Frsluflokkur: Grnland

Hamfarir a Grnlandi

Eartha er trlega erfitt a f tryggar heimildir fyrir v hva gerist vestur Grnlandi, laugardagskvld, hinn 17. jn, 2017. Vi vitum a flbylgja skall orpi Nuugaatsiaq, og fjrir frust af vldum hennar. orpi er eyju Uummannaq firi.

fjalli sem er um 21 km fyrir norvestan orpi var jarskjlfti a styrk 4.5 hinn 16. jn, kl. 10:48 um 10 km dpi. Korti sem fylgir snir stasetningu skjlftans og orpsins fyrir sunnan. essi skjlfti verur v meir en einum slarhring ur en flbylgjan rs Nuugaatsiaq. verur annar skjlfti hinn 17. jn kl. 20:39, sem er minni, ea 3.9 a styrk, en 0 km dpi. Hann kemur fram IRIS kerfinu. Stasetning seinni skjlftans er fjallendi um 50 km austar, en stseting kann a vera viss.

Arktisk Kommando hefur birt gar myndir af fjallshlinni fyrir noran Uummannaq fjr, teknar hinn 20. jn, sem sna a hlin er ll hreyfingu og a berghlaup hafa fari af sta. a er lklegt a fyrri skjlftinn hafi komi af sta hreyfingu fjallshlinni, sem leiddi af sr berghlaup og san flbylgjuna. Jarlg i fjallinu virast vera blagrytislg, sem eru algeng fra Tertier tima a miri vestur strnd Grnlands.


Sra sprungan Petermann jkli

petermann-crack.jpgEinn strsti jkull Grnlands er Petermann jkullinn, nlgt nyrsta odda Grnlands. Jkultungan er um 70 km lng og um 15 km brei, og fltur hafinu. ykktin snum er um 600 m syst, en um 30 til 80 m ar sem hn fltur hafinu. rin 2010 og 2012 brotnai jkullin og tvr risastrar seyjar, samtals um 388 ferkm. rku til hafs og brnuu. N er a opnast n sprunga Petermann, og ef hn opnast, losnar fr seyja sem er um 180 ferkm. a flatarmli. Sennilega myndast sprungurnar vegna ess a jkullinn er a brna nean fr, vegna ess a heitari sjr streymir inn sundi. Sennilega brotnar eyjan fr sumar, egar hafi fyrir framan Petermann verur slaust. En egar Petermann brotnar ennan htt, er htt vi a aaljkullinn skri fram meira mli ninni framt. a getur haft hr hrif sjvarml um heim allan.


Njar rstir Norrnna manna Amerku?

point_rosee_settlement_site_map.jpgEins og llum er kunnugt, fundust rstir norrnna manna LAnse aux Meadows norur odda Nfundnalands ri 1961. N virist sem nnur norrn bygg s hugsanlega a koma ljs nrri suvestur odda Nfundnalands. Fyrsta myndin snir stasetningar eirra. essi umdeilda forna bygg fannst fyrst Google Earth, skaga sem vefnist Point Roose. Hr me fylgir mynd, sem g hef teki af Google Earth. Raui hringurinn umlykur svi, sem er athyglisvert og til rannsknaar. ar m sj myndinni tlnur, sem kunna a vera gamlir torveggir ea garar. Einnig hefur fundist eldst, mrarraui og vsbendingar um jrnvinnslu. En engar aldursgreiningar hafa veri gerar, og engin rugg merki hafa komi ljs enn sem benda ruggt vist norrnna manna essum sta. point_rosee.jpg


Hltt haust

temp_1295775.jpga er ekki aeins slandi sem a hausti hefur veri venju milt. hrifanna gtir um allar norurslir. oktber var til dmis hiti yfir norurslum allt a tta stigum yfir (1980-2010) mealtali, eins og fyrsta myndin snir. Miki af essari hlnun stafar af strum svum sem eru opi haf, me venju hljan sj, sem er fjrum stigum heitari en venjulegu ri. essum svum er hitinn yfir frostmarki, en ar tti n a rkja um 25 stiga frost venjulegu ri. Ein afleiingin er s, a hafs er langt undir meallagi, eins og nnur myndin snir. N haust er hafsekjan norurslum jafnvel minni en hn var ri 2012, sem setti ntt met. Vi erum n orin vitni af stkkbreytingu hnattrnni hlnun. ice.jpg


Beerenberg og hvalfangarar

whaling.jpgVinur minn hr Newport rekur galler me gmlum listaverkum vsvegar a r heiminum. ar meal var etta mlverk eftir Hollendinginn Bonaventura Peeters (1614-1652). a eru hvalveiimenn a verki undan strndum Jan Mayen, en Beerenberg eldfjall gs kaft uppi landi. Myndin er fr um 1640. Hann seldi myndina nlega til Hvalasafnsins New Bedford Massacussets. Verki minnir okkur , a Hollendingar sigldu reglulega norurslir til hvalveia og versluu einnig tluvert vi Grnlendinga, lngu ur en Hans Egede sigldi til Grnlands ri 1721. a er v ekki tiloka a Hollendingar hafi rekist sustu slendingana Grnlandi, ur en eir du t kringum ri 1450. En Hollendingar voru norurslum aallega til a veia norurhvalinn. Hann er slttbakur ea grnlandsslttbakur, sem heldur sig vi srndina og var hr miklu magni sautjndu ldinni. Slttbakurinn er mjg hgfara og v auvelt a skutla hann. Um 200 Hollendingar voru vinnu hr hvalstinni Jan Mayen sautjndu ldinni. Veiar Hollendinga lgust af um 1640, en var essi hvaltegund nr tdau norurhfum. Hollendingar reistu einnig hvalstvar essum tma slandi Strndum, Kngsey, Strkatanga og Strkey. Nafni Jan Mayen er hollenskt og var gefi eynni ri 1620, eftir hollenskum skipstjra. Nafni Beerenberg er einnig hollenskt, og ir bjrnsfjall, eftir hvtabirninum. a er virkt eldfjall stasett Mi-Atlantshafshryggnum, sem gaus sast ri 1985.


Hver hreinsar sktinn Camp Century?

iceworm.jpgN egar Grnlandsjkull brnar, er htta a geislavirk efni, skolp, saur og rgangur fr heilli borg inni jklinum berist t Atlantshafi. a getur haft hrif sjinn og lfrki, alla lei til slandsmia. ri 1959 reistu Amerkanar herstina Camp Century norvestur Grnlandi. Reyndar var herstin ekki reist, heldur grafin niur jkulinn. Hn er stasett uppi meginjklinum, skammt fyrir austan herstina Thule. Me mikilli leynd komu Amerkanar fyrir langdrgum eldflaugum snum undir Camp Century, vopnuum kjarnorkusprengjum. Sovetrkin voru auvita skotmarki, ef alvru str brytist t kalda strinu. Samtmis voru langdrgar sprengjuflugvlar me kjarnorkusprengjur stasettar flugherstinni Thule.

Amerkanar grfu mrg lng gng gegnum jkulin, um 2000 m h yfir sj. ar komu eir fyrir Camp Century herstinni gu verkefnis, sem mikil leynd hvldi yfir: Project Iceworm. Hvorki Danir n Grnlendingar vissu neitt um markmi Project Iceworm, og sannleikurinn um kjarnvopnaar eldflaugar kom ekki fram a fullu fyrr en ri 1995, egar Danska ingi rannsakai mli.

Kjarnaofn framleiddi tv megawtt af raforku fyrir borgina umdir snum. Stin var rekin fr 1959 til 1966, en var yfirgefin vegna ess a jkullinn var hreyfingu. Kjarnaofninn var fjarlgur egar stinni var loka, en geislavirk rgangsefni, rusl, sklp og sktur eru enn undir snum, se ast ynnist. ar meal eru um 200 sund ltrar af dsel olu.

Loftslagsfringar telja a allur saskapurinn muni koma upp yfirbori vegna brnunar jkulsins og hnattrnnar hlnunar, og reikna me a a gerist ekki seinna en ri 2090. Hverjir sj um hreinsunina? Amerkanar, Danir, Grnlendingar? Hr arf rkisstjrn slands a skifta sr af mengunarmlinu fyrir alvru, v geislavirku rgangsefnin geta auveldlega hft hrif og umhverfis sland.


Elstu lfverurnar

strom.jpgHvenr byrjai lf jru? Vi vitum a jrin var til fyrir um 4,54 milljrum ra. En elsta efni ea steinar sem hafa fundist jru eru kristallar af zirkon stralu, sem eru um 4,4 milljarar ra gamlir. En hvenr kviknai lf, ea hvenr barst lf til jarar utan r geimnum? N virist sem elstu steingervingarnir su fundnir elsta bergi jarar Grnlandi, og eir reynast vera um 3,7 milljarar ra gamlir. Ef til vill munu enn eldri leifar af lfverum finnast sar, en essi merki fundur snir okkur a lf var til jru trlega snemma sgu plnetunnar, ea minna en 840 milljn rum eftir a hn var til. a er snemma, af v a fyrstu var jr algjrlega byggileg, glandi heitur eldhnttur. Hn urfti v a klna tluvert ur en lf sem er mynda r kolvetnissambndum gat rast. Einnig var jrin fyrir sfeldri rs loftsteina essum tma, sem geri llu lfi erfitt uppdrttar. Fyrri myndin snir elstu steingervingana Grnlandi.stromatolite_block_copy.jpg Fundarstaurinn Grnlandi er Isua mynduninni, sem myndar jarskorpuna vestur hluta landsins, skammt fyrir noraustan hfuborgina Nuuk. Steingervingarnir eru stromatolites ea strturungar, sem eru myndair af fremur frumstum blgerlum ea cyanobacteria. A sumu leyti minna eir mig mest skfir steinum. Stromatolites ea strturungar eru ekki enn alveg tdauir jru. g hef fundi lfi dag tveimur stum. Annar staurinn er skjunni eynni Santorini Eyjahafi, eins og myndin snir. Hinn staurinn er ggnum Satonda Indnesu, en bir essir ggar eru fylltir sj.


Framt hafssins

hafis_1290654.jpg

Vibrg mannkyns vi loftslagsbreytingum ea hnattrnni hlnun eru n allt of mttltil til a stemma stigu vi brnun hafss og jkla. a er vaxandi magn af CO2 andrmslofti, sem keyrir fram hnattrna hlnun, en n er CO2 andrmslofti komi yfir 400 ppm. Almennt er tali a httustand muni rkja jru ef mealhiti yfirbori jarar hkkar um 1.5 til 2oC mia vi ri 1990. Lkn sna a a verur um 2C hlnun fyrir vibt af hverjum 1000 GtC (ggatonn af kolefni) andrmsloftinu (ggatonn er einn miljarur tonna).

dag inniheldur andrmsloft jarar um 775 GtC, ea 775 milljara tonna af kolefni. San inbyltingin hfst um ri 1751, hafa alls um 356 ggatonn af kolefni bttst vi andrmslofti vegna notkunar eldsneyti og vegna framleislu sementi (um 5%). En helmingur af allri tlosun af CO2 hefur ori san ri 1980.

Fundur Sameinuu janna um loftslagsml Pars ri 2015 setti sr a markmi a halda mealhita jarar innan 2oC mia vi hita fyrir inbyltinguna, og ar me a skuldbinda sig um a halda tlosun af CO2 innan vi 1000 GtC mrkin. Til a n essu settu marki arf a draga r tlosun CO2 strax, og htta algjrlega allri CO2 tlosun ri 2050. etta er mjg erfitt markmi og sennilega ekki kleyft nverandi jflagi jru.

run tlosunar CO2 heiminum hefur bein hrif hafsekjuna norurslum og framfarir essu svi. Hinga til hefur svi umhverfis Norurheimsskauti reynst erfitt fyrir landnema, ina, landbna og alla run, sem vi vestrnir menn kllum einu nafni framfarir. Loftslag, kuldi og hafs hafa valdi v a run er mjg hgfara essu svi til essa. En n er etta stand allt a breytast vegna hnattrnnar hlnunar og mun a hafa mikil hrif allt Norurheimskautssvi, einnig grennd vi sland komandi rum og ldum. N hlnar um helmingi hraar Norurskautssvinu en maaltali jru. Allt bendir til a shafi veri a mestu laust vi allan hafs allt sumar og meiri hluta rsins innan frra ra.

a eru margar spr ea lkn vsindanna um framt hafssins Norurslum nstu ratugina, eins og snt er myndinni. Allar sna r mikla minkun og jafnvel a hafs hverfi a mestu kringum ri 2050. Svarta lnan snir raunverulegan samdrtt hafssins, og a er eftirtektarvert, eins og oft ur me spr um hlnun, a svartsnasta spin er nst raunveruleikanum. Samkvmt henni verur svi nr slaust sumrin kringum 2040.

opnast frekar rjr siglingarleiir milli Kyrrahafa og Atlantshafs yfir plinn. Norvestur leiin er ekktust eirra en erfi og fremur grunn (minnst 11 metra dypi). Noraustur leiin undan strnd Sberu er einnig fremur grunn. Tali er a hn veri opin um 6 vikur hverju sumri eftir ri 2025. Loks er a leiin yfir plinn, sem er stytst og yfir djuphaf a fara. Hn verur opin amk. 2 vikur ri eftir 2025.


Hafsinn hverfur norri

2016.jpg

ri 1970 var flatarml hafss og umhverfis norur heimskauti essum tma rs um 8 milljn ferklmetrar. N sumar er a aeins um 3.4 milljn ferklmetrar og fer hratt minnkandi. Sustu 30 rin hefur hafsinn einnig ynnst sem nemur um 40%. Vi erum n vitni af v a hafsinn er nstum allur a hverfa einni mannsvi. Lnuriti sem fylgir hr me snir sveifluna tbreislu hafss norurhveli yfir ri og einnig undanfarin r. Brnunin nr hmarki september r hvert og er flatarmli lgmarki, um ea undir 4 milljn ferkm. sinn nr mestri tbreislu mars hvert r.

Mealtalstlur fyrir ll rin fr 1981 til 2010 eru sndar me svrtu ykku lnunni myndinni og gra belti umhverfis a er frvik ea skekkjan fyrir essi r. Seinni r sna mun minni hafs, einkum ri 2012, sem er frgt sem ri egar hafsinn nstum hvarf. a r er snt me svrtu brotalnunni. ri 2016 er snt me rauu lnunni og a er greinilega mjg svipa og ri 2012.

Minnkandi hafs hefur margt fr me sr. fyrsta lagi drekkur dkkur sjrinn mikinn hita sig, sem venjulega endurkastast t geim fr hvtum snum. ar me vex hnattrn hnun kejuvirkun. ru lagi dregur r myndun vissri tegund af sj norurhveli. a er sjr, sem myndast egar hafs frs. S sjr er saltur og ungur og sekkur til botns, rennur eftir botninum gegnum sundi milli Grnlands og slands og langt suur Atlantshaf. essi straumur er reyndar mtorinn fribandi heimshafanna. Svrun vi essum straum er Golfstraumurinn. N telja sumir vsindamenn a Golfstraumurinn s a hgja sr af essum skum. Ef svo fer, getur hnattrn hlnun leitt af sr stabundna klnun framtinni vissum svum norurhveli, eins og hr Frni.


Er Grnlandshkarl elsta lifandi hryggdr jarar?

ha_769_karl.jpg

g var hkarlasafninu Bjarnarhfn dag me hp fr Bandarkjunum. eir gddu sr hkarl. egar g kom heim, las g grein ess efnis, a hkarlinn umhverfis sland og Grnland er sennilega langlfasta hryggdr jarar. Samkvmt njustu rannsknum getur hann n um 400 aldri. Hann er samt ekki langlfasta dri. a er kfskel, sem fanst hafsbotninum undan Norurlandi fyrir nokkrum rum, en hn reyndist vera 517 ra gmul, egar vsindamenn drpu hana me v a skera hana tvennt. Aldursgreining hkarlinum er ger me v a mla geislavirk efni (geislakol) augasteininum. Mija augasteinsins er elst, og svo hlaast utan hann yngri og yngri lg. S elsti, sem er hkarl yfir 5 metrar lengd, reyndist vera um 392 ra gamall, samkvmt rannskn Julius Nielsen og fleiri danskra lffringa. Ef i eru a smjatta hkarlsbita og skola honum niur me Svarta Daua nsta orrablti, eru tluverar lkur a i su me nokkur hundru ra gamlan fiskbita kjaftinum.

Er a tilviljun, a hkarlinn og kfskelin, sem bi lifa mjg kldum sj, su langlfustu drin jru? Sennilega er a engin tilviljun, heldur tengt kuldanum sem au lifa vi. Kuldinn hgir allri lkamsstarfsemi og gefur eim lengra lf.


Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband