Fęrsluflokkur: Vestmannaeyjar

Magnśs Blöndal og Surtseyjargosiš

MagnśsŽar sem ég fjallaši nżlega um eldgosatónlist Jóns Leifs ķ bloggi mķnu http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/1142495/, žį ber mér skylda til aš minnast į frįbęt verk Magnśsar Blöndal Jóhannssonar ķ tilefni Surtseyjargossins. Žegar Osvaldur Knudsen setti saman fyrstu heimildarkvikmynd sķna um Surtseyargosiš (1963-1967), žį fékk hann Magnśs til aš semja tónlist fyrir myndverkiš. Myndin nefnist Surtur fer sunnan (1965, 23 mķn.), en enska śtgįfan ber heitiš Birth of an island.   Magnśs beitti hljóšum śr gosinu sjįlfu og blandaši žeim saman viš raftónlist sķna.  Ef til vill er žetta ķ fyrsta sinn žar sem hljóš śr nįttśrunni eru sett inn ķ tónverk. Magnśs Blöndal (1925-2005) er sennilega fyrsti Ķslendingurinn sem samdi raftónlist og er žvķ frumkvöšur į sviši raf- og tölvutónlistar į Ķslandi. Sagt hefur veriš aš tónverk Magnśsar hafi valdiš  straumhvörfum ķ umfjöllun um raftónlist hér į landi.  Hann sagši žetta um verkiš:  "Ég samdi tónlistina meš nįttśruhamfarirnar ķ huga og skyndilega gat fólk tengt hana viš eitthvaš, bęši hljóšręnt og myndręnt."  Brot śr tónverkinu og kvikmyndinni mį sjį og heyra hér: http://www.youtube.com/watch?v=42H2znxGyhgOsvaldur

Mynd Osvaldar Knudsen er stórkostleg į margan hįtt og merkileg heimild um mikilvęgt gos.  Hér koma fram nokkrir karakterar sem voru nįtengdir rannsóknum į gosinu. Siguršur Žórarinsson samdi textann og mį sjį honum bregša fyrir öšru hvoru ķ myndinni, meš sitt vörumerki į höfši: raušu skotthśfuna.  Einnig kemur Žorleifur Einarsson fram, til dęmis aš fį sér sķgarettu śti į eynni, eša aš borša kex um borš ķ varšskipinu į mešan gosiš geysar ķ bakgrunni.  Sennilega hefur Gušmundur Kjartansson jaršfręšingur veriš sį sem gladdist mest yfir žessu gosi, žar sem Surtsey fęrši sönnun į móbergskenningu hans.  SyrtlingurĮ myndinn hér til hlišar er Ósvaldur lengst til hęgri, en lengst til vinstri er Gušmundur Kjartansson og Žorleifur Einarsson ķ bakgrunni fyrir mišju.  Ég var erlendis viš jaršfręšinįm žegar gosiš hófst, en komst į vķgvöllinn ķ desember 1963 į varšskipi umhverfis Surtsey ķ nokkrar ógleymanlegar feršir. Žaš var fyrsta eldgosiš sem ég kannaši. Įriš 1965 tók ég žessa mynd af gosinu ķ Syrtlingi, en hann var ein af  eldeyjunum sem myndušust umhverfis Surtsey. Syrtlingur hętti aš gjósa eftir nokkra mįnuši og hvarf skömmu sķšar fyrir įhrif hafrótsins. 


Landeyjahöfn – Žar sem Jöršin og Kjölurinn kyssast

Herjólfur siglir innStundum er styttsta leišin ekki besta leišin, og žaš kann aš sannast nś ķ samgöngumįlum žeirra Vestmannaeyinga.  Allt frį fyrsta degi  hefur hin nżja Landeyjahöfn į Bakkafjöru reynst Vestmannaeyjaferjunni Herjólfi erfiš.  Skipiš tekur nišri viš hafnarbakkann ķ Landeyjahöfn į fjörunni og  nś er frekari feršum frestaš en į mešan er höfnin aš fyllast af sandi og ösku. Sumir telja hafnarframkvęmdirnar hina mestu vitleysu, og telja žetta “óžarfa framkvęmdir sem hefur veriš žrżst fram į pólitķska svišinu”  en ašrir  lķta allt öšruvķsi į mįliš:  “Höfnin er žrekvirki sem var byggš į staš žar sem ekki įtti aš vera hęgt aš byggja.”  “Landeyjahöfn er til marks um kjark okkar og snilli.” 

Žaš hefur veriš lengi vitaš aš žaš er gżfurlegur sandburšur mešfram sušur strönd Ķslands, og einnig er mikill framburšur śr Markarfljóti.  Orkustofnun įętlar til dęmis framburšinn śr Markarfljóti vera um 150.000 m3 į įri.  Siglingastofnun telur aš 300 til 400 žśsund m3 berist mešfram ströndinni į žessu svęši įr hvert, en ķ sterkum sušvestan eša sušaustan įttum getur sandburšur meš ströndu veriš yfir 100 žśsund m3 į mįnuši.  Framburšurinn og sandburšur mešfram ströndinni orsaka žaš aš hafsbotninn rétt undan ströndinni er į sķfelldri hreyfingu.  Žannig hefur til dęmis myndast margra km langt sandrif um 1000 metra undan fjörunni fyrir framan Bakkafjöru, og er dżpi nišur į sandrifiš um 2 til 4 metrar aš jafnaši.  Viš slķkar ašstęšur virkar ferjuhöfnin eins og risastór trekt žar sem sandburšurinn safnast fyrir.  Žannig  breyta bįšir hafnargaršarnir öllu ešlilegu flęši į sandburšinum žar sem garšarnir skaga fram ķ sjóinn.  Viš bętist nś aš framburšur Markarfljóts ķ jökulhlaupinu ķ aprķl 2010 var aš minnsta kosti 200 žśsund m3 į einum degi!  Žaš mį reikna meš eldgosum ķ framtķšinni og aurburšurinn heldur įfram.  Reksturinn į žessari höfn veršur žvķ aš öllum lķkindum endalaus og mjög dżr barįtta viš nįttśruöflin.  Var einhver aš tala um aš berjast viš vindmyllur?

Hafiš žiš tekiš eftir žvķ, aš Bakkafjara skagar dįlķtiš sušur śt ķ Atlantshafiš, og myndar žannig syšsta tangann hér um slóšir.  Žaš er ekki tilviljun heldur eru tvęr góšar og gildar įstęšur fyrir žvķ aš svo er:  (a) framburšur af aur śr Markarfljóti, og (b) var eša hlé sem Vestmannaeyjar mynda fyrir sunnan įttunum og orsaka žannig söfnun af aur og sandi viš Bakkafjöru, eins og myndin til hlišar sżnir.  ölduhęš i sušvestan įtt Ķ framtķšinni, į jaršsögulegum tķma, mun Bakkafjara teygjast enn lengra sušur og aš lokum umlykja Vestmannaeyjar, į sama hįtt og Mżrdalssandur hefur umkringt Hjörleifshöfša og fęrt hann upp į žurrt land.  Žį žurfa Vestmannaeyingar ekki jaršgöng til aš aka til Reykjavķkur. 

Tökum žį Mżrdalssand og Hjörleifshöfša sem nęrtękt dęmi um stórkostlegar landslagsbreytingar af völdum eldgos og įrframburši.  Viš landnįm Ķslands skagaši Hjörleifshöfši śt ķ Atlanshafiš sem langur tangi. Inn af honum aš vestan var Kerlingarfjöršur, eins og fjallaš er um ķ Landnįmabók.   Sķšan hafa jökulhlaup frį Kötlu flutt fram ógrynni af viki, ösku og sandi til sjįvar og flutt fram ströndina į Mżrdalssandi um 3 til 4 km. Žannig hefur veriš tališ aš Kötlugosiš 1918 hafi til dęmis bętt viš allt frį 1 til 8 km3, og vķst er aš ströndin er um 2.5 km sunnar en hśn var fyrir gosiš 1660.  Aš vķsu er ekkert sem bendir til aš Eyjafjallajökull verši jafn išinn og eldstöšin Katla, en samt sem įšur veršur aš gera rįš fyrir slķkum hamförum ķ framtķšinni.  Žaš hefur aušvitaš veriš ljóst allt frį landnįmsöld aš hafnarskilyriš eru slęm į sušurströndinni vķšast hvar. 

 


Gossaga į Fimmvöršuhįlsi

helgi_torfason_og_hoskuldur_b_jonsson.jpgAllir žeir sem gengiš hafa Fimmvöršuhįls hafa tekiš eftir žvķ aš slóšin er eins og risavaxin bįrujįrnsplata, meš gįrurnar žvert į leiš.  Mašur gengur upp einn hrygginn, nišur ķ dęld, upp nęsta hrygg og svo framvegis.  Landslag einkennist af miklum fjölda goshryggja sem liggja frį austri til vesturs og hafa flestir žeirra gosiš undir jökli, eša fyrir meir en um tķu žśsund įrum.  Žetta er mjög óvenjuleg stefna jaršmyndana į Ķslandi, žar sem flestar gķgarašir og móbergshryggir liggja frį noršaustri til sušvesturs, eša frį noršri til sušurs (ein undantekning er į Snęfellsnesi, žar sem vest-noršvestur stefna er algeng).  Auk hryggjanna eru nokkur yngri basalt hraun, lķk žvķ hrauni sem er aš renna ķ dag.  Kķkjum žvķ ašeins į jaršfręši og jaršsögu ķ Fimmvöršuhįlsi og athugum hvort viš getum lęrt af žvi eitthvaš um gosiš sem nś stendur yfir.   Žaš er gamall mįlshįttur eša regla  ķ jaršfręšinni aš nśtiminn sé lykillinn af fortķšinni. Žannig getum viš tślkaš og skiliš best žaš sem geršist į fyrri skeišum jaršsögunnar meš žvķ aš notfęra okkur upplżsingar eša fróšleik į žvķ sem er aš gerast ķ dag.  Žetta į vel viš um Fimmvöršuhįls, en einnig mį nżta hiš andstęša:  viš getum lęrt heilmikiš um gang gossins ķ dag meš žvķ aš skoša fornu eldstöšvarnar į hįlsinum.  Oftast er žaš einmitt žannig ķ jaršfręšinni aš sagan endurtekur sig. 

Įriš  2005 birtu Helgi Torfason og Höskuldur Bśi Jónsson grein um jaršfręši viš noršvestanveršan Mżrdalsjökul.   Žar er jaršfręšikort af Fimmvöršuhįlsi, og hefur Nįttśrufręšistofnun Ķslands nś birt kortiš į nż į vefsķšu sinni hér, žar sem nżju eldstöšvarnar eru kęrkomin višbót į kortiš.  Reyndar eru upplżsingarnar um śbreišslu nżja hraunsins nokkra daga gamlar, og sżna žvķ ekki litlu gossprunguna  sem opnašist 31. marz.

Eitt höfušeinkenni jaršmyndana į hįlsinum eru fjórir eša fimm móbergshryggir sem stefna austur-vestur, eins og kortiš sżnir.  Žeir hafa myndast viš sprungugos undir jökli.  Milli žeirra eru tķu eša tólf basalt hraun, lķtil aš flatarmįli, sem hafa komiš uppśr stökum gķgum eša mjög stuttum gķgaröšum.   Drefing gķganna er óregluleg en žaš viršist einmitt vera einkenni nżju eldstöšvarinnar, žar sem tvęr gossprungur meš misvķsandi stefnu hafa opnast.   Žetta er žvķ ekki eiginlegt sprungugos, eins og žau sem viš eigum aš venjast ķ ašalgosbeltum landsins. Slķk sprungugos koma upp śr sprungum sem geta veriš tugir kķlómetra į lengd, eins og t.d. Lakagķgar, sem eru amk. 25 km į lengd.  

Hver veršur framtķš gossins į Fimmvöršuhįlsi?  Ég vil benda į tvo möguleika sem eru jafn lķklegir aš mķnu įliti, og ekki hęgt aš velja žar į milli į žessu stigi.  Annar er žessi: Endar žaš fljótt og myndar žį fremur lķtiš hraun eins og eldri hraungos į hįlsinum?  Eša heldur gosiš įfram og hlešur žį upp myndarlegri nżrri dyngju?  Hraundyngjur eru mjög mikilvęg fyrirbęri ķ ķslenskri jaršfręši, og nęgir aš benda til dęmis į Skjaldbreiš.  Einkenni žeirra er aš gosiš kemur ašallega upp um eina gosrįs, og hraun rennur til allra įtta til aš mynda dyngjuna sem er aušvitaš ķ laginu eins og skjöldur į hvolfi.  Hafsbotn viš Surtsey Į sķnum tķma, įrin 1963 til 1968, var žvķ haldiš fram aš Surtsey vęri dyngjugos.  Reyndar byrjaši gosiš į stuttri sprungu og fjórir gķgar eša litlar eyjar spruttu upp: Surstsey, Syrtlingur, Jólnir og Surtla.  Eins og sjį mį į kortinu af hafsbotninum umhverfis Surtsey voru virku gķgarnir nokkrir, en ašeins Surtsey sjįlf varš varanleg.  Ef Surtsey hefši gosiš į landi, žį hefši gosiš sennilega hlašiš upp dęmigeršri dyngju.  Kvikan sem nś gżs į Fimmvöršuhįlsi er einmitt mjög lķk žeirri sem kom upp ķ Surtsey. Framhaldiš heldur įfram aš vera mjög spennandi!

 


Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband