Bloggfęrslur mįnašarins, maķ 2012

Hver uppgötvaši Kjarnann?

KjarninnEf til vill er ykkur fariš eins og mér, žegar žiš drekkiš kaffibollann į morgnana, aš žiš veltiš fyrir ykkur hver uppgötvaši kjarna jaršarinnar. Nś vitum viš aš kjarninn er engin smįsmķš, žvķ hann er um 30% af žyngd jaršar. Sagan um uppgötvun hans hefst reyndar ķ Egyptalandi fyrir Krists burš. Žar var žaš grķski fręšimašurinn Eratosženes (276 til 195 f.Kr.) sem reiknaši śt ummįl og žar meš stęrš jaršarinnar. Hann fékk śt töluna 39690 km, sem skeikar ašeins um 1% frį réttri tölu, sem er 40075 km. Nęst kemur viš sögu enski lįvaršurinn Henry Cavendish (1731–1810), en hann vigtaši jöršina. Vigtin sem viš hann er kennd er reyndar dingull, sem męlir ašdrįttarafl jaršar og śt frį žvķ mį reikna žyngd plįnetunnar, žar sem rśmmįliš er žekkt frį męlingu Eratosženesar. Cavendish fékk žį nišurstöšu, aš ešlisžyngd allrar jaršarinnar vęri 5.48 sinnum meiri en ešlisžyngd vatns, en nišurstaša hans er mjög nęrri réttu (5.53). Nś er ešlisžyngd bergtegunda į yfirborši jaršar oftast um 2.75, og žaš var žvķ strax ljóst aš miklu žéttara og mun ešlisžyngra berg leyndist djupt ķ jöršu, sennilega ķ einhverskonar kjarna. Hitaferill jaršarNś lķšur og bķšur žar til įriš 1906, žegar framfarir ķ jaršskjįlftafręši gera kleift aš kanna innri gerš jaršar. Žeir Emil Wiechert og Richard Dixon Oldham komast aš raun um žaš aš hraši jaršskjįlftabylgna breytist mikiš į um 2900 km dżpi, og aš S bylgjur komast ekki ķ gegnum jaršlögin žar fyrir nešan og žar hlyti žvķ aš vera efni ķ kjarnanum ķ fljótandi įstandi: sem sagt brįšinn kjarni. Wiechert hafši stungiš upp į žvķ įriš 1896 aš innst ķ jöršinni vęri kjarni śr jįrni. Einn af nemendum Wiecherts var Beno Gutenberg, sem kannaši frekar ytri mörk kjarnans įriš 1914. Žaš kom eiginlega ekkert annaš efni til greina, sem hefur žessa ešlisžyngd og vęri brįšiš viš žennan žrżsting. Til žess aš vera brįšinn į žessu dżpi og undir miklum žrżstingi og geršur śr jįrni, žį hlaut hitinn ķ kjarnanum aš vera aš minnsta kosti fimm žśsund stig! Önnur myndin sżnir hitaferil inni ķ jöršinni. En undir enn meiri žrżstingi žį kristallast jįrn, jafnvel undir žessum hita, og svo kom ķ ljós, įriš 1936 aš jaršskjįlftabylgjur endurköstušust af einhverju kristöllušu yfirborši į um 5100 km dżpi. Žaš var danski jaršešlisfręšingurin Inge Lehman sem uppgötvaši innri kjarnann. Nś vitum viš aš kristalliserašur innri kjarninn snżst dįlķtiš hrašar en fljótandi ytri kjarninn, sem kann aš hafa įhrif į segulsviš jaršar, en ytri kjarninn er svo žunnfljótandi viš žetta hitastig aš hann lķkist helst vatni. Hitinn ķ kjarnanum er um žaš bil sį sami og į yfirborši sólarinnar, en žar er hitinn um 5500 oC. Eins og önnur myndin sżnir, žį eru ofsaleg hitaskil į milli heita kjarnans og kaldari möttulsins fyrir ofan. Žarna breytist hitinn um žrjś žśsund stig į nokkrum kķlómetrum! Mikiš af hita kjarnans er arfleifš frį myndun jaršar og frį įrekstrum af stórum loftsteinum snemma ķ sögu jaršar. Einnig er nś tališ aš eitthvaš sé enn af geislavirkum efnum ķ kjarnanum, sem gefa frį sér hita, og auk žess er dįlķtill (1 til 3%) kķsill og brennisteinn ķ kjarnanum. D lagišEn hvaš gerist žį į žessum miklu hitaskilum į um 2900 km dżpi? Žrišja myndin sżnir aš žaš er um 100 til 200 km žykkt lag, sem jaršskjįlftafręšingar kalla D” lagiš, utan um kjarnann og į botni möttulsins. Hér višrist vera mikiš um aš vera. Hér rķsa heil fjöll upp ķ möttulinn, og ef til vill myndast straumar af heitu bergi hér, sem rķsa hįtt upp, jafnvel alla leiš aš yfirborši jaršar. Sumir jaršfręšingar halda žvķ fram, aš hér ķ D” laginu sé aš finna uppruna į möttulstrókum, eins og žeim sem kann aš hafa myndaš Hawaii og jafnvel žeim möttulstrók sem sumir telja aš rķsi undir Ķslandi. Alla vega er kjarninn og einkum ytri mörk hans eitt mest spennandi vandamįl jaršvķsindanna.

Uppruni Ķslands: möttulsstrókur eša fornir flekar?

LandgrunnišĶsland er ein af stóru rįšgįtunum ķ jaršfręši jaršarinnar. Hvers vegna er hér žessi stóra eyja, mitt ķ śthafinu, umlukin miklu landgrunni? Eins og fyrsta myndin sżnir, žį er landgrunniš umhverfis Ķsland eins og stór kringlótt kaka ķ mišju Noršur Atlantshafinu, tengd viš Miš-Atlantshafshrygginn og einnig tengd viš nešansjįvarhryggi til Gręnlands og Fęreyja. Allir jaršvķsindamenn eru sammįla um, aš Ķsland sé heitur reitur, žar sem mikil eldvirkni hefur myndaš nżtt land. En hvers vegna einmitt hér? Ein hugmyndin er sś, aš djśpt undir landinu sé heitur strókur af möttulsefni, sem nęr ef til vill alla leiš nišur aš mörkum möttulsins og kjarna jaršar.   Žetta er möttulstrókskenningin (mantle plume hypothesis), sem fyrst kom į sjónarsvišiš ķ kringum įriš 1971. Hin hugmyndin er sś, aš ķ möttlinum undir Ķslandi séu leifar af fornum jaršflekum, sem hafa sigiš djśpt ķ jöršina ķ sigbelti, sem var ķ gangi ķ grennd viš Bretlandseyjar fyrir um 400 milljón įrum. Skorpan sem kann aš hafa sigiš nišur ķ möttulinn į žeim tķma gęti brįšnaš aušveldlega og framleitt kvikuna sem kemur upp į yfirboršiš į Ķslandi. Žannig eru tvęr andstęšar og gjörólķkar kenningar ķ gangi varšandi uppruna Ķslands, og miklar deilur geisa milli jaršfręšinga varšandi žęr. Reyndar er möguleiki aš ķslenski heiti reiturinn sé af völdum beggja žessara fyrirbęra, sem vinna ķ sameiningu til aš skapa hér sérstakar ašstęšur. Möttulsstrókur?Sneišmyndir af möttlinum undir Ķslandi hafa veriš geršar meš svipašri ašferš og sneišmyndir eru geršar af mannslķkamanum, en žessar myndir nżta geislana frį jaršskjįlftum um allan heim til aš “gegnumlżsa” möttulinn. Žessi ašferš sżnir aš heiti reiturinn nęr aš minnsta kosti nišur į 660 km dżpi ķ möttlinum undir Ķslandi og aš mišja hans er undir Vatnajökli. Önnur myndin sżnir slikan žverskurš af Ķslandi og efri hluta möttulsins undir okkur, nišur į 400 km dżpi. Gult og brśnt į myndinni sżnir žau svęši, žar sem jaršskjįlftabylgjur feršast 2 til 8% hęgar ķ gegnum möttulinn en ķ “venjulegum” möttli. Hęgari jaršskjįlftabylgjur žżša sennilega aš möttullinn hér er partbrįšinn, ž.e.a.s. žaš er lķtilshįttar hraunkvika inni ķ berginu, sem hęgir į jaršskjįlftabylgjunum. En er žaš vegna žess aš möttullinn er heitari, eins og möttulstrókskenningin telur, eša er žaš vegna žess aš möttullinn hér brįšnar frekar aušveldlega, vegna žess aš hann er aš hluta til gömul jaršskorpa sem hefur sigiš nišur ķ sigbelti undir Bretlandseyjum fyrir 400 milljón įrum? Ķ fyrstu fylgdu margir jaršvķsindamenn möttulstrókskenningunni, vegna žess aš hśn kom meš einfalda og elegant lausn, sem virtist įgęt. En nś eru margir komnir į ašra skošun og tilbśnir til aš taka til greina aš ef til vill er möttullinn undir Ķslandi frįbrugšinn vegna žess aš forn sigbelti hafa smitaš hann meš gamalli jaršskorpu og žį er aušveldara aš bręša hann. Žetta er flókiš og umdeilt efni, en ég hef gert mitt besta hér aš reyna aš skżra žaš fyrir lesendanum į einfaldan hįtt. Aušvitaš er uppruni Ķslands grundvallarmįl, sem skiftir alla mįli sem vilja fylgjast meš vķsindum og menningu. Meira seinna um žaš…

Söguleg hraun ķ grennd viš höfušborgina

Söguleg hraunĮriš 2011 geršu Almannavarnir įhęttumat fyrir höfušborgarsvęšiš. Žar er fjallaš um eldgos ašeins į hįlfri sķšu!  En įgętt kort fylgir meš skżrslunni, sem sżnir śtbreišslu hrauna į höfušborgarsvęšinu, og žar į mešal sögulegra hrauna, eša hrauna sem hafa runniš sķšan land byggšist. Myndin er hér til hlišar og žaš er vel žess vert aš skoša hana nįiš.  Į kortinu eru sögulegu hraunin sżnd meš svörtum lit, žar į meša Kapelluhraun, en dökkgrįu hraunin eru forsöguleg, eša yngri en um tķu žśsund įra. Raušu lķnurnar eru sprungur eša misgengi vegna skorpuhreyfinga og glišnunar.  Ķ jaršfręšinni hefur mér reynst vel ein almenn regla: žar sem ung hraun hafa runniš, eru miklar lķkur į aš önnur hraun bętist ofanį ķ framtķšinni.  Hraun drepa engann, en žau jafna byggš viš jöršu, eins og viš minnumst vel frį gosinu ķ Heimaey įriš 1973.  Sum af žessum svörtu og sögulegu hraunum eiga rętur aš rekja til eldstöšvarinnar sem er tengd Krżsuvķk.

Hvaš er Jaršskorpan žykk undir Ķslandi?

Allen 2002Spurt er um skorpužykkt undir Ķslandi. Undir meginlöndunum er žykk jaršskorpa (ca. 50 til 70 km) en undir śthöfunum er skorpan žunn (um 10 km). Lengi var haldiš aš jaršskorpan undir Ķslandi vęri lķkari śthafsskorpu og vęri minna en 20 km. Nżrri jaršešlisfręšilegar tślkanir og męlingar sżna hins vegar aš jaršskorpan okkar er furšu žykk. Fyrri myndin er skorpulķkan Allen og félaga (2002) af Ķslandi, en sķšari myndin er frį Foulger et al. (2006). Žaš eru til fleiri śtgįfur, en ég lęt žessar nęgja ķ bili. Skorpan hjį Foulger er frį 20 til 38 km į žykkt, en um 20 til 40 km hjį Allen og félögum.  Foulger 2006Žį er spurningin: hvaš er eiginlega skorpa? Hvers vegna er hśn žykkust undir mišju landinu? Hvernig er greint į milli skorpu og partbrįšins lags efst ķ möttlinum? Žessu hefur ekki veriš svaraš enn. Alla vega er ķslenska jaršskorpan mun žykkari en venjuleg śthafsskorpa og nęstum eins žykk og meginlandsskorpa.

Demantsgluggin sem sér djśpt inn ķ Jöršina

MöttulstykkiJaršskorpan undir fótum okkar į Ķslandi er um 20 til 40 km į žykkt. Undir henni er möttullinn, sem nęr nišur į 2900 km dżpi, en žar undir tekur kjarninn viš. Viš vitum ekki mikiš um žessi innri lög jaršarinnar og sjįum žau aldrei. Jafnvel skorpan er ekki vel könnuš. Į Ķslandi nį dżpstu borholur ašeins um 3 km nišur ķ skorpuna, og hvergi ķ heimi hefur veriš boraš nišur ķ möttulinn. Til allrar hamingju kastast upp stykki af möttlinum ķ sumum eldgosum, eins og žetta į myndinni til hlišar. Dęmi um žaš eru möttulstykki sem ég hef fundiš ķ gķgum ķ Kameroon ķ Vestur Afrķku og einnig į Hawaii, en žessi möttulstykki mį sjį ķ Eldfjallasafni ķ Stykkishólmi. Žar sem borun nišur ķ möttul og kjarna er śtilokuš, žį beita vķsindamenn öšrum ašferšum til aš kanna žessi innri lög jaršarinnar. Žaš eru tilraunir, žar sem lķkt er eftir hita, žrżstingi og öšrum ašstęšum sem rķkja djśpt ķ jöršinni. Žaš er hér sem demantar koma viš sögu. Fyrir um žrjįtķu įrum fengu jaršfręšingar žį snjöllu hugmynd aš lķkja eftir žeim hįa žrżstingi sem rķkir djśpt ķ jöršinni meš žvķ aš žrżsta tveimur demöntum saman, eins og myndin til hlišar sżnir. DemantspressaDemantar myndast ķ möttlinum, į um 150 til 300 km dżpi, og eru žvķ vanir miklum žrżstingi. Žaš er sennilega best aš ręša žrżsting ķ sambandi viš einingu eins og kg/cm2 eša kķlógrömm į fersentimeter. Žegar 50 kg žung kona stķgur nišur į annan hęlinn į hįhęla skóm (žvermįl hęlsins 1 cm), žį er žrżstingurinn į žann pśnkt į gólfinu um 63 kg į fersentimeter. Hins vegar er žrżstingurinn undir einum fęti į 4 tonna fķl ašeins um 2.5 kg/cm2. Žetta minnir okkur rękilega į, aš ķ tilraunum er žrżstingurinn (ž) ķ hlutfalli viš flatarmįl (F) yfirboršsins sem žrżst er į: ž = A/F, žar sem A er afliš. Žrżstingurinn ķ kjarnanum eša mišju jaršar er alveg ótrślega hį en samt vel śtreiknanleg tala, sem er um 330 GPa eša 3.3 milljón kg/cm2. Žrżstingur sem hęgt er aš nį meš demantspressu ķ dag er jafn mikill og žrżstingurinn ķ mišri jöršinni, eša 364 GPa, og hitinn ķ slķkum tilraunum getur einnig veriš mjög hįr, eša allt aš 5500 stig Celsķus.  profill.jpgMyndin sżnir hvernig hiti breytist ķ jöršinni meš dżpinu, og einnig mörkin į milli hinna żmsu megin laga jaršar. Slķkar tilraunir meš demnatspressum hafa varpaš ljósi į innri gerš jaršar og frętt okkur um hvaša steindir eša mineralar eru rķkjandi innst inni ķ plįnetu okkar.

Hvaš er aš gerast undir Krżsuvķk?

KrżsuvķkEf til vill er ykkur fariš eins og mér, aš žiš hafiš heyrt nżlega um jaršhręringar undir Krżsuvķk ķ fjölmišlum, en veriš engu nęr. Hér er sumt af žvķ sem ég hef rekist į varšandi žetta merkilega svęši į Reykjanesskaganum. Krżsuvķk er megineldstöš, meš sprungukerfi eša sprungurein sem teygir sig frį Selatöngum ķ sušri til Heišmerkur ķ noršaustri, eins og fyrsta myndin sżnir. Gręna lķnan į myndinni sżnir mörk hįhitasvęšisins. Krķsuvķkurkerfiš liggur žvķ nęst höfušborgarsvęšinu af öllum virkum eldfjallakerfum landsins. Sprungugos ķ noršurhluta Krķsuvķkurkerfisins geta žvķ hugsanlega komiš upp ķ Heišmörk eša ķ grennd viš Ellišavatn. Žaš er žvķ full įstęša til aš kynna sér og fylgjast nįiš meš žvķ sem gerist ķ Krżsuvķk. Krżsuvķkureldar geisušu į 12. öld, en žį rann Ögmundarhraun, Kapelluhraum og Gvendarselshraun sennilega ķ sömu goshrinu, sennilega įriš 1151 og voru eldsupptökin ķ um 25 km langri sprungu ķ Móhįlsadal. Um žetta svęši mį til dęmis fręšast frekar į vef ISOR, žar sem frįbęrt jaršfręšikort er aš finna, hér: http://isor.is/efni/ahugaverdir-stadir-jardfraedikort-af-sudvesturlandi    Žęr Sigrun Hreinsdottir og Karolina Michalczewska viš Hįskóla Ķslands hafa fjallaš um nišurstöšur frį fimm GPS męlistöšvum į Krżsuvķkursvęšinu undanfarin įr. Snemma įriš 2009 byrjaši landris ķ Krżsuvķk og hélt žvķ įfram til hausts, en žį byrjaši land aš sķga til vorsins 2010. Ķ aprķl 2010 hófst landris į nż. Žessar skorpuhreyfingar, sem einnig hafa veiš męldar meš radar, viršast eiga uppruna sinn aš rekja nišur į um 4 til 5 km dżpi ķ jaršskorpunni, en landris hefur į tķmum veriš yfir 5 cm į įri, mest ķ grennd viš Seltśn. Samtķmis landrisinu hafa jaršskjįlftar veriš tķšir, en fęrri žegar landsig veršur. Stęrsta hrinan var ķ febrśar įriš 2011, žegar įtta skjįlftar voru af stęršargrįšunni 3 og sį stęrsti var 4.2.  GPS gögnin varšandi landris mį sjį hér:http://strokkur.raunvis.hi.is/~sigrun/KRIV.html   Myndin til hlišar sżnir lóšréttu hreyfinguna ķ Krżsuvķk frį įrinu 2007 til žessa įrs, eins og fram kemur ķ GPS męlingum Hįskóla Ķslands. GPS Sveiflurnar ķ landrisi koma vel ķ ljós, en svo viršist sem ķ heildina sé land aš rķsa um eša yfir 2 cm ķ Krżsuvķk undanfarin fimm įr. Hver er orsökin? Lķklegast er aš hreyfingin eša ženslan sé vegna hreyfingar į einhverjum vökva, annaš hvort tengdum jaršhita eša hraunkviku, eša žį myndun į gaspśša, eins og žegar suša myndast ķ jaršhitakerfinu. Einn möguleikinn er žvķ aš basaltkvika sé aš safnast fyrir undir Krżsuvķk. Žaš vęri žį lķklegast kvika sem streymir upp frį möttli jaršar, sem til dęmis getur myndaš bergganga, eša innskotslög undir Krżsuvķkursvęšinu. Ekki er śtilokaš aš slķk kvika geti rataš inn ķ sprungusveim Krżsuvikurkerfisins, og žannig fundiš sér leiš ķ noršaustur įtt, eins og geršist įriš 1151, žegar sprungan gaus fyrir ofan Hafnarfjörš og Kapelluhraun rann.

Ķtalskir jaršskjįlftar

Afrķka fęrist noršurSex eru lįtnir ķ jaršskjįlftanum sem reiš yfir Ķtalķu ķ dag nįlęgt Bologna. Hann var af stęršinni 6.0. Flestum er enn ķ minni jaršskjįlftinn undir borginni l“Aquila į Ķtalķu įriš 2009, er 150 manns fórust. Žrjś žśsund fórust einnig ķ skjįlfta ķ sušur Ķtalķu įriš 1980. Og enn verra var įriš 1908, žegar aš minnsta kosti 70 žśsund fórust ķ jaršskjįlfta sem jafnaši borgina Messina viš jöršu. Hvaša öfl eru žaš sem hrista Ķtalķu meš svo miklum krafti og hörmulegum afleišingum? Žaš eru vitaskuld flekahreyfingar Afrķkuflekans ķ sušri og Evrasķuflekans ķ noršri. Fyrir mörgum milljónum įra var mikiš haf milli Afrķku og Evrópu, sem tengdi Atlantshaf ķ vestri og Kyrrahafiš ķ austri. Žaš nefndist Tethyshaf. Sķšan hefur Afrikuflekinn stöšugt rekiš noršur į bóginn į hraša sem nemur um 2 cm į įri, ķ įtt til Evrópu. Flekahreyfingin hefur žannig lokaš Tethyshafi og er sś hreyfing nś ķ žann veginn aš žurrka Mišjaršarhafiš śt, en žaš eru sķšustu leifarnar af Tethyshafi. Fyrsta myndin sżnir hvernig noršur strönd Afrķku hefur stöšugt mjakast noršur į bóginn sķšastlišin 175 milljón įr. ĶtalķaEin afleišing af žessum įrekstri Afrķku og Evrópu eru Alpafjöllin. Önnur afleišing er sś mikla felling ķ jaršskorpunni sem myndar Ķtalķu skagann. Mynd nśmer tvö sżnir helstu žętti ķ jaršskorpuhreyfingum į Ķtalķu. Rauša lķnan eru mótin žar sem flekarnir mętast, ķ miklu sigbelti. Žetta eru mjög flókin flekamót, og hlykkjast žau eins og snįkur eftir Ķtalķu endilangri. Blįu lķnurnar eru hins vegar svęši žar sem glišnun į sér staš į flekamótunum, en hafsbotninn rétt fyrir vestan Ķtalķu er aš glišna ķ sundur. Heildarįhrif af žessum flekahreyfingum eru algengir jaršskjįlftar og einnig eldvirkni ķ Vesśvķusi, Strombólķ, Etnu og fleiri eldfjöllum.

Hneyksliš um Nįttśruminjasafn Ķslands

Ķ öllum menningarlöndum eru nįttśrufręšasöfn og vķsindasöfn mikilvęgur žįttur ķ menningarstarfsemi žjóšar. Žau eru einn meginn tengilišurinn milli hins forvitna almennings og vķsindamanna eša sérfręšinga, sem vilja veita fólkinu fróšleik og ašgang aš furšum og dįsemdum vķsindanna. Į Ķslandi er nįttśruminjasafni svo lķtiš sinnt aš žaš er reyndar žjóšarskömm. Ef til vill er žetta įstand ašeins ein sönnunin ķ višbót aš ķslensk stjórnvöld viršast ekki telja vķsindi vera hluta af menningarstarfsemi. Aš nafninu til og samkvęmt lögum eigum viš žrjś svokölluš höfušsöfn: Žjóšminjasafn, Listasafn Ķslands og Nįttśruminjasafn Ķslands. Vel hefur veriš hlśiš aš Žjóšminjasafni, sem er meš um 50 starfsmenn og veglegt hśsnęši. Einnig fer nokkuš vel um Listasafn Ķslands meš um 17 starfsmenn. Hins vegar viršist nś bśiš aš gefast upp meš hugmyndina um Nįttśruminjasafn Ķslands, sem hafši tvo starfsmenn og hafši reyndar ekkert opiš sżningarsvęši. Nś hefur veriš įkvešiš ķ mennta- og menningarmįlarįšuneytinu aš skipa ekki ķ stöšu safnstjóra Nįttśruminjasafns Ķslands. Žar meš er safnhugmyndin komin ķ algjöran dvala. Tilkynning um žetta efni barst śt į netinu nś ķ vikunni frį fyrrum safnstjóra, en žaš vekur furšu aš ekkert hefur veriš fjallaš um mįliš ķ fjölmišlum. Žaš er žvķ vel žess vert aš rifja upp dįlitla sögu. Įriš 1947 fęrši Hiš Ķslenska Nįttśrufręšifélag rķkinu aš gjöf mikiš safn af gripum og skjölum sem félagiš hafši eignast. Žetta var kjarninn aš Nįttśrugripasafni Ķslands, sem fyrst var til hśsa ķ Safnhśsinu į Hverfisgötu og sķšar lengi inni į Hlemmi ķ Reykjavķk, žar til žvķ var endanlega lokaš voriš 2008. Į mešan hafši starfsemi žróast žannig aš Nįttśrufręšistofnun Ķslands var mynduš og heyrir hśn undir umhverfisrįšuneyti. Viršist svo sem aš sś stofnun hafi haldiš nęr öllum gripum žeim sem fyrrum voru ķ vörslu gamla Nįttśrugripasafnsins og einnig starfsmönnum. En nś byrjar vitleysan. Įriš 2007 voru gerš lög um Nįttśruminjasafn Ķslands, sem heyrir undir menntamįlarįšherra. Žetta įtti aš verša eitt af žremur höfušsöfnum žjóšarinnar. Į mešan hefur Nįttśrufręšistofnun blómgast, en nęr ekkert var hafist aš viš uppbyggingu Nįttśrufręšasafns Ķslands. Safneign Nįttśrufręšistofnunar er hins vegar oršin mikil. Nś eru til dęmis talin rśmlega 260 žśsund tegundasżni ķ dżrasafni žess, steina- og steingervingasafniš hefur aš geyma um 30 žśsund sżni, borkjarnasafniš geymir um 20 žśsund lengdarmetra af borkjörnum og ķ plöntu- og sveppasöfnum Nįttśrufręšistofnunar Ķslands eru samtals um 160 žśsund eintök af ķslenskum plöntum. Auk žess var Nįttśrufręšistofnun fališ ķ lögum frį 1993 aš varšveita nįttśrugripi, ritsmķšar og önnur gögn ķ vķsindalegum heimildasöfnum og byggja upp ašgengilegt gagnasafn meš sem fyllstum heimildum um ķslenska nįttśru. En žótt Nįttśrufręšistofnun hafi veršmętt safn ķslenskrar nįttśru, žį er hér ekki safn sem almenningur hefur ašgang aš, né sżningarsalir og annaš hśsnęši sem gera kleift aš flytja bošskapinn og upplżsingar um ķslenska nįttśru til skólabarna, įhugamanna og alžżšu. Žaš er fyllilega ljóst aš stjórnvöld hafa algjörlega klśšraš žessu mįli og gert stór mistök ķ skipulagningu viš myndun į žessum tveimur stofnunum. Önnur žeirra er virk og blómgast, en hin er nś nęr dauš. Ķ nżrri skżrslu Rķkisendurskošunar kemur fram aš Nįttśruminjasafniš uppfyllir hvorki lögbundnar skyldur sķnar sem safn né höfušsafn.
Ef Ķsland ętlar aš stįta af žvķ aš vera menningarland ķ nśtķma skilningi, žį er greinilega žörf į žvķ, enn einu sinni, aš skapa heilsteypta stefnu um nįttśruminjasafn, eša sambęrilega stofnun sem myndar tengiliš milli vķsindanna og almennings og mišlar vķsindažekkingu. En žaš er alls ekki ljóst aš hefšbundiš nįttśruminjasafn sé lausnin, žar sem fjallaš er um öll eša flest sviš nįttśrunnar. Ef til vill er skynsamara aš skapa sérhęft safn, sem vķsar til sérstöšu ķslenskrar nįttśru og umhverfis okkar. Hér į ég einkum viš eldfjöllin, loftslagsbreytingar, hafiš og jökla. Viš žurfum safn žar sem börn, erlendir feršamenn og ašrir gestir verša hrifin af sérstökum og oft einstökum žįttum ķslenskrar nįttśru, og sękja sér frekari fróšleik um mikilvęga žętti ķ umhverfi okkar.
Ég hef įšur fjallaš um klofninginn milli vķsinda, lista og annara žįtta menningar, og mį lesa um žaš hér: http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/1092887/ Viš veršum aš efla žįtt vķsindanna ķ menningaržjóšfélagi okkar, og styrkja tengslin milli almennings og vķsindastofnana, eins og söfn geta gert best.

Skjįlftar viš Heršubreiš

Heršubreiš skjįlftar

Skjįlftahrina er ķ gangi ķ grennd viš Heršubreiš. Sumir skjįlftarnir hafa veriš nokkuš stórir, eša rśmlega 3 af stęrš. Hrinur hér eru ekkert til aš kippa sér upp viš, žar sem žęr eru tķšar.  Myndin er unnin śr Skjįlftavefsjį Vešurstofunnar, og sżnir  hśn okkur aš hrinur eru įrlegur višburšur į žessum slóšum. Žaš vekur eiginlega furšu hvaš hrinur hér gerast meš reglulegu millibili, eins og myndin sżnir. Seinni myndin sżnir aš žaš er lķtilshįttar órói į óróamęlinum ķ Öskju, sem viršist vera samfara žessum skjįlftum. 

Órói undir Öskju

 Enginn óróamęlir er stašsettur nęr. Samt sem įšur getur slķkur órói veriš tengdur vešurfari.  Heršubreiš hefur ekki gosiš sķšan ķ lok ķsaldar, fyrir um tķu žśsund įrum, og engar ungar virkar eldstöšvar eru hér ķ nęsta nįgrenni. 


Ešalmįlmurinn Gull

GullveršÉg hef fjallaš įšur hér um stęrsta fjįrsjóš jaršar, sem er ķ Sri Padmanabhaswamy musteri ķ Kerala héraši ķ sušvestur Indlandi. Hann er talinn vera um $22 milljarša virši, en vörutalningu ķ kjallaranum undir musterinu er ekki lokiš. Hvaš er žetta mikiš gull ķ vikt og rśmmįli? Gull er nś keypt į um $1580 į hverja śnsu, eša um $55.727 į hvert kķló. Lķnuritiš til vinstri sżnir hvaš gull hefur rokiš upp ķ verši frį 1993 til žessa įrs. Samkvęmt žvķ vęru um 394.781 kg ķ žessum fjįrsjóši, ef hann er eingöngu gull. Aušvitaš eru žarna einnig gimsteinar og gullmunir, sem eru mun veršmętari en óunniš gull. Hvaš tekur slķkur fjįrsjóšur mikiš plįss? Gull hefur mjög hįa ešlisžyngd, eša 19.320 kg į rśmmeter. Eitt tonn af gulli myndar žį tening sem er ašeins 37 cm į hvern kant. Fjįrsjóšurinn tekur žvķ ekki mikiš plįss, en hann mun žį vera um 20,4 rśmmetrar. Ķ gullgeymslu Bandarķska rķkisins ķ hervirkinu Fort Knox ķ Texas eru geymd 4.577 tonn af gulli, en žęr birgšir eru talda um 2.5% af öllu gulli sem hefur veriš grafiš śr jöršu af mannkyninu (įętlaš um 165 žśsund tonn). (mynd) Žessar birgšir eru um 237 rśmmetrar.  Gullvirkiš Fort KnoxSamt sem įšur er gullforši Rķkisbankans ķ kjallara djśpt undir Manhattan eyju ķ New York enn stęrri, eša 7.000 tonn af gulli. Gullforši Bandarķkjanna er sį mesti ķ heimi, eša nęr žrisvar sinnum stęrri en forši Žżskalands. Efnafręšiheiti gulls er Au sem er skammstöfun fyrir oršiš aurum į grķsku. Aušvitaš er ķslenska oršiš aurar degiš af žvķ. Myndin til hlišar sżnir hvaš hin żmsu frumefni eru algeng eša sjaldgęf ķ jöršinni, mišaš viš kķsil, Si, sem er eitt algengasta efniš. Frumefnin merkt meš gulum lit, žar ža mešal gull eša Au, eru lnag sjaldgęfust ķ jöršinni, en algengust eru žau į gręna svęšinu į myndinni. Gull er dżrt vegna žess aš žaš er ešalmįlmur sem endist aš eilķfu, sem ekki gengur ķ efnasambönd og einnig mjög sjaldgęft. Magniš af gulli ķ jaršskorpunni er tališ vera aš mešaltali ašeins um 0,005 grömm į hvert tonn af bergi. Sennilega er innihald af gulli ķ allri jöršinni (möttull, kjarni og skorpa) um 0,16 grömm ķ hverju tonni af bergi. Frumefni ķ jöršuŽaš borgar sig ekki aš hefja nįmugröft eftir gulli nema žegar bergiš inniheldur um eša yfir 5 grömm į hvert tonn af bergi. Į slķkum nįmusvęšum hefur gull safnast saman ķ berginu vegna afla eša jarškrafta, svo sem til dęmis jaršhita į hafsbotni. Eitt af žeim svęšum er hafsbotninn fyrir noršarn Nżju Gķneu, žar sem gull hefur safnast fyrir į mjög virku hverasvęši į um 1700 metra dżpi, eins og ég hef bloggaš um hér: http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/1236949/Hér er um 20 til 200 grömm af gulli ķ hverju tonni af bergi, og er žvķ Kanadķska nįmufyrirtękiš Nautilus Minerals nś aš hefja nįmugröft į žessu dżpi. Žaš er fyrsta tilraun til aš vinna mįlma į hafsbotni, og gefur žaš mikla von um slķkan nįmugröft ķ framtķšinni.

Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband