Įtök undir Grindavķk

Žaš kemur manni eiginlega alveg į óvart aš skjaldarmerki Grindavķkur er śtlendur geithafur.  Af hendi nįttśrunnar er flest aušęfi hér aš sękja til hafsins, en ekki til hins hrjóstuga lands og svo hefur veriš alla tķš.  Manni skilst aš hér hafi menn žurft aš reita lyng og rķfa hrķs sér og sķnum skepnum til višurvęris til forna. Björgin kom öll śr hafinu. Ešlilegra hefši nś veriš aš setja grindhvalinn eša marsvķn į skjaldarmerkiš, žvķ heitiš Grindavķk er tvķmęlalaust tilvķsun til smįhvala sem kunna aš hafa hlaupiš hér upp ķ fjöru.  Manni dettur einmitt ķ hug aš grindhvalir hafi gengiš upp į žessar breišu og vķštęku fjörur sem liggja sušvestan bęjarins, žar sem eru Malarendar, Litlabót og Stórabót.   

Į žessu svęši, ķ grennd viš Geršavelli, er ein mikil sprunga ķ jaršveginum, sem hefur SV stefnu og er tvķmęlalaust framhald til sušurs af sprungum og sigdal sem fjallaš hefur veriš um ķ noršvestur hluta Grindavķkurbęjar (sjį fyrri myndina). Malarendar Žetta kemur vel fram į žeirri  ljósmynd sem prżšir forsķšu Grindavķkur į netinu. Um 500 m vestar er önnur samhliša sprunga, sem liggur į haf śt žar sem er Bergsendi og Klaufir (sjį seinni myndina). Bergsendi
Sį sem žetta ritar hefur ekki ašgang aš žessu bannsvęši til könnunar, eins og flest venjulegt fólk, en vonandi komast  ašrir vķsindamenn meš leyfi yfirvalda inn į žessar slóšir til aš kanna syšstu merki um sigdal og sprungukerfi Grindavķkur.  Žaš er einmitt hér sem mestar lķkur eru į aš kvika renni śt śr ganginum og til sjįvar. 


Hvaša kraftar eru ķ gangi undir Grindavķk?

 

Jörš skelfur en žaš kemur ekkert gos.

Jaršskjįlftar og eldgos. Žessi vofeiflegu fyrirbęri skella öšru hvoru yfir žjóšina og valda miklum ótta, spjöllum og jafnvel dauša. En hvaš veldur žessum ósköpum? Flestir landsmenn hafa reiš svör žegar rętt er um upptök slķkra hamfara: Ķsland er jś stašsett į mišjum Noršur Atlantshafshryggnum og auk žess er heitur reitur ķ möttlinum undir mišju landinu. Žetta er nś nokkuš gott svo langt sem žaš nęr, en hin raunverulega skżring er aušvitaš miklu flóknara mįl, sem er žó į allra fęri aš skilja. 

Okkur viršist oft aš žaš blandist allt saman, flekahreyfingar (og jaršskjįlftar) annars vegar, og eldgos hins vegar. Aš vķsu geta žessir žęttir veriš samtķma, en žaš er naušsynlegt aš fjalla um hraunkvikumyndun og eldgos sér, og fjalla sķšan um jaršskjįlfta og sprungumyndun og hreyfingu jaršskorpunnar ķ öšru lagi. 

Žaš er oft talaš um eldgos og jaršskjįlfta (eša flekahreyfingar) ķ sömu andrįnni, en žaš er villandi og reyndar ekki rétt. Žetta eru oft vel ašskilin fyrirbęri og best er aš fjalla um žau sér ķ lagi.  Viš skiljum žaš betur žegar viš fjöllum um grunnkraftana ķ jöršinni, sem stżra flekahreyfingum annars vegar og valda eldgosum hins vegar.  Aš mķnu įliti eru žaš flekahreyfingar sem rįša feršinni og skipta mestu mįli, en eldgos er oft passiv aflešing slķkra hreyfinga jaršskorpunnar.  Į Ķslandi höfum viš fjölda dęma um mikil umbrot ķ jaršskorpunni, flekahreyfingar og jaršskjįlfta, įn žess aš nokkuš gjósi į yfirborši. 

Kraftar og flekahreyfingar

Jaršvķsindin voru į frekar lįgu plani žar til eftir seinni heimsstyrjöldina. Žaš stafaši af žvķ aš yfir 70% af yfirborši jaršar var algjörlega ókannašur hafsbotn. Menn byrjušu loks aš kanna hafsbotninn kerfisbundiš ķ seinni heimsstyrjöldinni.  Stórveldin įttušu sig strax į miklu hernašarlegu gildi vopnašra kafbįta, en til aš beita kafbįtum ķ hernaši žarft žś aš žekkja hafsbotninn.  Bandarķkjamenn ruku til, og settu strax į laggirnar nokkrar hafrannsóknastofnanir til aš kortleggja hafsbotninn og kanna öll einkenni allra hafa heimsins.  Allt ķ einu höfšu vķsindamenn viš slķkar hafrannsóknastofnanir nż og vel bśin skip, og mikiš fjįrmagn til leišangra um öll heimsins höf. Herinn fékk stöšugan straum af nżjum kortum og öšrum upplżsingum um allan hafsbotninn. Ég žekki žetta vel, žar sem ég hef starfaš viš slķka stofnun ķ Rhode Island nś ķ 50 įr. 

Vķsindahópar voru fljótir aš fęra herjum stórveldanna allar žęr helstu upplżsingar sem žurfti til hernašar ķ dżpinu.  Žaš voru fyrst og fremst góš landakort af botni allra heimshafanna.  En žį kom ķ ljós aš hafsbotninn um alla jöršu er ótrślega flott og merkilegt fyrirbęri, žar sem risastórir śthafshryggir teygja sig eftir botni allra heimshafanna. Hvernig ķ ósköpunum į aš tślka og skilja allar žessu nżju upplżsingar? Į sama tķma var sett upp net af jaršskjįlftamęlum um allan heim, en netiš var fyrst og fremst hannaš til aš fylgjast meš tilraunum sem stórveldin voru aš gera meš kjarnorkusprengjur ķ kalda strķšinu. Žarna kom annaš dęmi um, hvernig hernašarbrölt stórvelda getur varpaš nżju ljósi į stór vķsindavandamįl.  Žį kom fljótt ķ ljós aš žaš er samfellt jaršskjįlftabelti sem žręšir sig eftir öllum śthafshryggjum jaršar, og hryggirnir eru allir aš glišna ķ sundur. 

Framhaldiš af žessari sögu er efni ķ margar bękur, en žessi mikla bylting ķ skilningi okkar į hegšun jaršar og flekakenningunni er ein mesta sigurför vķsindanna.  Hér vil ég ašeins snśa mér aš einu mikilvęgu atriši, sem snertir Ķsland beint, og fęrir okkur aftur śt į Reykjanes. Žaš er vķsindakenningin um žį krafta ķ jöršu, sem brjóta upp og fęra til jaršskorpufleka og valda jaršskjįlftum.  Žetta eru kraftarnir sem mynda śtlit jaršar og stjórna stašsetningu og dreifingu meginlandanna į heimskringlunni. 

Slab pull -  flekatog.  Įriš 1975 uppgötvušu žeir jaršešlisfręšingarnir Donald Forsyth og Seiya Uyeda afliš eša kraftinn sem žeir nefndu slab pull, eša flekatog.  Žessi uppgötvun er einn merkasti hornsteinn flekakenningarinnar og jaršvķsindanna almennt. Donald er prófessor ķ jaršešlisfręši viš Brown Hįskóla ķ Rhode Island og viš vorum nįgrannar og kynntumst vel  eftir aš ég var settur prófessor viš Rhode Island Hįskóla įriš 1974.  Lykillinn aš flekatoginu er aš įtta sig į, aš allir flekar eru ungir, heitir og léttir ķ annan endann, en gamlir, kaldir og žungir į hinum endanum. Flekinn myndast į śthafshryggnum, eins og til dęmis į Reykjaneshrygg, žar er hann ungur, heitur og léttur. Meš tķmanum rekur flekinn frį hryggnum, kólnar og žyngist. Žegar elsti hluti flekans er bśinn aš reka langt frį hryggnum og oršinn 100 til 140 miljón įra gamall, žį er ešlisžyngd hans oršin jöfn eša jafnvel meiri en ešlisžyngd möttulsins fyrir nešan flekann. Gamli endinn į flekanum byrjar žvķ aš sökkva nišur ķ möttulinn fyrir nešan og myndar sigbelti.  Žegar hann sekkur žį togar hann ķ allan flekann og dregur flekann frį śthafshryggnum, togar ķ hann eins og blautt teppi togast nišur į gólf ofan af stofuboršinu. Žetta er krafturinn sem nefnist slab pull, eša flekatog. Hann stżrist fyrst og fremst af breytingu į ešlisžyngd flekans meš tķmanum. 

Sumir skorpuflekar eru į fleygiferš ķ dag og mynda hafsbotn sem hreyfist į 15 til 20 cm hraša į įri. Žetta į viš sérstaklega ķ sambandi viš flekana ķ sušur hluta Kyrrahafsins. Forsyth og Uyeda bentu einfaldlega į, aš hraši į hreyfingu fleka er ķ beinu hlutfalli viš hvaš mikiš af flekanum er  tengt viš sigbelti.  Slab pull eša flekatog er mikilvęgasti krafturinn ķ flekahreyfingum jaršar.

En bķddu nś viš, -  sumir flekar eru ekki tengdir viš neitt sigbelti, en eru samt į hreyfingu!  Og žaš į einmitt viš um Ķsland. Žaš eru tveir  stórir jaršskorpuflekar sem mętast undir Islandi. Aš austan er žaš hinn risastóri EvrAsķufleki, en į honum hvķlir öll Evrópa, Rśssland og öll Asķa, Sķberķa og allt land til Kyrrahafsstrandar. Žessi tröllvaxni fleki viršist vera alveg kyrr og rólegur, enda er hann ekki tengdur neinu sigbelti. Hinn flekinn sem skiptir okkur miklu mįli er Noršur-Amerķku flekinn. Hann er einnig stór, meš allan vestur helming Noršur Atlantshafsins, og alla Noršur og Miš-Amerķku.  En Noršur-Amerķku flekinn er į hęgri hreyfingu til vesturs, ašeins um 1 til 2 cm į įri. Hvers vegna er Noršur-Amerķku flekinn į hreyfingu yfir leitt?  Reyndar er eitt frekar lķtiš sigbelti tengt žessum fleka ķ Vestur Indķum,  en žaš skżrir alls ekki hreyfingu Noršur-Amerķku flekans.  Žetta skiptir okkur miklu mįli, vegna žess aš öll flekahreyfing į Ķslandi er tengd hreyfingu Noršur-Amerķku flekans til vesturs.

Jęja, žeir Forsyth og Uyeda koma hér til hjįlpar, en žeir sżndu fram į aš žaš er annar mjög  mikilvęgur kraftur sem virkar į jöršu og hann er krafturinn sem skiftir okkur mestu mįli į Fróni.  

Ridge push - hryggjaržrżstingur.

Śthafshryggirnir, eins og Miš-Atlantshafshryggurinn,  eru fjallgaršar į hafsbotni. Žeir eru ekki brattir, en žeir rķsa samt upp 1 til 2 km yfir hafsbotninn umhverfis. Śthafshryggurinn myndast og rķs upp  fyrst og fremst vegna žess, aš žegar tveir flekar glišna eša fęrast ķ sundur, žį myndast rśm fyrir efri hluta möttuls aš mjaka sér upp ķ biliš. Möttullinn sem rķs upp ķ biliš kemur af meira dżpi ķ jöršinni og er žvķ heitari en umhverfiš. Vegna hitans hefur hann ašeins lęgri ešlisžyngd. Žessi fleygur af heitara og léttara efni milli flekanna veldur kraftinum sem nefnist ridge push, eša hryggjaržrżstingur.  Žetta er aš öllum lķkindum krafturinn sem mjakar Noršur Amerķkuflekanum til vesturs, og veldur skorpuhreyfingunum į Reykjanesi.   Takiš eftir aš krafturinn ridge push eša hryggjaržrżstingur fer ķ gang vegna žess aš heitari og léttari möttull rķs upp  milli flekanna, sem żtast ķ sundur.  Žaš er žvķ žyngdarlögmįliš sem stżrir žeim krafti.

Ridge push eša hryggjaržrżstingur er krafturinn sem į sökina į öllum hamförunum į Reykjanesi ķ dag.

 


Bloggfęrslur 16. nóvember 2023

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband