Frsluflokkur: Jarelisfri

Rtur slands fundnar

plumes_final_700pxJarelisfringar gegnumlsa jrina svipaan htt og lknar gera me lkamann, til a rannsaka innri ger hennar. En jarelisfringarnir beita ekki Rntgengeislum, heldur jarskjlftabylgjum vi snar rannsknir. Me essari afer geta eir greint svi innan jarar, sem hafa anna hvort venjulega han hraa fyrir jarskjlftabylgjur, ea venjulega hgan hraa.

N hefur komi ljs vi slkar rannsknir a a er lag djpt jru, ar sem jarskjlftabylgjur eru mjg hgfara. Lagi nefnist ultralow-velocity zone (ULVZ) ea hgfaralagi. Reyndar er a ekki samfellt lag, heldur stakir blettir mrkum mttuls og kjarna jarar, um 2800 km dpi. a hefur fundist undir Hawaii eyjum, undir Samoa eyju Kyrrahafi suur, og n undir slandi.

Kaiqing Yuan og Barbara Romanowicz Kalfornu hafa n fundi hgfaralagi undir slandi, um 2800 km dpi, en merk grein eirra var birt Science essari viku. Lagi er um 15 km ykkt og nr 880 km verml, beint undir landinu. laginu eru jarskjlftabylgjur um 30% hgari en venjulegu mttulefni. A llum lkindum er etta hgfaralag v rtin mttulstrknum, sem flytur efni af miklu dpi r mttlinum og upp yfirbori undir slandi og skapar heita reitinn sem er sland. Myndin sem fylgir snir hugmynd eirra um hgfaralagi og tengsl ess vi mttulstrkinn og sland yfirbori.

a er tali a ytra bor kjarnans s mjg heitt efni, sennilega um 4000 stig. Botninn mttlinum, sem hvlir kjarnanum, er talinn byrja a brna til a mynda kviku um 3500 stigum, og eru v nokkrar lkur a hgfaralagi s a mestu kvika ea alla vega mjg kvikurkt lag. a m segja a vi sum sfellt a komast nr og nr rtum myndunar slands me frbrum rannsknum eins og essum.


slenska mttulblmi

atlantic_1060517lato-2sland er heitur reitur jarsgunni, eins og Hawa og Galapagos og nokkrir arir merkir stair me mikla eldvirkni. Undir heita reitnum slandi liggur sennilega mttulstrkur af venju heitu mttulbergi, sem kann a n niur alla lei a mrkum kjarnans og mttuls (2900 km). Mttulstrkurinn hefur oftast veri teiknaur upp sem sla, en sennilega er hann miklu flknari laginu, einkum efsti hlutinn. N hafa Schoonman og White og birt ntt lkan af slenska mttulstrknum, sem er mun flknara en fyrri lkn, en a er byggt afer sem notar jarskjlftabylgjur til a gegnumlsa jrina. Mtulstrkurinn virist vera um 100 km verml nearlega mttlinum, en breiist t eins og krnubl blmsins og skiftist fimm fingur egar hann nlgast efri mrk mttulsins. Minnumst ess a bergi mttulstrknum er mjg heitt, en heilt og bri vegna mikils rstings mttlinum, en brnunin gerist tiltlulega nrri yfirbori jarar.


Saga slenska Heita Reitsins

lawver2002.jpg

Fyrstu r mn jarfrinni, kringum 1963, var g hugfanginn af v hva Mi-Atlantshafshryggurinn vri mikilvgur fyrir skilning okkar jarfri slands. essum rum reyndu flestir framsknir ungir jarfringar a finna slandi sta hinum nju vsindum sem snertu thafshryggi og landrek. Margir hinna eldri voru skeptskir og vildu ekkert af landrekskenningunni heyra lengi vel. En ri 1971 kom Jason Morgan fram me kenninguna um heita reiti og mttulstrka og geri okkur ljst a einn slkur vri stasettur undir slandi. Allt einu fr athygli okkar a beinast a essu nuppgtvaa fyrirbri og me runum hefur mikilvgi heita reitsins ori mun skrara en vgi thafshryggsins minnka a sama skapi. N er okkur ljst a srstaa slands stafar af heita reitnum, sem situr djpt mttlinum og framleiir miki magn af kviku og heldur landinu vel ofan sjvarbors.

En heiti reiturinn undir slandi sr langa sgu, sem er um 16 sinnum lengri en ll jarsaga slands. g hef aeins stuttlega fjalla um essa sgu hr blogginu pistlinum http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/1559307/ og bent tengsl vi Sberu. N lagar mig til a skra frekar fr run hugmynda og stareynda um sgu heita reitsins okkar. Saga vsindanna er mikilvg og okkur ber skylda til a viurkenna og minnast eirra, sem gert hafa fyrstu uppgtvanirnar hverju svii. a er einmitt hlutverk eirra fra, sem vi nefnum sgu vsindanna. Enn er of snemmt a skrifa essa sgu varandi slenska heita reitinn, en hr er byrjunin.

ri 1994 birtu Lawrence A. Lawver og Dietmar Mller, jarelisfringar Texas, grein sem nefnist Iceland hotspot track, ea sl slenska heita reitsins. eir knnuu jarskorpuhreyfingar ea flutning flekanna norurhveli jarar. En lkt flekunum, hreyfast heitir reitir lti ea ekkert me runum, ar sem eir eru akkerair ea fastir djpt mttlinum og v hir reki flekanna yfirbori jarar. Lawver og Mller sndu fram a heiti reiturinn, sem er n undir slandi, var undir Kangerlussuaq Austur Grnlandi fyrir um 40 milljn rum, undir Umanak firi Vestur Grnlandi fyrir um 60 milljn rum, undir Ellesmere eyju fyrir 100 til 130 milljn rum, og a fyrir ann tma hafi heiti reiturinn sennilega mynda Mendeleyev hrygginn og einnig Alpha hryggin shafinu. Lengra rku eir ekki sgu heita reitsins etta sinn, sem n er undir slandi. Rauu dlarnir myndinni sna ferilinn, sem heiti reiturinn hefur fari eftir essum tma. Tlurnar eru milljnir ra.

kemur a annari grein, sem birtist ri 2002, einnig eftir Lawver og flaga. ar kanna eir flekahreyfingar yfir heita reitinn enn fyrr jarsgunni og rekja slina alla lei til Sberu fyrir um 250 milljn rum (grnu stjrnurnar myndinni). a g best veit, er etta fyrsta sinn sem tengslin milli slands og Sberu eru viru meal vsindamanna. Vi vitum n um uppruna heita reitsins, sem sland situr dag. sara bloggi mun g fjalla um r miklu hamfarir egar essi heiti reitur kom fyrst upp yfirbori.


Veurstofan bregst okkur

gps_1291637.jpg

Veurstofan heldur ti merkilegri vefsu, sem veitir upplsingar rauntma um msa tti jarelisfri slands. a er ef til vill einstakt jru og mjg lofsvert, a almenningur skuli hafa beinan agang a jarskjlftaggnum svo a segja um lei og au birtast hj Veurstofunni. Vi sem ekki strfum Veurstofunni hfum annig geta fylgst vel me run skjlftavirkni undir eldfjllum og brotabeltum landsins rauntma. Hinn vel upplsti og hugasami slendingur getur annig skoa og tlka ggnin um lei og au berast til jrskjlftafringanna. Svona a a vera, og jarelisfriggn eiga a vera jafn agengileg og ggn um veur landinu, einkum ef teki er tillit til ess a essum ggnum er safna fyrir almannaf rkisstofnun.

Auk jarskjlftagagnanna hefur Veurstofan einnig safna tlum um GPS mlingar landinu. r eru missnadi fyrir , sem vilja a fylgjast me lrttum ea lrttum hreyfingum jarskorpunnar undir okkur og undir eldfjllunum. A sumu leyti eru GPS mlingarnar enn mikilvgari en skjlftaggnin, v skorpuhreyfingar eru afgerandi og geta veri mikilvgar til a segja fyrir um kvikuhreyfingar og jafnvel eldgos. etta var srstaklega berandi umbrotunum Brarbungu og Holuhrauni nlega.

En svo gerist a, a mijum klum, einmitt egar mest gekk Brarbungu og Holuhrauni, slekkur Veurstofan GPS vefnum. stainn koma essi skilabo: Nr vefur er varar GPS mlingar er smum. Sustu ggni sem eru birt eru n orin meir tveggja ra gmul: Last datapoint 18. Jun 2014.

Hvers vegna rkir essi gn? Yfirleitt egar nr vefur er smum, er notast vi gamla vefinn ar til daginn sem s ni er tilbinn og er engin htta a agengi af ggnum s rofi. Svo er ekki h Veurstofunni. Getur a veri a Veurstofan s a dunda vi a sma nan vef meir en tv r? Getur a veri a Veurstofan vilji loka agengi a essum GPS ggnum af einhverjum annarlegum stum? Vilja eir koma veg fyrir a arir vsindamenn hafi gagn af? a vri sennilega lgbrot fyrir opinbera stofnun sem essa, enda erfitt a mynda sr a slkt hugarfar rki ar b . en hver veit?


Hva veldur jarskjlftanum talu?

untitled_1290765.jpgJarskorpa talu er eins og krumpa dagbla, sem er illa troi inn um pstlguna heima hj r. Hr hefur miki gengi , og jarhrringar munu halda fram, en hfu orskin er fyrst og fremst tengd hreyfingu Afrkuflekans mia vi Evrpu. N mjakast Afrkuflekinn stugt norur um 4 til 5 mm ri og heldur fram a rengja og loka Mijararhafinu. Ein afleiing essa skorpuhreyfinga eru jarskjlftar, eins og jarskjlfti af strinni 6,2 vikunni grennd vi binn Norcia og Amatrice. etta er reyndar ekki mjg str skjlfti, mia vi a sem vi venjumst Kyrrahafi, en flest hs talu eru illa bygg mrsteinshs, n jarnbindinga og hrynja v vi minnsta tilfelli.

Flkin flekamt liggja eftir skaga talu endilngum og mynda Appenine fjll. essi flekamt eru eins og risastr saumur jarskorpunni, en hr stangast flekarnir og skerast mrgum misgengjum. Myndin snir versni af talu, fr noraustri til suvesturs. a er gamall og ykkur fleki, um 100 km ykkur, sem sgur til suvesturs undir talu og myndar fjallgarinn. En fyrir vestan er ynnri skorpa, aeins um 20 til 30 km ykk, sem einkennir Tyrrenahafi. mtunum vera mrg sni misgengi, eins og a sem er n virkt, me mikilli skjlftavirkni.


Hver voru upptk Lissabon skjlftans ri 1755?

lisbon.jpgMestu nttruhamfarir sem um getur Evrpu eru tengdar jarskjlftanum Lissabon Portgal, ri 1755, en rtt fyrir mikilvgi essa atburar mannkynssgunni, vitum vi harla lti um upptk hans. a var Allraheilagamessa kalska heiminum hinn 1. nvember, og flk yrptist kirkjur landsins a venju. Allt einu rei yfir str jarskjlfti um kl. 940 um morguninn og skmmu sar annar enn strri. Nr allar kirkjur landsins og arar steinbyggingar hrundu til grunna, fullar af flki. Um 40 mntum sar skall str flbylgja, milli 7 og 15 metrar h, hafnarhverfi og bygg nrri sj Lissabon. sama tma kviknai borginni, sennilega mest t fr kertum og rum ljsum sem skreyttu allar kirkjur ennan morgun. Borgareldurinn var algjr og borgin brann rj daga. Lissabon var rst ein eftir. Um 90 sund frust Portugal (bafjldi Lissabon var um 230 sund) og flbylgjan drap einnig um tu sund Marokk. Lissabon var ein rkasta borg jru, en hn hafi safna au sem mist hins mikla siglingaveldis Portgal. Gull og gersemar streymdu til borgarinnar meir en tv hundru r fr lndum Mi- og Suur Amerku, ar sem Portgalar rndu og rupluu og grfu upp gersemar, sem allar voru fluttar til Lissabon. Allt etta fr forgrum eldsvoanum og flinu og ar meal konungshllin, me sitt 75 sund binda bkasafn. Tapi menningarlegu vermti essum bruna minnir helst brunan bkasafni Alexandru Egyptalandi til forna.

Jarskjlftinn mikli er talinn vera amk. 8,7 a styrkleika. Skjlftinn, var talinn eiga upptk um 200 km fyrir vestan Portgal, kl. 940 a morgni. Skjlftarnir voru rr, og s strsti mijunni. Hans var vart um nr alla Evrpu, til Luxemborgar, skalands og jafnvel Svjar. Miki tjn var einnig Alsr og Marokk. a er reyndar merkilegt, a hvorki stasetning upptkum n tegund skorpuhreyfingarinnar er enn ekkt fyrir ennan risastra skjlfta. Lengi vel hafa jarvsindamenn veri eirri skoun a hann tti upptk sn brotabelti, sem liggur milli Azoreyja og Gbraltar og stefnir austur-vestur. a miki og langt misgengi mtum Afrkuflekans og Evrasuflekans Norur Atlantshafi, sem nefnist Gbraltar-Azores brotabelti. a liggur austur tt fr Azoreseyjum og nr alla lei til Gbraltarsunds. En slk brotabelti mynda yfir leitt ekki svo stra skjlfta sem ennan. Nlega hefur komi fram s skoun (M.A. Gutscher ofl.), a undir Cadizfla og undir Gbraltar s a myndast sigbelti, ar sem jarskorpa Norur Atlantshafsins sgur undir jarskorpu Marokk og beruskagans. Allir strstu jarskjlftar sgunnar hafa einmitt myndast vi hreyfingar sigbeltum sem essu. En essi hugmynd um sigbelti undir Gbraltar er enn mjg umdeild og rgtan um upptk skjlftans mikla er alls ekki leyst.

Myndin snir hugmyndir um stasetningu upptkum skjlftans ri 1755 (strir brnir hringir). Einnig snir myndin upptk seinni skjlfta essu svi, sem hafa veri stasettir me nokkri nkvmni og svo stasetningu sigbeltisins undir Gbraltar.

Flbylgjan breiddist hratt t um allt Norur Atlantshaf og hefur sennilega n til slands eftir um fimm tma. En engar heimildir eru til um flbylgju hr landi tengslum vi skjlftann mikla ri 1755. Sveinbjrn Rafnsson hefur frtt mig um hva gerist slandi essum tma. Hinn 11. september 1755 var mikill jarskjlfti Norurlandi sem eir Eggert lafsson og Bjarni Plsson lsa skrslu til danska vsindaflagsins. Hinn 17. oktber til 7. nvember 1755 var eldgos Ktlu. En einmitt mean essu gosi st var eying Lissabonborgar 1. nvember 1755. Uppstunga Sveinbjrns er s, a slendingar hafi hreinlega ekki teki eftir Lissabonbylgjunni vegna eldgossins Ktlu og menn hafi kennt Ktlu um allt saman. a er engin sta til a tla a nokku samband s milli eldgossins Ktlu og skjlftans Lissabon.

Nttruhamfarirnar hfu gfurleg hrif hugarfar flks Evrpu og ollu straumhvrfum heimspeki og bkmenntum, einkum hj raunsjum pennum eins og Voltaire og Rousseau. En a er n str kafli a fjalla um, taf fyrir sig.


Spdmar Vsindum

spa er lti gagn af vsindum, ef vi getum ekki beitt eim til a sp um framvindu mla. Auvita er sp algeng okkar daglega lfi. egar g flg fr Boston kl. 2135, spir Icelandair v a g lendi Keflavk kl. 640 nsta morgun. essi sp rtist oftast, enda eru mjg gar upplsingar til um flughraa, vinda lofti og ara tti, sem stra fluginu. Veursp ar sem g b austurstrnd Norur Amerku er nokku g, alveg upp klukkutma, enda m sj veri koma r vestri yfir meginlandi og vel fylgst me. Veurfringar hafa g lkn (ga kenningu) og f stugt upplsingar fr fjlda stva. En um sp v, sem gerist inni jrinni gegnir ru mli.

Mig grunar a spdmar um slmyrkva su ef til vill fyrstu sprnar meal mannflksins. Hvernig skyldi fvsum manni hafa lii til forna, egar slmyrkvi skellur um mijan dag? ltt ruum jflgum til forna hefur slmyrkvi ti veri talin mikil gnun og valdi skelkun meal almennings. Me v a sp fyrir um slmyrkva og undirba trarlega strathfn fyrirfram, gtu konungar Mayanna snt vald sitt. annig beittu eir upplsingum sem frimenn ea prestar jnustu konungs hfu safna alda rair til a sp um slka atburi og gang himintunglanna almennt. Dagatal Mayanna Mexk og Mi-Amerku var gert 11 og 12. ld f.Kr. a er svo nkvmt a a spi til dmis vel fyrir slmyrkvann sem var jl 1991. Knverjar voru farnir a sp fyrir um slmyrkva um 2300 f.Kr. en gangur slar var talin mikilvg vsbending um heilsufar keisarans. Sp er eitt af hfu tlum vsindanna til a sannreyna kenningar. Vsindi er afer okkar mannkyns til a rannsaka nttru og umhverfi. egar vi rannskum ea athugum eitthva fyrirbri nttrunni, eins og til dmis eldgos, og sjum a a virist fylgja einhverri kveinni hegun, getum vi komi fram me kenningu, sem skrir atburinn. Til ess a kenningin geti veri tekin gild heimi vsindanna, arf kenningin a hafa spdmsgildi. Sp er rija stra skrefi ferli hinnar vsindalegu aferar. Fyrsta skrefi er athugun ea rannskn. Anna skref er kenning sem byggist athugunum og a rija san sp um a sem framundan er. Ef kenningin er rtt, mun spin rtast. Spin er strsta og mesta prfraun vsindanna, en a er v miur ekki oft sem sp um atburi jarvsindunum hefur veri ger ea hefur tekist. a stafar af v a vi sjum illa a sem gerist niri jrinni, en sjum betur a sem gerist himni ea yfirbori jarar. En rtt er a benda a sp getur einnig veri rtt einungis af tilviljun. v oftar sem hn reynist rtt, v betur getum vi treyst henni. getum vi byrja a treysta lkaninu, sem spin byggist .


Er askjan byrju a rsa aftur?

RisGosinu Holuhrauni er loki, en a fylgdi trlega vel eim einfalda ferli, sem sp okkar Gabrels Slva, dttursonar mns, hafi sagt til um. Sj hr: http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/1467963/ Sig Brarbungu er v einfaldur en traustur mlikvari rennsli kviku t r kvikuhlfi undir skjunni og upp yfirbor gosstinni um 50 km fyrir noran. Reyndar er etta frbrt dmi um afer vsindanna. Vsindin byggjast fyrst og fremst athugun einhverju nttrufyrirbri. t fr athuguninni skapar vsindamaurinn lkan, sem hfir athugunum. m beita essu lkani til a sp um framhaldi. Ef spin reynist rtt, eru gar lkur a lkani s rtt. ess vegna getum vi n haft enn meiri tr a lkan, a a s str kvikur undir Brarbungu og a rennsli kviku t r rnni og upp Holuhraun s skringin sigi skjunnar. Vi etta vil g bta a a er mjg sjaldgft a hgt s a sp jarvsindunum yfirleitt.

egar sigi htti, er krvan stu GPS tkisins Brarbungu orin lrtt. myndinni sem fylgir, af vef Veurstofunnar, er a bla krvan sem snir nr enga ea litla lrtta hreyfingu yfirbori Brarbungu fr 7. febrar til 7. mars. g hef sett in lrtta raua lnu til a gera samanbur. sst greinilega a undanfarna daga virist GPS tki aftur byrja a rsa. etta getur orsakast af tvennu: (A) sinn undir tkinu er a renna niur sigsklina og tki hkkar af eim skum. (B) Askjan er byrju a rsa aftur vegna ess a kvika fr mttli streymir innn kvikuhlfi undir Brarbungu. g hallast fremur a seinni skringunni, en tminn mun segja til um a. Ef (B) reynist rtt, er sennilegt a rennsli af kviku r dpinu inn kvikuhlfi taki mrg r, ur en a nr eirri stu, sem Brarbunga hafi fyrir gosi sem hfst ri 2014.


Gosi heldur fram

sigjan2015.jpgslendingar eru n ornir svo vanir gosinu Holuhrauni a a er varla minnst a lengur fjlmilum. En a heldur samt fram og einnig heldur sigi fram Brarbungu. Reyndar var sambandsleysi vi GPS mlinn Brarbungu um tma, en hann komst aftur samband gamlrsdag og hefur sent fr sr ggn ar til sustu viku, en datt hann t aftur, samkvmt vef Veurstofunnar : "Ekkert samband n sem stendur". Eins og g hef fjalla hr um ur, er sigi 800 metra ykku shellunni, sem fyllir skju Brarbungu bein afleiing af rennsli kviku t r kvikurnni og inn kvikugang, sem nr meir en 50 km til norurs. ar kemur kvikan loks upp yfirbori Holuhrauni. Eldstin sem er a gjsa er Brarbunga, tt athyglin hafi mest beinst a virkninni yfirbori Holuhrauni. Lnuriti sem fylgir hr me snir a sig Brarbungu hefur veri trlega reglulegt fr upphafi. Jafnan sem fylgir lnuritinu snir a a er mjg nrri v a vera hrein lna, me R2 = 0,99968. a gerist ekki betra nttrunni. Samkvmt essu verur lnan orin lrtt (sig httir) eftir um 160 daga fr v a mlingar hfust (12. september 2014), ea byrjun mars mnaar 2015, eins og vi hfum ur sp hr blogginu. er lklegt a gosinu ljki, v a rstingur kvikurnni verur kominn jafnvgi. Blu pnktarnir eru allir af athugunum siginu, nema sasti punkturinn vi dag 160, sem g leyfi mr a setja inn sem lkleg goslok mars.


Eru upptk slenska heita reitsins Sberu?

heiti reiturinnJarskorpuflekarnir eru hreyfingu yfirbori jarar, en heitu reitirnir eru nokkurn veginn kyrrir, og fastir eins og ungt akkeri langt niri mttlinum. etta er ein hfu kenningin, sem jarvsindamenn hafa stust vi undanfarin r. essu fylgir, a heitu reitirnir skilja eftir sl ea farveg sinn yfirbori flekanna. Vi vitum hvernig flekarnir hreyfast dag og getum komist mjg nrri v hvernig eir hafa hreyfst sgu jarar, hundruir milljnir ra aftur tmann. dag er mija slenska heita reitsins stasett nokkurn veginn 64.5 N og 17 W, undir Vatnajkli noranverum. ar undir, djpt niri mttlinum, essari breidd og lengd, hefur hann t veri, milljnir ra. En hver er saga hreyfinga fleka yfir essum reit gegnum jarsguna? a hefur veri kanna all ni, til dmis af Lawrene Lawver og flgum (2000) jarelisfristofnun Texas Hskla. Saga heita reitsins sustu 50 til 60 milljn rin er nokku skr, en rak Grnland yfir heita reitinn, eim tma sem Norur Atlantshaf var a opnast. var Grnland hluti af fleka Norur Amerku og lei sinni til norvestur fr Grnland yfir heita reitinn og gaus mikilli blgrtismyndun, fyrst vestur og sar austur Grnlandi. Heiti reiturinn ea mttulstrkurinn undir honum, var grafkyrr, stasettur nokkurn veginn 64.5 N og 17 W, egar Grnland rak framhj. En Lawver og flagar hafa raki sguna miklu lengra aftur tmann. eir telja a fyrir um 250 milljn rum hafi Sbera veri fyrir ofan mttulstrkinn ea heita reitinn sem vi n kennum vi sland. Myndin sem fylgir snir tlnur meginlandanna fyrir 200 milljn rum, og er stasetning heita reitsins (64.5 N og 17 W) snd me rauum hring. Glggir menn tta sig fljtt landakortinu: Amerka er hvt, Grnland er fjlubltt, Bretlandseyjar gular, Skandnava, Rssland og Sbera eru grn. En sland er a sjlfsgu ekki til (kom fyrst ljs fyrir um 20 milljn rum) og Norur Atlantshaf hefur ekki opnast. N vill svo til a mesta eldgosaskei sgu jarar hfst Sberu fyrir um 250 milljn rum og myndaist strsta blgrtismyndun sem vi ekkjum jru: Sberu basalti. dag ekur a landflmi sem er um 2,5 milljn ferklmetrar. Samkvmt essum niurstum markar s atburur upphaf slenska heita reitsins. Hann er ekki slenskur eftir allt saman: Hann er reyndar Rssneskur a uppruna, ef kenning Lawvers og flaga stenst.


Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband