Frsluflokkur: Loftslag

Eldarnir Grnlandi eru logandi mr

Fire-burning-Greenland-800x600

fyrstu var tali a a vru sinueldar, sem loga stru svi vestur Grnlandi, skammt fr bnum Sisimiut. En frekari rannskn bendir til a a s mr sem matar eldana. Ef svo er, er mli llu alvarlegra en haldi var. Mr, sem getur brunni essu svi bendir til a sfrerinn s farinn r jarveginum. Hr hefur rkt sfreri (eas. hiti jarveginum er um ea undir nll stig) san sld lauk, fyrir tu sund rum. N virist sfrerinn farinn og urr mr er eftir.

Me hnattrnni hlnun dregur hgt og sgandi r sfreranum norurslum. Loftslagsfringar hafa til essa sp a sfrerinn fari ekki r jarvegi Grnlandi fyrr en um nstu aldarmt. a vekur v undrun a sfrerinn er a hverfa hratt essu svi Grnlandi. Eins og llum tilfellum varandi r loftlslagsbreytingar sem n eru skella , hafa frimenn veri of haldssamir snum spm, en breytingrarnar eru miklu hraari en jafnvel djrfustu lkn geru r fyrir.


egar sasti maurinn hvarf fr Scoresbysundi

Hinn 18. gst ri 1823 hittust Evrpubar og Thule flk ea Inuitar sasta sinn Noraustur Grnlandi. essi fundur var egar skipstjrinn HMS Griper, Charles Douglas Clavering a nafni, hitti tlf Inuita sumarbum eirra suur hluta eyjarinnar, sem n ber nafn skipstjrans: Clavering. Clavering var fyrsti Evrpubinn sem sigldi gegnum hafsinn og komst land noraustur Grnlandi. Eftir ennan fund hafa margir Evrpumenn fari um essar slir, en enginn hefur hitt fyrir neina Inuita ea Thule flk hr san. S kynttur er v talinn tdauur noraustur Grnlandi. Hreindrin hurfu fr noraustur Grnlandi um aldamtin 1900.

Sodhousesri 1925 fluttu Danir hp af Grnlendingum , 85 talsins, til Scoresbysunds, til a stofna nlendu ar. etta var gert eim tilgangi a helga svi danska rkinu, en Normenn geru einnig tilkall til noraustur Grnlands essum tma. essi nlenda er n orpi Ittoqqortoormiit vi Scoresbysund, me um 450 ba.

En hvaan kom flki, sem var hr fyrir ri 1823? Og hva var um a? N er vita a Thule flki kom upprunalega norurleiina, fr Thule norvestur Grnlandi, til noraustur Grnlands. Sennilega hefur flki fari essa fer a mestu umiaq btum. byrjun fimmtndu aldar voru miklir mannflutningar Grnlandi. birtist Thule flki fyrst noraustur Grnlandi, umhverfis Scoresbysund. Sennilega var etta landnm tengt loftslags- og umhverfisbreytingum. Rannsknir borkjrnum r vatnaseti benda til ess a fyrir komu Thule fksins til austur Grnlands hafi rkt hlrra loftslag og meiri snjr. En fr 13 ld og fram ntjndu ldina hafi veurfar veri kaldara, urrara, en fremur sveiflukennt. egar landnmi gerist, fimmtndu ldinni, var mikill hafs rkjandi en minni snjkoma, einkum v tmabili sem vi nefnum Litlu sldina fr fimmtndu ld og fram ntjndu ldina. essum tma geri samfelld hafsbreia og tiltlulega ltil snjkoma Thule flkinu kleift a ferast um og nta sr strt svi austur og noraustur Grnlands me eirri einstku tkni sem eir hfu ra: lttum sleum, snjhsum, kayak og sela- og hvalaskutlum. Ef til vill var tkni og kunntta eirra vi a skutla sel niur um s mikilvgust, en til ess urfti a ra srstaka skutla og annan srtbna. Vi gerum okkur yfir leitt ekki neina grein fyrir v, a flki sem forfeur okkar klluu skrlingja, hafi ra mikla tkni sem geri eim kleift a lifa og komast smilega af heimskautssvinu, miklu betur en forfeur okkar Eirkur raui og Grnlandsfararnir fr Breiafiri, sem ru ekkert vi Litlu sldina og du t Eystribygg og Vestribygg mildum.

thulehousediagramFornleifarannsoknir sna a Thule flki hafist vi hluta rsins annesjum noraustur Grnlands, ar sem stutt var miinn til a taka sel undir snum ea grend vi polynyas ea strar vakir, sem haldast opnar ri um kring og gefa kost veium hvala. En greining beinum Thule flksins og leifum byggum eirra sna a hreindr voru lka mikilvgur ttur matarri eirra og jafnvel mikilvgari en selur. Hreindr rfast heimskautaumhvefi ar sem rkoma (snjkoma) er lgmarki. Bestu skilyri fyrir hreindr noraustur Grnlandi rktu fr um 1600 til um 1850. Fornleifarannsknir sna a bygg Thule flksins var eftir allri noraustur strndinni, eins og korti snir. a kemur ljs t fr rannsknum Mikkel Srensen og Hans Christian Gullv (2012) a fjldi torfkofa er mefram strndinni og einnig innfjrum. essu svi lifi Thule flki um 450 r, um a bil tjn kynslir. nokkrum hluta af torfkofunum finnast mannabein, eins og fjlskyldan hafi di inni, anna hvort af sulti ea sjukdmum. Slk hs eru nefnd dauahs. Ef til vill er rnefni Ddemandsbugten Clavering af essum uppruna.

Upplsingar um noraustur Grnland koma fyrst fr hvalfngurum sem sigldu fr Evrpu. Breskir hvalfangarar komu fyrst grennd vi noraustur Grnland ri 1608, lei sinni til hvalveia umhverfis Svalbara. ri 1612 voru Hollendingar essum slum og svo skmmu sar Frakkar, Spnverjar og Danir hvalveium. Hvalfangararnir su til lands noraustur Grnlandi, en ekki er vita um lendingar ar. ri 1822 geri enski hvalfangarinn William Scoresby furu nkvmt kort af essari strnd. En a er mjg lklegt a hvalfangarar hafi fari land noraustur Grnlandi og haft samneyti vi Thule flki. Snnun ess eru einstaka munir r mlmum og gleri og brenndum leir, sem finnast vi uppgrft byggum Thule flksins. Fyrst Evrpumenn skiftust gjfum og gripum vi innfdda, hafa eir einnig skili eftir smitnma sjkdma. Sennilega hefur ori mikil flksfkkun meal Thule flksins af eim skum, en s saga er algjrlega ekkt. Skrir a a hluta til essa miklu flksfkkun og hvarf Thule flksins svinu?

Boneri 2014 sigldi g um Scorebysund og kom mynni firi, sem ber nafni Rypefjrd ea Rjpufjrur. Mr leist vel svi og velti fyrir mr hvort Thule flk hefi ef til vill haft asetur hr. Best leist mr grasbala og ma vi litla nlgt mynni fjararins (sj kort). Vi frum land og, viti menn, arna gengum vi beint rst vi rbakkann. Hr voru leifar af torfkofa, me hlana stein- og torf veggi, svipa v og ekktist slandi fram tuttugustu ldina. Myndin snir skissu af slkum Thule kofa. ar er pallur innst inni, sennilega til hvlu, lgra svi sem hefur veri nota vi eldamennsku og svo hlain, rng gng, um tveir metrar lengd, sem skrii var t um. Gngin eru hlain me steinhellum, sem eru reistar rnd.

Utan vegg s g standa t r jarveginum eitt fallegt bein, sem hafi greinilega veri tlga til og nota smi, sennilega sem rif kajak. Smiurinn hafi bora gt beini til a binda a vi grind kajaksins. g stst ekki mti og tk beini til aldursgreiningar me geislakola- ea C14 aferinni. Aldursgreining esu rifbeini gefur aldur um 1660 AD ea um 1780 AD. a er um tvo mguleika a ra hva snertir aldur, vegna ess a krvan fyrir C14 tekur lykkju essu tmabili, eins og myndin snir. Sennilega er yngri aldurinn lklegri, sem bendir til a hr hafi bi Thule flk um fjrutu rum ur en kynstofninn urkaist t.Curve2


Macron leik loftslagsmlum

Hann Emmanuel Macron Frakklandsforseti er klkur maur. N er hann binn a taka slagor Trumps (Make America Great Again!) og sna v alla jrina: Make Our Planet Great Again! Hann hefur sett laggirnar strt rannsknaverkefni fyrir 60 milljn, til a rannsaka loftslagsbreytingar og hrif eirra. Verkefni er einkum mta til a draga a sr erlenda vsindamenn loftslagsfrum, einkum fr Bandarkjunum me rflegum (allt a 1.5 milljn) fjgurra ra styrkjum. Umsknirnar streyma inn og hundruir hafa egar stt um, aallega fr Bandarkjunum, ar sem stjrn Trumps er a draga r llum vsindarannsknum. skaland er a undirba svipaa herfer og er htt vi v a n flytjist mikill fjldi loftslagsfringa brott fr Bandarkjunum, ar sem trleg rngsni og skammsni rkir.


egar sfrerinn hopar

IMG_1620

Allir sem hafa til Grnlands komi dst a fjallendinu ar. Snarbrtt fjll rsa mefram allri strandlengjunni, einkum egar norar dregur. Reyndar eru a ekki fjllin, sem eru merkileg, heldur hinir djpu dalir og rngu firir, me nr verhnptum hlum. eir eru afleiing skrijkla, sem hafa grafi t dalina allt fr v a sld hfst fyrir rmum remur milljnum ra. Myndin hr til vinstri er til dmis r fjord Scoresbysundi noraustur Grnlandi, ar sem fjllin eru upp undir 2 km h og verhnpt.

Sfreri rkir Grnlandi, fyrir noran um 68 gru breiddar. Sfreri er skrur annig: ef berg ea jarmyndanir hafa hitastig undir frostmarki meir en tv r, er ar sfreri. Hann getur innihaldi allt a 30% s ea mjg ltinn s, sem fer eftir lekt og holumunstri bergsins og jarlaganna. Ur og skriur hafa einhvern tma veri vatnsssa og sfreranum frs allt slkt vatn og hjlpar til a binda jarlgin. Skriur og urir sfrera geta v veri mjg brattar og jafnvel lrttar myndanir, mean hitastig er undir frostmarki. Sfrerinn gerir laus jarefni a fstu bergi mean frosti rkir. Svo fer allt af sta egar brin kemur.

fig2a hlnar Grnlandi. Merki ess er til dmis hva jklar minnka hratt. Myndin snir a Grnlandsjkull tapar mrg hundru rmklmetrum hverju ri og brnunin gerist hraari me hverju rinu. Lnuriti er ggatonnum, en eitt ggatonn er einn milljarur tonna af s. etta er a mestu leyti vegna hkkandi hitastigs, eins og nnur myndin snir. a m v bast vi aukinni tni berghlaupa Grnlandi, egar sfrerinn hopar fyrir hlnandi loftslagi.

a er magt anna sem hopandi sfreri hefur fr me sr. Umhverfis Ilulissat vestur Grnlandi eru til dmis merkar fornminjar fr remur mikilvgustu fornmenningum Grnlandinga, sem eru kenndar vi Saqqaq, Dorset og Thule. N eru essar leifar enn varveittar efigure-1ins og sskp, en egar sfrerinn fer r jr essu svi vera essar menningaleifar bakterum a br og hverfa a mestu.


Uppruni Brexit: Strifoss Ermasundi

ncomms15101-f1.jpgBretland er a skilja vi Evrpu me Brexit essa dagana, en jarfrilegur skilnaur fr meginlandinu gerist miklu fyrr. Bretland var hluti af Evrpu margar milljnir ra. Samfeldur hryggur af kalksteini tengdi England vi Frakkland, sem loflar, flhestar og menn gengu um, fram og til baka. a eru aeins 450 sund r san kalksteinsmyndunin var rofin af hamfarafli, sem sennilega sr engan lka. fossai fram af Hvtuklettum -- the White Cliffs of Dover egar nr farvegur opnaist fr stru jkullni ar sem n er Norursjr. Sjvarml var um 100 m near en n dag, vegna ess a miki magn af vatni var bundi saldarjklinum. Farvegir eftir fli eru greinilegir botni Ermasunds, eins og myndin snir. egar flinu lauk hafi ntt landslag komi ljs, en landbr tengdi England vi Evrpu alltaf ru hvoru ar til fyrir um nu sund rum. San hefur Bretland veri eyja.


Sra sprungan Petermann jkli

petermann-crack.jpgEinn strsti jkull Grnlands er Petermann jkullinn, nlgt nyrsta odda Grnlands. Jkultungan er um 70 km lng og um 15 km brei, og fltur hafinu. ykktin snum er um 600 m syst, en um 30 til 80 m ar sem hn fltur hafinu. rin 2010 og 2012 brotnai jkullin og tvr risastrar seyjar, samtals um 388 ferkm. rku til hafs og brnuu. N er a opnast n sprunga Petermann, og ef hn opnast, losnar fr seyja sem er um 180 ferkm. a flatarmli. Sennilega myndast sprungurnar vegna ess a jkullinn er a brna nean fr, vegna ess a heitari sjr streymir inn sundi. Sennilega brotnar eyjan fr sumar, egar hafi fyrir framan Petermann verur slaust. En egar Petermann brotnar ennan htt, er htt vi a aaljkullinn skri fram meira mli ninni framt. a getur haft hr hrif sjvarml um heim allan.


Bli bletturinn

bluedot.jpgHf heimsins eru a hlna allstaar nema bla blettinum Norur Atlantshafi, rtt fyrir suvestan slands. Fyrsta myndin snir frvik fr hita hafsins fr 1900 til 2013. ll hfin sna gulan ea rauan lit, sem ir hlnun, eins og mlikvarinn undir myndinni snir. En a er ein mjg mikilvg undantekning: bli bletturinn sunnan Grnlands og slands. etta svi hafsins snir stugua og kvena klnun llum mlingum. Hnattrn hlnun er gangi, en hvernig stendur essari stabundnu klnun rtt hj okkur hafinu? Hinga til hefur veri fari me etta eins og vikvmt feimnisml, og ltt rtt meal vsindamanna og alls ekki meal almennings. En mli er grafalvarlegt, ar sem a kann a benda til a Golfstraumurinn s a hgja sr. ri 2010 stungu Dima og Lohmann upp a Golfstraumurinn hafi veri a hgja sr alla lei san um 1930. N eru nokkrir vsindamenn byrjair a kvea vi sama tn, til dmis S. Rahmsdorf (2015) fundi Reykjavk. Einn s fyrsti til a benda ann frilega mguleika a a kynni a draga r Golfstraumnum tengslum vi hnattrna hlnun var Bandarkjamaurinn Wally Broecker grein Nature ri 1980, sem bar titilinn Unpleasant surprises in the greenhouse? Golfstraumurinn er einn mikilvgasti armurinn hringrs strauma heimshafanna, en a hluta til verur essi hringrs til vegna ess a mjg kaldur, saltur og ungur sjr sekkur noran slands, steymir me botninum til suurs, og sem svrun vi v streymir heitari sjr (Golfstraumurinn) til norurs. N vi hnattrna hlnun dregur r myndun essar sjvartegundar norri og Glofstraumurinn hgir sr. etta er kenningin, en mlingar eru allt of far essu fyrirbri. Ekki reikna me a Hafr skifti sr af v heldur: eir halda sig landgrunninu.liu-2017-1cjpg.jpg

Wei Liu ofl. (2016) hafa gert mjg nkvmt lkan af hrifum af hnattrnni hlnun Golfstrauminn, sem spir um lklega hegun hans framt. Niurstaa eirra er s, a miki dragi r Golfstraumnum eftir um 200 r, eins og nnur mynd snir. etta lkan gerir r fyrir tvfldun kolsru lofthjpnum. Einingarnar fyrir rennsli Golfstraumsins eru Sverdrup (Sv), en ein Sv er ein milljn rmmetrar af sj sekndu. Vi Bjrn Erlingsson bentum essa httu tarlegri skrslu um hnattrna hlnun til Forstisruneytissins ri 2007, en fengum engin vibrg vi eirri skrslu. Jafnvel sklabrn tta sig v n dag a hegun og framt Golfstraumsins skiftir slendinga llu mli.


Httulegt a anda


fusioncharts.jpg

Kna er mist alls inaar jru, en v fylgir gfurleg mengun. a stafar einkum af v a aal orkugjafi knverja eru brennisteinsrk kol. Peking hefur mengunin veri svo slm, a Bandarska sendiri lt setja upp skynjara hj sr ri 2008, sem mlir daglega mafn af P2.5 rykkornum, en au eru httulegust heilsu manna. etta er svipa a eli og svifryk a sem myndast Rekjavk vetrum vegna umferar. San hefur Sendirsmlirinn veri eins og hornsteinn fyrir mlingar loftga Kna: a eina sem menn treysta.

Httumrkin loftgum eru talin 300 P2.5 einingar, loft ar yfir er tali mjg httulegt heilsu og allir vera a halda sig innan dyr mean slkt stand rkir. Myndin snir mlingar Peking undanfarna daga. a er langt yfir httumrkum og hefur dag n upp 446 einingar.

Knversk stjrnvld hafa ekkert veri srlega ng me a erlent rki s a fylgjast me loftgum eirra, en etta eru n einu ggnin sem allir treysta.


Mragas vex hraar lofthjp

metan2016.jpgMragas ea metan hefur efnafritkni CH4 og er mikilvgt nttrunni. Gasi berst fr jru og upp lofthjp jarar, ar sem gasi veldur hnattrnni hlnun lkt og koltvox. En ar er metan hlutfallslega miklu virkara en koltvox. Tali er a hver sameind af metan s um 30 sinnum virkari en koltvox, en a er miklu minna af metan lofthjpnum (um 2 hlutar af milljn mti um 400). Metan hefur hkka andrmsloftinu san inbyltingin hfst, en af einhverjum stum vex a n me meiri hraa san 2007, eins og fyrsta mynd snir, eftir E.G. Nisbet. Fr 2007 til 2013 x metan um 5.7 ppb ri, en svo var stkkbreyting ri 2014 og x metan um 12.5 ppb a ri. Hva veldur essu? nnur mynd snir a dreifing metan er jfn tma og rmi jru. myndinni merkir grnt, gult og rautt hkkun, en bltt, dkkbltt og fjlubltt lkkun metan. Rannsknir samstum af kolefni metan gasi sna a essi hkkun er ekki vegna jarefna, olu ea kola heldur er hn lfrn a uppruna. essi mikla og skyndilega aukning metan er str rgta fyrir vsindin dag. metandreifing.jpgGetur a veri vegna losunar af mragasi r sfreranum norri, ea vegna brnunar metan s sem finnst seti hafsbotni ea meiri rotnunar grurs hitabeltinu? Enginn veit, en a er greinilegt a mikil breyting er gangi og jafnvel stkkbreyting.



trlegt en satt...

Myndin snir hitafar rtt fyrir noran 80 gru norur. Svarta lnan snir mealtal lofthita fyrir tmabili 1948-2002. Bla lnan snir hitafar ri 2016. a er einstakt sgu mlinganna og synir vel hva hlnunin er r. Hitafar er n meir en t graum yfir meallagi.

arctic.jpg


Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband