyti jar­e­lisfrŠ­inni til ■ess. Sumir telja, eins og ■˙, a­ heiti reiturinn sÚ mj÷g grunnt fyrirbŠri, en a­rir a­ hann sÚ mj÷g dj˙pur, og nßi alla lei­ ni­ur a­ m÷rkum m÷ttuls og kjarna (2900 km). G÷gnin frß Baffinseyju sřna heiti reiturinn sem er tengdur ═slandi er mj÷g gamall, og a­ hann innihÚlt eitt elsta m÷ttulbeg jar­ar. Var­andi tengslin vi­ flekam÷rkin: sumir hafa haldi­ ■vÝ fram, a­ m÷ttulstrˇkurinn hafi broti­ flekann frir ofan og ■annig skapa­ flekam÷rkin.

Haraldur Sigur­sson, 20.10.2011 kl. 11:24

6 identicon

KŠrar ■akkir fyrir ■enna pistil og alla a­ra pistla ■Ýna, dr. Haraldur. Ein spurning vakna­i hjß leikmanni vi­ lesturinn, en h˙n er hvort ■etta sÚ eini sta­urinn ß j÷r­inni, ■ar sem heitur reitur er ß flekaskilum? Annar vel ■ekktur heitur reitur er t.d. ß Hawaii, og rekja mß "slˇ­" hans til VNV ßlei­is Ý ßttina a­ Kamtsjatka minnir mig a­ Úg hafi lesi­. En hann er ekki ß flekaskilum. Svo ßtta Úg mig ekki ß (mÝn fßfrŠ­i) hvernig tengingin er vi­ basaltsvŠ­in hÚr su­austan vi­ okkur, ■.e. FŠreyjar og lÝklega einnig ß ═rlandi?

Ůorkell Gu­brandsson (IP-tala skrß­) 20.10.2011 kl. 12:36

7 Smßmynd: Haraldur Sigur­sson

J˙, ■a­ er nokku­ rŠtt me­ sÚrst÷­u ═slands, en ekki alveg. Azoreyjar eru nßlŠgt flekaskilum, og einnig heiti reiturinn undir Kerguelen eyju Ý Su­ur Indlandshafi. FŠreyjar og basalt svŠ­in ß nor­anver­um Bretlandseyjum og Nor­ur ═rlandi eru tengd heita reitnum undir ═slandi. Ůau eru um 40 til 55 milljˇn ßra g÷mul gossvŠ­i, sem myndu­ust snemma ■egar a­ Nor­ur atlantshafi­ var a­ opnast. Galapagos er annar heitur reitur, sem er nßlŠgt hrygg, en hefur veri­ a­ fŠrast fjŠr hryggnum. ╔g hef fjalla­ t÷luvert um samanbur­ ß ═slandi og Galapagos Ý nřlegri bˇk minni Eldur Ni­ri, og kem ■ar me­ kenningu ■ess efnis, a­ Ý framtÝ­inni ver­i jar­frŠ­ilegt ßstand ═slands svipa­ og n˙ er Ý Galapagos.

Haraldur Sigur­sson, 20.10.2011 kl. 13:08

8 Smßmynd: Haraldur Rafn Ingvason

Talandi um ■rˇunarkenningu Darwins, ■ß vir­ast tvŠr einlendar Ýslenskar tegundir hafa ■rˇast Ý grunnvatnskerfum sem vŠntanlega hafa tengst ■essum m÷ttulstrˇk frß upphafi. Ůar ß Úg vi­ ferskvatnsmarflŠrnar sem fyrst fundust Ý hinum miklu lindavatnskerfum ß Ůingv÷llum.

Nßtt˙rufrŠ­istofa Kˇpavogs ger­i grein fyrir ■essum merkilegu skepnum ß veggspj÷ldum ß sÝ­ustu Safnanˇtt. HÚr mß finna stutta kynningu ßsamt veggspj÷ldunum .

Svona geta og jar­frŠ­in og lÝffrŠ­in stundum stutt hvor a­ra

Haraldur Rafn Ingvason, 20.10.2011 kl. 17:00

BŠta vi­ athugasemd

Ekki er lengur hŠgt a­ skrifa athugasemdir vi­ fŠrsluna, ■ar sem tÝmam÷rk ß athugasemdir eru li­in.

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband