Bloggfćrslur mánađarins, janúar 2012

Ef Jörđin vćri Hnöttótt

Jörđin okkar er ekki alveg hnöttött. Ţvermál jarđar á milli pólanna er 12713,5 km, en um miđbaug er ţvermáliđ töluvert meira, eđa 12756,1 km. Munurinn á ţvermálinu er ţví 42,6 kílómetrar. Ţetta er reyndar ađeins 0,3%, en munurinn hefur samt sem áđur mjög mikla ţýđingu fyrir jarđvísindin og allt lífríki á jörđu. Jörđin er ţví alls ekki alveg hnöttótt, og ţađ er töluverđ bunga viđ miđbaug. Ţversniđ af jörđu, frá norđri til suđurs, er ţví ekki hringur heldur sporbaugur.  mapÁstćđan fyrir ţví ađ jörđin er flatari til pólanna og „feitari‟ um miđbaug er möndulsnúningurinn. Jörđin snýst einn hring á sólarhring, og hrađinn á snúningnum er um 1670 km á klst. viđ miđbaug, en hér norđan til á jörđu er snúningshrađinn minni, eđa um 950 km á klukkustund. Ţađ er snúningurinn og tog tunglsins sem veldur bylgjunni á jörđinni umhverfis miđbaug. Orkan sem fer í tog tunglsins og flóđkraft tunglsins veldur ţví ađ möndulsnúningur jarđar hćgir á sér og einnig ađ tungliđ fćrist fjćr jörđu um 4 cm á ári. Ţótt jörđin sé stöđugt ađ hćgja á sér, ţá er hér engin hćtta á ferđum á nćstunni. Ţađ mun taka milljarđa ára ađ stoppa möndulsnúninginn međ sama áframhaldi. En samt sem áđur er fróđlegt ađ velta ţví fyrir sér hvernig heimur okkar mundi líta út ef (ţegar) jörđin hćtti ađ snúast. Myndin er eftir Witold Fraczek og sýnir kort af jörđinni eftir ađ hún hćttir ađ snúast og ţegar jarđskorpan og hafiđ er búiđ ađ ná jafnvćgi aftur. Ţá hefur miđflóttaafl eđa miđsóknarkraftur ekki lengur áhrif á lögun jarđar, og smátt og smátt breytist form hennar í alveg hnöttótta kúlu. Ţar međ breytist ţyngdarafl jarđarinnar. Hafiđ gjörbreytist, streymir til pólanna og flćđir inn á landssvćđi á norđur og suđurhveli. Umhverfis allan miđbaug myndast samfellt meginland, sem nefna má Hringland. En ef jörđin hćttir ađ snúast, ţá er önnur og enn alvarlegri afleiđing sem kemur í ljós: önnur hliđ jarđar snýr ađ sólu í hálft ár, en á međan er hin hliđin er í myrkri. Lengd dagsins verđur sem sagt hálft ár. Á hliđinni sem snýr ađ sólu verđur hitinn óbćrilegur, en á myrkvuđu hliđinni er eilífur fimbulkuldi. Slíkar vangaveltur um framtíđ jarđar eru ekki alveg út í hött, en hafa rök viđ ađ styđjast í vísindunum. Mćlingar sýna ađ snúningur jarđar er ađ hćgja á sér. Ţađ er ţess vegna sem viđ bćtum viđ einni sekúndu viđ áriđ örđu hvoru, svokallađri hlaupsekúndu. Fyrir 400 milljón árum snérist jörđinn fjörutíu sinnum oftar á möndulásnum á međan hún fór eina hringferđ umhverfis sólu. Ţá voru sem sagt um 400 dagar í árinu. Dögum í árinu fćkkar á međan möndulsnúningurinn hćgir á sér, ţar til allt stoppar …. eftir nokkra milljarđa ára.

Silfurberg -- sólarsteinn?

IcelandSparŢegar ég var ađ alast upp, ţá man ég eftir ţvi ađ ţađ var stór og vćnn kristall af tćru silfurbergi í stofuglugganum á mörgum heimilum. Í hinum stofuglugganum var oft stytta af rjúpu eftir Guđmund frá Miđdal, sem fullkomnun af íslenskri gluggalist. Silfurberg er merkilegur steinn, enda ber ţessi kristall nafn Íslands á alţjóđamáli vísindanna og heitir ţar Iceland spar. Nú má vera, ađ silfurberg hafi veriđ enn merkilegra á söguöld en nokkurn hefur grunađ og er ţađ tengt siglingafrćđinni. Leiđarsteinn eđa seguljárn var ţekktur á ţrettándu öld, samkvćmt Hauksbók, sem er rituđ um 1300. Seguljárn áttavitans var ţví ţekkt á söguöld um 1300 en óţekkt á landnámsöld. Hverju beittu landnámsmenn til ađ finna áttir á leiđ sinni yfir Atlantshaf ţegar ekki naut sólar? Í fornbókmenntum er nokkrum sinnum getiđ um sólarstein í sambandi viđ siglingar. Ţekktast er tilfelliđ í Ólafs sögu helga, en einnig er getiđ um sólarstein í Hrafns sögu Sveinbjarnarsonar og í Biskupasögum. Áriđ 1956 birti Kristján Eldjárn grein í Tímanum um sólarstein. Hann benti á ađ í máldögum kirknanna í Saurbć í Eyjafirđi, Haukadal, Hofi í Örćfum, Reykholti, Hrafngili og Reynistađarklaustri, ađ ţćr ćttu sólarstein og hefur hann greinilega veriđ dýrmćtur kirkjugripur. Elzti máldaginn sem fjallar um sólarstein er frá 1313, en hinn ymgsti frá 1408. Ekki er ljóst hvernig eđa hvers vegna sólarsteinn varđ kirkjugripur á Íslandi á miđöldum, en Kristján Eldjárn telur ađ sólarsteinn hafi veriđ brennigler, nýtt til ţess ađ safna sólargeislum og kveikja ţannig eld. Í Ólafs sögu helga er ţess getiđ hins vegar ađ međ sólarsteini vćri hćgt ađ finna sólina ţótt himinn vćri hulinn skýjum. Sólin er auđvitađ besti áttavitinn, en hvađ gerir mađur ef himinn er hulinn miklu skýjaţykkni? Áriđ 1967 stakk danski fornleifafrćđingurinn Thorkild Ramskou upp á ađ sólarsteinn víkinga hefđi veriđ kristall sem skautar sólarljós.  F1.mediumLjós frá skýjuđum himni er skautađ („pólaríserađ“) og skautunin er breytileg eftir ţví hve nćrri sólu er horft. Skautun ljóssins getur ţví gefiđ upplýsingar um hvar sólin er á bak viđ skýin. Er hćgt ađ greina hvar á himni sólin er bak viđ skýin međ ţví ađ horfa í gegnum sólarstein? Margar tegundir kristalla skauta ljós, og ţar á međal er kordíerít, sem er nokkuđ algengt á Norđurlöndunum, einnig feldspat og svo silfurberg. Nýlega birtu frakkinn Guy Ropars og félagar hans grein í riti breska Vísindafélagsins, ţar sem ţeir fjalla um rannsókn á silfurbergi og notkun ţess sem sólarsteinn. Ţeir sýna framá ađ međ silfurbergi er hćgt ađ ákvarđa átt til sólarinnar ţegar skýjađ er, og ađ skekkjan er um eđa innan viđ fimm gráđur. Nú hefur merkilegur fundur í skipsflaki frá sextándu öld aftur vakiđ umrćđu á silfurbergi og siglingalistinni. Ţađ gerđist ţegar fallegur silfubergskristall fannst í flaki frá bresku skipi viđ Alderney, sem er nyrsta eyjan í Ermasundi.  alderneySkipiđ mun hafa sokkiđ hér áriđ 1592, og er taliđ ađ silfurbergiđ hafi veriđ notađ sem sólarsteinn. Skipiđ er frá dögum Elísabetar I drottningar, og var vel vopnađ međ stórum fallbyssum. En fallbyssur orsaka segulskekkju á áttavitum sem er allt ađ 90 gráđur, og er taliđ ađ sólarsteinn hafi veriđ mikilvćgur til siglinga á skipum vopnuđum fallbyssum, ţar sem áttavitinn var gagnlaus. Sólarsteinninn frá Alderney er á myndinni hér til hliđar. Silfurbergsnáman ađ Helgustöđum í Reyđarfirđi er frćgasti fundarstađur silfurbergs á Íslandi, en einnig hefur silfurberg veriđ unniđ í Hoffellslandi í Hornafirđi. Silfurberg er afbrigđi af kalkspati, og er algent í gömlum blágrýtislögum á Íslandi ţar sem jarđhiti hefur myndađ kristallana sem útfellingar úr heitu vatni. Silfurberg er einnig algengt í öđrum löndum og ef ţetta er sólarsteinnin frćgi, ţá var hann fáanlegur víđa í Evrópu.

Ný Eyja í Rauđahafinu

NASAŢađ er ekki á hverjum degi ađ ný eyja myndast á Jörđu. Einn ţekktasti atburđur á tuttugustu öldinni var fćđing Surtseyjar áriđ 1963, og var eldgosiđ í hafinu undan Vestmannaeyjum mikil lyftistöng fyrir vísindin á margvíslegan hátt. Ný eyja hefur nú komiđ í ljós í Rauđahafinu, í kjölfar á eldgosi sem hófst um miđjan desember 2011. Fyrsta myndin er frá gervihnetti NASA og sýnir gosmökkinn yfir nýju eynni. Ţađ sama gerđist hér undan ströndum Yemen og viđ Vestmannaeyjar: ţađ voru sjómenn sem uppgötvuđu gosiđ. Nú er eyjan orđin um 530 metrar á breidd og 710 metrar á lengd, og heldur áfram ađ stćkka vegna stöđugra sprenginga, sem hlađa upp ösku umhverfis gíginn. Einnig hefur basalthraun runniđ frá gígnum. Ţessi tegund af spregigosi er nefnd surtseyjan á máli vísindanna, til heiđurs Surtseyjar, ţar sem ţetta fyrirbćri var fyrst kannađ. Önnur mynd sýnir sprengivirknina og gosmökkinn.  surtseyjanHvers vegna er eldgos í Rauđahafinu? Undir hafinu eru um 2000 kílómetra löng flekamót milli Afríkuflekans fyrir vestan og Arabíuflekans í austri. Flekarnir gliđna sundur á um 20 millimetra hrađa á ári, eđa svipađ og hreyfing flekanna undir íslandi. En hreyfingin er ekki eingöngu gliđnun, heldur flóknari, eins og kortiđ sýnir. redsea-plates-usgs-285Arabíuflekinn mjakast til norđur en Afríkuflekinn til vesturs. Fyrir jarđvísindin er Rauđahafiđ besta dćmiđ um ţađ, hvernig meginlandsskorpa rifnar og gliđnar, og úthaf myndast. Ţađ er ţví gliđnun og samfellt gosbelti eftir botni Rauđahafs endilöngum, en beltiđ kemur upp á yfirborđ hafsins ađeins í suđur hlutanum, ţar sem ţađ myndar Jebel Zubair eyjar. Nýja eyjan sem kom í ljós í desember 2011 liggur á milli Haycock og Rugged eyja, en í suđri er Saddle eyja, sem gaus á nítjándu öldinni. Fjórđa myndin er kort af eyjaklasanum. Gosbelti Rauđahafsins er nátengt eldvirkni í vestur hluta Arabíu og alla leiđ til Sínaí skaga.  Ég hef bloggađ um ţau eldfjöll áđur hér http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/991740/ZubMap

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband