Fęrsluflokkur: Jaršfręšikort

Eldgos um heim allan

untitled_1293481.jpgSmithsonian stofnunin ķ Washington DC hefur lengi fylgst meš eldgosum um heim allan og gefiš śt įrlega skżrslur um virkni žeirra. Nś hefur Smithsonian gert žetta efni vel ašgengilegt į vef sķnum sem “app”, sem spilar öll eldgos frį 1960 til okkar daga. Appiš er hér:   http://volcano.si.axismaps.io/

Žar eru einnig sżndir jaršskjįlftar og śtlosun brennisteins. Takiš eftir aš virknin er miklu meiri ķ sigbeltum į jöšrum meginlandanna heldur en į śthafshryggum. En aušvitaš fara flest eldgos į hafsbotni framhjį okkur žar sem engin tękni er enn žróuš til aš skrį žau.

 

 

 


Beinin frį Vopnafirši

 

 

ŽurķšargilĮriš 1980 fann Grétar Jónsson frį Einarsstöšum ķ Vopnafirši nokkur smįbein ķ setlagi.  Hann var į ferš ķ Žurķšargili ķ um 330 metra hęš yfir sjó.  Rauši hringurinn į myndinni sżnir Žurķšargil, žar sem Žurķšarį rennur śr Žurķšarvatni.  Beinin eru sżnd į annari mynd, sem Frišgeir Grķmsson og félagar birtu. Į myndinni er strik, sem er 2 cm skali.  Žessi litlu bein, sem eru vart meira en 3 cm į lengd, eru talin vera śr spendżri og sennilega litlu dżri af hjartarętt.   Grķmsson oflŽau fundust ķ  raušum sandsteini ķ Bustafellsmynduninni, en Bustafellsmyndunin eru sandsteinslög, talin vera frį Plķósen, eša milli 3 og 3,5 milljón įra aš aldri.   Ef rétt reynist, žį eru žetta EINU minjar eša steingervingar af land spendżrum, sem fundist hafa į Ķslandi.  Žetta kann žvķ aš vera mikilvęgt sönnunargagn um, aš einhvern tķma ķ jaršsögunni hafi landbrś veriš milli Ķslands og nęrliggjandi landa, annaš hvort til austurs eša vesturs. 


Žegar Fęreyjar voru viš Gręnland

FęreyjarNoršur Atlantshafiš er hlutfallslega ungt į jaršsögulegum tķma.  Fyrir um 55 milljón įrum var Gręnland hluti af meginlandi Evrópu og žį samfellt land meš Skandinavķu og meš žvķ landsvęši sem nś eru Bretlandseyjar.  Fyrsta myndin sżnir legu landanna į žeim tķma.  Fyrr hafši landrek eša flekahreyfingar rifiš sundur meginlandsskorpuna fyrir vestan Gręnland og skiliš Baffinseyju frį Gręnlandi, en śr žvķ varš nś ekki mikiš haf heldur ašeins Davis Sund.  Af einhverjum örsökum hętti glišnun ķ Davis Sundi og myndašist žį mikil sprunga ķ jaršskorpunni, sem skildi Gręnland frį Skandinavķu og Bretlandseyjum. Žaš var upphaf Noršur Atlantshafsins.  Glišnunin var samfara mikilli eldvirkni eftir flekamótunum öllum.  Eldvirknin myndaši śthafshrygg į hafsbotni žar sem flekarnir skildust aš, en einnig gubbašist mikiš magn af basalt kviku upp į jašra meginlandanna unhverfis.  Žį varš til blįgrżtismyndunin sem er śtbreidd į austur strönd Gręnlands og einnig į Bretlandseyjum. Į sama tķma hlóšst upp blįgrżtismyndunin sem hefur skapaš Fęreyjar. Önnur mynd sżnir stašsetningu Fęreyja į žessum tķma, fyrir um 55 milljón įrum, skammt undan austur strönd Gręnlands.  Gręnland-FęreyjarŽar eru blįgrżtismyndanir sżndar meš raušum lit. Eins og myndin sżnir voru Fęreyjar žį ašeins um 150 km undan strönd Gręnlands.  Nś hefur einnig veriš sżnt framį meš efnafręši greiningu basalt myndananna aš hęgt er aš rekja sömu myndanirnar milli Fęreyja og Gręnlands.  Ķsland var aušvitaš ekki til į žessum tķma, en myndašist svo miklu sķšar (sennilega hefur žaš byrjaš aš koma uppśr sjó fyrir um 20 milljón įrum) į hafsvęšinu, sem var og er sķbreikkandi milli Fęreyja og Gręnlands.


Söguleg hraun ķ grennd viš höfušborgina

Söguleg hraunĮriš 2011 geršu Almannavarnir įhęttumat fyrir höfušborgarsvęšiš. Žar er fjallaš um eldgos ašeins į hįlfri sķšu!  En įgętt kort fylgir meš skżrslunni, sem sżnir śtbreišslu hrauna į höfušborgarsvęšinu, og žar į mešal sögulegra hrauna, eša hrauna sem hafa runniš sķšan land byggšist. Myndin er hér til hlišar og žaš er vel žess vert aš skoša hana nįiš.  Į kortinu eru sögulegu hraunin sżnd meš svörtum lit, žar į meša Kapelluhraun, en dökkgrįu hraunin eru forsöguleg, eša yngri en um tķu žśsund įra. Raušu lķnurnar eru sprungur eša misgengi vegna skorpuhreyfinga og glišnunar.  Ķ jaršfręšinni hefur mér reynst vel ein almenn regla: žar sem ung hraun hafa runniš, eru miklar lķkur į aš önnur hraun bętist ofanį ķ framtķšinni.  Hraun drepa engann, en žau jafna byggš viš jöršu, eins og viš minnumst vel frį gosinu ķ Heimaey įriš 1973.  Sum af žessum svörtu og sögulegu hraunum eiga rętur aš rekja til eldstöšvarinnar sem er tengd Krżsuvķk.

Er elsta Jaršfręšikortiš frį 1886?

Jaršfręšikort 1886Eitt žekktasta jaršfręšikort af Ķslandi kom śt įriš 1901, og var gefiš śt af hinum vķšförla jaršfręšingi Žorvaldi Thoroddsen. En žaš er samt ekki fyrsta jaršfręšikortiš af Ķslandi. Įriš 1881 var haldin alžjóšarįšstefna jaršfręšinga ķ borginni Bologna į Ķtalķu (Second International Geological Congress in Bologna 1881). Ķ žvķ sambandi var gefiš śt stórt jaršfręšikort af allri Evrópu, sem kom śt nokkrum įrum sķšar. Žar var birt ķ fyrsta sinn žaš jaršfręšikort af Ķslandi, sem hér er sżnt til hlišar og er žaš einnig til sżnis ķ Eldfjallasafni ķ Stykkishólmi.  Ég rakst į og eignašist kortiš žegar ég var viš jaršfręšinįm ķ Queen“s University ķ Belfast į Ķrlandi įriš 1963.   Hinar żmsu jaršmyndanir eru sżndar meš litum. Dökkgrįu svęšin eru Tertķera blįgrżtismyndunin,  en yngstu eldfjallamyndanir eru sżndar meš sterkum raušum lit.  Landafręšileg undirstaša jaršfręšikortsins var landakort Björns Gunnlaugssonar frį 1848. Ekki er vitaš hver eša hverjir lögšu fram jaršfręšiupplżsingarnar ķ kortiš frį Bologna, en žetta kortablaš mun sennilega hafa komiš śt įriš 1886.  Ķsland lenti į fjórum blöšum į kortinu, sem nęr yfir alla Evrópu, en žaš er ķ skalanum 1:1500000. Kortiš mį sjį ķ heild sinni hér http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Carte_Geologique_Europe.jpg

 Hver teiknaši Ķslandskortiš, og hvašan komu jaršfręšiupplżsingarnar?  Ef til vill var žaš žżski jaršfręšingurinn Konrad Keilhack (1858-1944) sem sķšar fórst ķ sprengjuįrįs į Berlin įriš 1944.  Keilhack var prófessor ķ Berlķn ķ mörg įr og feršašist um Ķsland įriš 1883 ķ för meš Carl. W. Schmidt. Ef til vill var žaš einnig sęnski jaršfręšingurinn Carl W. Paijkull, sem fór um Ķsland įriš 1867 og gaf žį śt lķtiš jaršfręšikort af Ķslandi. Eš af til vill komu upplżsingar ķ kortiš einnig frį Žorvaldi.  Alla vega er hér merkilegt fyrsta framlag af gerš jaršfręšikorts Ķslands. 


Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband