Frsluflokkur: Endalok vaxtar

Flksfjlgun er enn strsta vandamli

Lengi hefur a veri almennt haldi a draga myndi fljtlega r hinum hraa vexti flksfjlda jru. N reynist a rangt. Spr Sameinuu janna hafa alltaf reynst rangar. Flksfjlgun er enn mjg mikil og hefur a bein hrif loftslagsbreytingar. Mannfjldinn jru tvfaldast n aeins um 40 rum. annig fjlgai okkur fr 3 milljrum ri 1960 til 6 milljara ri 2000. Lnuriti fyrstu mynd snir runina og a er ljst a lti hgir fjlguninni. FjlgunTaki eftir a lrtti sinn er logri ea logarimi, milljrum. Vi btum vi um 82 milljnum hverju ri, sem er eins og eitt skaland btist vi mannflki jru hverju ri. En fjlgun mannkyns dreifist n ruvsi en ur var. Viss lnd, einkum Kna, hafa n gri stjrn flksfjlda me stundun og mikilli hrku, en mrgum rum lndum, einkum Afrku, er fjlgunin enn mjg mikil. Fjlgun jru skapar mrg vandaml. Eitt er a fa allt etta flk, en hitt gleymist oft a flksfjlgun hefur bein hrif hnattrna hlnun. Vi brennum og borum auvita rttu hlutfalli vi flksfjldann. Me flksfjlgun fylgir vaxandi losun lofttegunda, sem valda vaxandi grurhsahrifum. Um etta hefur Stephen G. Warren fjalla nlega vsindaritinu Earths Future. Stra mli bak vi fjlgun mannkyns er frjsemi kvenna, ea fjldi barna sem hver kona ber. Asu hefur frjsemi minnka r 5,9 brnum hverja konu ri 1950, niur 2,2 brn ri 2013. Afrku stendur frjsemin hins vegar sta, um 4,8 brn hverja mur. Evrpu og Norur Amerku er hn aeins 1,6 og 1,9 brn hverja mur. Frjsemi slandi hefur breyst mjg hratt sustu ld. Frjsemi slandi var hrri en annars staar Evrpu fyrri rum. Eins og lnuriti snir, var frjsemi kvenna hr landi um 4,0 kringum 1950 til 1960, en hefur svo lkka um helming, niur um tv brn hverja konu. Frjsemi  slandi

Vxtur ea fjlgun allra tegunda lfrkinu heldur fram ar til einhver utana komandi hrif stva hann. a geta veri takmarkanir eins og fuskortur, sjkdmar, styrjld, ea umhverfistruflun (loftslagsbreytingar ofl.). Pskaeyja Kyrrahafi er eitt lti dmi. essi einangraa eldfjallsey var uppgtvu kringum 600 e.Kr. og aeins 20 til 30 Polynesar komu hinga smbtum. eim fjlgai og ri 1600 voru eir ornir um 6000 a tlu. var mannrng svo mikil eynni a allir skgar voru hggnir, hungursney rkti, styrjld og mannat tk vi. Mannfrin snir okkur a essi offjlgun Pskaeyju var vegna ess a frjsemin var um ea yfir 2,3. a arf ekki miki til a koma kerfinu algjrt ngveiti.

Kna er alveg srstakt tilfelli, sem vsar okkur veginn stjrn flksfjlgunar jru. Kna var frjsemi lengi um sex brn allt til 1970, eins og lnuriti snir. innleiddi stjrn landsins hara stefnu um eitt barn, og san hefur frjsemi falli niur 1,8. a er magt sem hefur hrif frjsemi kvenna yfir leitt. Til dmis er frjsemi fugu hlutfalli vi menntun. Anna mikilvgt atrii er a getnaarvarnir su fyrir hendi jflaginu. Ef til vill er mikilvgasta atrii samt einfaldlega frelsi kvenna til a taka sjlfstar kvaranir. Frjsemi er h svum ar sem trarofstki er rkjandi, eins og til dmis meal mormna Utah Bandarkjunum og srael. Snasta lnuriti snir svo frjsemina Kna. Kna frjsemi


Kjarnorkuvetur eftir str milli Indlands og Pakistan

pakistan_nuclear_missile.jpgKjarnorkustyrjld milli strveldanna vri svo hryllileg tilhugsun, a hn virist hugsandi. En styrjld milli tveggja rkja, sem hafa yfir einhverjum kjarnavopnum a ra, er alls ekki svo fjarsttt dmi. srael og ran? J, eir hata hvorn annan, mslimar ru megin og gyingar hinu megin. srael hefur tt kjarnorkusprengjur meir en 20 r. En ran ekki enn. Indland og Pakistan? Hr er stra vandamli. ar er hatri ekki sra, hind tr rumegin og mslimar hinumegin og fullt af sprengjum egar fyrir hendi ba bga. mean Amerkanar hafa reynt a koma veg fyrir a ran komi sr upp kjarnavopnum, hefur Pakistan haldi stugt fram a bta vi vopnabr sitt. N er tali a Pakistan hafi milli 100 og 120 kjarnorkusprengjur, en Indland, ngranninn fyrir sunnan, hefur um 90 til 110 kjarnavopn. Srfringar telja v a langlklegasta kjarnorkustyrjldin framtinni s milli Pakistan og Indlands. Pakistan hefur fremur llegan her, og hugsar sr v a vinna slaginn strax me strum sprengjum, sem a sjlfsgu leggja bi lndin algjra aun. Michael J. Mills og flagar (2014) hafa nlega birt merkilega grein vsindaritinu Earths Future um hrif slkrar styrjaldar loftslag jru. Hr er loksins komi fram a vsindarit, sem margir hafa bei eftir, helga v a beita vsindunum til a sp fyrir um framtina hugsanlega, raunverulega ea myndaa framt. lkani eirra byrja eir me kjarnorkustyrjld, ar sem hvor j beitir 50 kjarnorkusprengjum og er hver sprengja jafn str og s sem grandai borinni Hiroshima Japan ri 1945, ea jafnt og 15 kltonn af venjulegu sprengiefni. Eitt kltonn er eitt sund tonn, og er ein Hiroshima kjarnsprengja v jafn kraftmikil og 15 sund tonn af venjulegu sprengiefni. etta er um ea undir helmingur af vopnabrinu hverri j. Bruni borganna leiir af sr st sk, sem rs upp heihvolf og reiknast magn sts um 5 Tg ea 5 milljn tonn. egar strborg brennur, er hitinn svo gfurlegur a jafnvel tjaran malbiki gatnanna brennur lka. Sti sem myndast dreifist jafnt um heihvolf umhverfis jru. Eins og sst annari mynd, er magn af sti lofti mjg htt fyrsta ri en varir allt a 13 r um heim allan. St hefur ann hfileika a a drekkur sig og endurvarpar meira magni af slargeislum en nokku anna efni. a hleypir v mjg litlu af slargeislum niur til jarar. etta veldur v a heihvolf hitnar en jrin klnar a sama skapi. Eftir 13 r hefur megni af sti falli til jarar og hrifin dvna. Yfirborshiti jarar klnar um 1,1 gru um heim allan fyrsta ri og heldur fram a klna fimm r, niur um 1,6 grur. byrjar jrin aftur a hlna. rkoma minnkar meir en einn ratug um heim allan. Hafs breiist hratt t fyrstu fimm rin norurslum, eins og nnur mynd snir (bla lnan), og enn meir og lengur suurskautinu (rau lna) um 20 r. Heimshfin klna allt a 20 r niur 300 metra dpi.st

Vegna ess a heihvolf hlnar um allt a 30 stig, verur strfelt tap af sn fr lofthjp jarar. Af eim skum streyma tfjlublir geislar slarinnar hindra niur jrina rum saman og valda sjkdmum, stkkbreytingum og krabbameini. annig mtti lengi telja, v Mills og flagar hafa gert lkan einnig af hrifum landbna og fleira. Hrmungarnar eru trlegar, tt aeins s um a ra styrjld me 100 kjarnavopn. Gleymum v ekki, a Rssar og Bandarkjamenn eiga sennilega enn um 10 til 20 sund kjarnavopn snum vopnabrum dag. Samt sem ur tri v a kjarnorkuver su ein skynsamlegasta orkulind mannkyns framtinni, en kjarnavopn geta lka bundi enda okkar skammvinna skei jru.hafs


Kjarnorkuvetur og tdaui tegundanna

vopnabra var tmum kalda strsins, um 1980, a vsindamenn fru a rannsaka hvaa hnattrn hrif gtu ori af kjarnorkustri milli heimsveldanna, aallega Sovetrkjanna og Bandarkjanna. eim tma voru kjarnorkuvopnabirgir strveldanna gfurlegar, en hvort eirr tti tugir sunda kjarnavopna brum snum, eins og fyrsta myndin snir. Megin uppistaan hugmyndinni um kjarnorkuvetur er s, a kjarnorkustyrjld myndi kvikna miki eldhaf strborgum heimsveldanna. Ltil dmi um slkt gerust lok seinni heimsstyrjladar, ri 1945, egar Hiroshima og Nakasaki brunnu. Magni af eldsneyti strborg er gfurlegt og slkt eldhaf, sem varir dgum og vikum saman, framleiir miki magn af fnu sti, sem lyftist upp heihvolf, fyrir ofan 10 til 15 km h. a safnast sti fyrir en st hefur ann eiginleika a a endurkastar slargeislum burt fr jru betur en nokku anna ekkt efni. Slkt st getur vari heihvolfi rum saman og mean klir a jrina um margar grur. Loftslagshrifin eru v miklu verri en hrif geislavirkra efna kjarnorkustri og essi hrif eru hnattrn: au eru jafn slm fyrir sigurvegarann og hina sigruu. essi uppgtvun hafi mjg miki rursgildi dgum kalda strsins og hjlpai til a samfra almenning og jafnvel suma leitoga um a kjarnorkustr vri fviska ein.cold-dark-ehrlich-sagan-5183m7htmql_ss500.jpg

Nokkrar mikilvgar spurningar koma fram egar rtt er um kjarnorkuvetur: 1) Hva er magni af vopnum, sem beitt er? 2) Hver verur klnunin og hve lengi varir hn? ri 1983 birtu eir Richard Turco, Carl Sagan og flagar Bandarkjunum merka grein tmaritinu Science, ar sem hugtaki nuclear winter ea kjarnorkuvetur kom fyrst fram. Lkn eirra Turco og flaga sna eftirfarandi: styrjld me 5000 MT af kjarnorkuvopnum og bruna eitt sund borga mun myndast svart sk af sti heihvolfi a magni um einn milljarur tonna. mun ekki sjst til slar og myrkur mun rkja. Klnun vri 15 til 42C yfir 14 til 35 daga eftir styrjldina. Vsindamenn bi austri og vestri voru sannfrir um httuna, kynntu niurstur snar fyrir almenningi og reyndu a hafa hrif stjrnir strveldanna. Ekki virtist a gera miki gagn, en er tali a Mikail Gorbachev hafi tta sig httunni, sem getur stafa af slkum kjarnorkuvetri. ri 1984 kom t bk eftir Carl Sagan og flaga: The Cold and the Dark, sem fjallai um httuna mannamli. Myndin er af forsu hennar. Reyndar var Carl Sagan aal hugmyndafringur bak vi mli um kjarnorkuvetur. Richard Turco og hinir voru flestir stdentar, sem hfi lrt hj honum. ri 1990 gerur Turco og flagar enn meira ru lkn, me svipuum niurstum. En svo kom styrjldin Kvait ri 1991 og setti miki strik reikninginn hj vsindamnnum. Olulindir Kvait brunnu stjrnlaust dgum og vikum saman og st barst t um allt ngrenni sem svartur reykur. Vsindamenn spu mikilli klnun, en sti ni ltt ea ekki til heihvolfs og hrifin uru v ltil ea engin. A vsu voru olueldarnir ekki alveg sambrilegir vi kjarnorkustr, en etta hafi samt neikv hrif run hugmyndarinnar. ri 2007 var nnur mikil rannskn ger hugsanlegum hrifum kjarnorkustyrjaldar, me raunsjum vopnabirgum. etta lkan sndi a yfirbor jarar myndi klna a mealtali um 7C til 8C og klnun mundi vara nokkur r. Eftir tu r vri yfirborshiti jarar enn aeins um4C samkvmt essu lkani. hrifin vru v lk og egar sld gengi yfir jrina. annig standa mlin dag, en eftir a ina tk kalda strinu hefur dregi r spennu varandi kjarnorkuvetur. Hann er samt alvarlegur raunveruleiki, jafnvel kjarnorkustyrjld tveggja rkja eins og Indlands og Pakistan. g held a grundvallaratrium su fyrstu niursturnar nokku nrri lagi: kjarnorkustyrjld strveldanna getur orsaka kjarnorkuvetur, sem kann a vara rum saman og valda trlegri truflun lfrki. N dag, egar samskifti austurs og vesturs virast aftur vera a versna, er ekki r ri a dusta ryki af gmlum kenningum og hugsa aftur um hi hugsanlega: kjarnorkuvetur. sastlinu ri hafa Rssar framleitt marga nja kjarnokuknna kafbta, sem eru vopnair langdrgum eldflaugum me kjarnorkusprengjur um bor. Ekki er tiloka a Bandarikjamenn fari n aftur a hugsa til Keflavkurflugvallar, sem lengi var aal eftirlitsst eirra varandi ferir rssneskra kafbta inn Atlantshafi r norri. Enn lklegra er kjarnorkustr milli Indlands og Pakistan. g mun fjalla um hugsanleg hrif ess loftslag seinni pistli.


Einn milljarur vibt

Fjlgun SBergljt dttir mn afmli dag, hinn 31. oktber. dag er lka dagurinn, egar mannkyni nr tlunni sj milljarar, samkvmt teljara Sameinuu janna. Sennilega fist sjmilljara barni Indlandi, ar sem fimmtu og eitt barn fist mntu hverri. Hvernig skpunum hefur mannkyninu fjlga svona trlega miki? Fyrir tu sund rum voru aeins um fimm milljn manns allri jrinni. egar Jes Kristur fddist, fyrir rmum tv sund rum, var mannkyni komi tv hundru milljn. Vi num fyrsta milljarinum kringum ri 1800. Nna er flksfjlgunin um einn milljarur vibt hverjum tlf ea rettn rum, eins og myndin snir. a hefur veri tali, a a tti a draga r fjlguninni, vegna ess a lndum eins og Kna og Japan hefur mannfjldi a mestu stai sta undanfari. En fyrir nokkrum mnuum lstu Sameinuu jirnar v yfir, a tlun eirra vri of lg, vegna ess a barneignir Afrku og var vru hrri en tla var. Nsta mynd er r Economist og snir lengar tmabil, en ar kemur fram mjg slndi hva fjlgunin er mikil sustu aldir. EconomistEins og g hef ur blogga um hr, er elilegt a bast vi v a fjsemi minnki Afrku og annarstaar rija heiminum EGAR ea EF efnahagur og menntun eim jum batnar verulega. En a hefur ekki gerst enn. sextu rum hefur barneign kvenna lkka fr 6 til 2,5 heiminum. Sameinuu jirnar sndu ur of mikla bjartsni og geru r fyrir a barneign ea frjsemi kvenna mundi lkka frekar niur 1,85 barn ri 2100. En n hefur s giskun veri hkku upp 2,1. a er v mikil vissa rkjandi me rjun mannfjlda jru, og efri mrkin hj Sameinuu junum er til dmis 15,8 billjn manns ri 2100. En a er auvita mislegt fleira en frjsemi sem strir essu. Eitt mikilvgasta atrii er langlfi. a er trlegt en satt, a vilengd hefur aukist fr 48 rum til 68 ra fr 1950 og 2011. Hvernig a fa allan ennan fjlda? a er einkum tvennt sem vinnur n mti aukinni framleislu akuryrkjusvum heims: hnattrn hljun og skortur vatni og tilbnum buri, einkum fosfr. a er n lauslega tla a vi hverja eina gru, sem hitinn fer yfir hagstustu hitamrk krunum, fi bndinn um tu prsent minni kornuppskeru. etta feyndist rtt sp til dmis hitabylgjunni miklu, sem gekk yfir Rssland sumari 2010, en hrundi kornuppskera landsins um 40 prsent.Peak_P_websiteVatnsskortur er lka vandaml. Indlandi hafa bndur n bora um 20 milljn holur til veitu akra sna, og er grunnvatnsbori n um a lkka og borholur a orna upp. Aljabankinn telur, a um 175 milljn Indverjar su n aldir korni sem er sprotti vegna of mikillar uppdlingar r verrandi grunnvantslindum. J, en er ekki hgt a auka kornframleisluna heiminum bara me v a nota meiri bur? a er elilegt a spyrjir, og a vsu er a rtt, en vandinn er s a n eru heimsforinn af einu helsta efni tilbnum buri a vera rotum: fosfr. Fosfr er eitt algengasta steinefni mannslkamanum, nst eftir kalsum. a er um 1% fosfr lkama okkar og efni er okkur nausynlegt og svo er einnig me allar plntur jru. a arf um eitt tonn af fosfati til a rkta um 130 tonn af korni, og a er ess vegna, sem 170 milljn tonn af fosfati eru unnin nmum og send um allan heiminn til a halda uppskerunni lagi krum me tilbnum buri. Margir telja a heimurinn s hratt a nlgast fosfrtopinn, og sennilega verur honum n ri 2034, me framleislu um 28 milljn tonn af fosfr ri. Eftir a fer a draga verulega r framleislu og skortur verur berandi.bouCraaEin strsta fosfr nman er Bou Craa vestur Sahara, en fr nmunni liggur 150 km langt friband (lengsta friband heimi, sj mynd) vert gegnum Marokk, til hafnarinnar El Ayoun vi Atlantshaf. a er Mohammed hinn sjtti, konungur Marokk, sem nmuna og nmufyrirtki. Um 80% af llu vinnanlegu fosfati heims er a fiinna vestur Sahara, en birgir jru Bandarkjunum eru nr a rotum komnar. dr tilbinn burur er binn a vera, og veri rkur n upp, me 700% hkkun fr US$50/tonn til US$350/tonn fjrtn mnuum. Lnuriti snir ver fosfr heimsmarkainum undanfarin r. Fosfrskortur verur einn af ttunum, sem munu gera lfi erfitt fyrir komandi kynslir, ef flksfjlgun heldur fram snu striki.dollarphosphorusresized

Er heimurinn kominn yfir olutoppinn?


olutoppurinnFlestar ef ekki allar aulindir nttrunnar ganga til urrar fyrr ea sar. Svo er einnig me olu, og n rkir deila um hvort jararbar hafi n olutoppnum, peak oil, og a n fari a draga r olframleislu heiminum. Myndin snir tvr spr um olubirgir heiminum. S efri er fr IEA, aljaorkustofnuninni, en s neri er fr hsklanum Uppslum, Svj. Svar telja a olutoppurinn hafi gerst kringum ri 2006, en IEA stofnunin er bjartsn og telur a olutoppnum veri ekki n fyrr en um 2030. Munurinn milli essara spa er fyrst og fremst sambandi vi olulindir sem ekki eru enn uppgtvaar (og eru ef til vill ekki til?) og einnig olulindir sem ekki hafa enn veri raar. IEA er The International Energy Agency, en a er a nafninu til sjlfst stofnun sem starfar fyrir 28 jir. Tminn mun skera r um hvor hefur rtt fyrir sr, en alla vega erum vi komin mjg nrri olutoppnum.


Endalok Vaxtar

FjldiVxtur, einkum hagvxtur, er kjror, einskonar trarbrg og sennilega eitt sta markmi hagfringa og flestra stjrnmlamanna um heim allan. Hagvxtur er forsenda velmegunar, segja eir herrar. En vxtur er af msum gerum: einn berandi vxtur er fjlgun mannkyns. Annar vxtur er aukning koltvoxs og annara rgangsefna andrmslofti. Hva getur jr okkar bori mikinn vxt? Hvenr eru hin msu jarefni sem nausynleg eru mannkyninu uppurin? g byrja eim vexti sem er mest berandi: fjlgun mannkyns. hvert sinn sem g sn aftur til landa rija heiminum, ar sem g starfa, er fjlgunin mjg berandi og reifanleg, hvort sem er Indnesu, suur Amerku ea Afrku. Skgar eru a hverfa, n orp a rsa af grunni, reykur liggur yfir landinu ar sem frumskgurinn brennur, og umferin er trleg. Fyrsta myndin snir frjsemi ea mannfjldaaukningu allrar jarar (raua lnan), en ggnin eru fr World Bank. dag fast rj brn jru hverri sekndu. a hefur eitthva aeins dregi r vextinum, en hann er enn langt fyrir ofan eitt prsent. Bandarkjunum er hann kringum ea rmlega eitt prsent, eins og bla lnan snir. Hva er etta me sland? Gula lnan snir a fjlgun hr landi er mjg skrikkjtt, en alla vega nokku yfir einu prsenti. Frjsemi slandi er n 2,1 barn hverja konu. g tek eitt prsent sem sanngjarna tlu fyrir fjlgun jru nstu aldir. SpáVonandi er etta allt of htt tla, v essar niurstur lta illa t. Eitt prsent ir tvfldun mannkyns sjtu rum, 13 milljara ri 2075. ess m geta a mannfjldi jru hefur tvfaldast meir en 32 sinnum a sem komi er. nnur mynd snir ferli nstu aldir, reikna me essum forsendum. g htti ri 3050, en erum vi komin me fjarstukenndan flksfjlda, sem samsvarar einum manni hvern fermeter alls landsvis jarar ofan sjvarbors. Sra Thomas R. Malthus benti fyrstur manna etta mikla vandaml varandi flksfjlgun strax ri 1798, og hlt v farm a hungursney og sjkdmar muni seta takmrk fyrir flksfjlgun jru. Hann spi, reyndar rangt, a mannkyn yri ori fulaust miri ntjndu ldinni. En bum n vi: g notai 70 r sem ann tma sem tekur a mannkyn tvfaldist. Tvfldunartmi mannfjlda slandi hefur veri um 54 r undanfari. Flestir vsindamenn sem fjalla um spr um mannfjlda jarar vilja ekki taka til greina slkar tlur, heldur skapa eir lkn sem sp aeins um 10 milljrum ba jru ri 2050. Vi skulum vona a eir hafi rtt fyrir sr, en a er merkilegt me slkar spr, a ferillinn byrjar alltaf a bogna niur strax og spin kemur inn framtina. Er etta elisbundin bjartsni, skhyggja, ea hva? a er elilegt a bast vi v a fjsemi minnki rija heiminum EGAR ea EF efnahagur og menntun eim jum batnar verulega. En ar mti vega framfarir heilsugslu og hreinlti, sem draga r dausfllum. Spurningin er: eru endalok flksfjlgunar og einnig endalok vaxtar, fyrst og fremst tengd byrgum aulinda og jarefna, ea ra umhverfishrif af manna vldum mestu? g held a g s ekki endilega meir svartsnismaur en gengur og gerist, en mr finnst vel ess vert a velta essu mikilvga mli fyrir mr frekar seinni frslum blogginu.

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband