Fęrsluflokkur: Bergfręši

Dķlar ķ bergi skrį sögu kvikunnar

porphyry.jpgHraunkvika myndar stórar kvikužręr ķ jaršskorpunni, en viš vitum mjög lķtiš um hvaš er aš gerast žarna nišri ķ kvikunni fyrir eldgos. En žaš fljóta kristallar af żmsum geršum ķ kvikunni, og žeir eru żmist aš vaxa og stękka, eša brįšna og minnka ķ kvikužrónni. Žessir kristallar eru nś aš fęra okkur upplżsingar um sögu kvikunnar, sem viš getum lesiš meš efnagreiningum į hinum żmsu lögum kristalla, eins og įrhringir segja okkur sögu trjįnna.  Hraungrżti sem viš finnum į yfirborši jaršar inniheldur nęr alltaf żmsa stóra kristalla, sem viš köllum dķla. Algengastir eru ljosgrįir eša hvķtir kristallar af feldspati, en einnig gręnleitir ólivķn kristallar og svo svartir kristallar af pżroxen. Berg sem er mjög rķkt af stórum kristöllum er kallaš dķlaberg, eins og fyrsta mynd sżnir. Žegar viš skerum kristallanna og skošum žį ķ sérstakri smįsjį, žį keur ķ ljós aš innri gerš hvers kristalls er flókin. Žar skiftast į lög af mismunandi efnasamsetningu. Ķ smįsjįnni birtast žessi lög sem mismunandi litir. kristalzoning.jpgŽeir sem hafa kķkt ķ slķka smįsjį verša vitni af hinu ótrślegru fegurš og dżrš, sem bżr ķ kristöllum og innri gerš hraungrżtis.   En žaš merkilega viš žessi litbrigši og žessar sveiflur ķ efnasamsetningu kristalla er, aš žęr eru skrįr fyrir breytingar ķ kvikužrónni. Žessar breytingar eru margvķslegar. Žęr geta til dęmis stafaš af žvķ aš nż og heitari kvika berst inn ķ žróna śr djupinu. Žęr geta einnig merkt eldgos, žegar hluta af kvikužrónni gżs į yfirborši og žrżstingur eša hiti ķ žrónni lękkar. Viš erum į frumstigi meš aš lesa sögu kvikužrónna meš žessari ašferš, en nś er ljóst aš sveiflur ķ innir gerš kristalla, eins og sżnt er į myndinni, eru ef til vill aš skrį breytinar ķ žrónni sem vara ķ nokkra daga eša vikur. Žaš er žvķ mikilvęgt aš žróa frekar slķkar bergfręširannsóknir til aš skilja kvikuna betur.


Heiti reiturinn okkar er 1480°C

trausti.jpgÉg hef fjallaš hér įšur um heita reitinn undir Ķslandi, og bent į aš reyndar er žetta fyrirbęri miklu mikilvęgara fyrir jaršfręšilega žróun Ķslands heldur en Miš-Atlantshafshryggurinn. Žaš kom fyrst fram įriš 1954 aš eitthvaš óvenjulegt vęri ķ gangi undir Ķslandi, žegar Trausti Einarsson birti nišurstöšur sķnar um žyngdarmęlingar. Hann sżndi fram į aš efri möttull jaršar, sem er lagiš undir ķslensku jaršskorpunni, vęri frįbrugšinn öšrum svęšum Atlantshafs. Žyngdarmęlingarnar sżna mikla skįl undir mišju landinu, eins og fyrsta myndin sżnir.  Trausti stakk uppį aš undir landinu vęru setlög meš fremur lįga ešlisžyngd. Męlingar hans eru grundvallarverk ķ könnun į jaršešlisfręši Ķslands, en tślkun hans reyndist röng. Byltingin geršist įriš 1965, žegar Martin Bott birti nišurstöšur um frekari žyngdarmęlingar į Ķslandi. Hann komst aš žeirri nišurstöšu aš mötullinn undir Ķslandi vęri mjög frįbrugšinn, meš tiltölulega lįga ešlisžyngd. Žaš skżrši hann meš žvķ aš efstu 200 km ķslenska möttulsins vęri part-brįš, ž.e.a.s. berg sem inniheldur um 10% af kviku. Skįlin er sem sagt ekki full af kviku, heldur er hśn möttulsberg, sem er part-brįšiš, eins og svampur. Vökvinn sem rķs uppśr žessum svampi er kvikan, sem gżs į yfirborši landsins.

Nś vitum viš aš heiti reiturinn undir Ķslandi er um 1480 °C heitur, og žį um 160 stigum heitari en möttullinn almennt ķ kring. Meš žvķ aš męla magn af įl ķ olivķn cristöllum, hafa Simon Matthews og félagar ķ Cambridge įkvaršaš žennan hita. En kristallarnir eru śr basalt hraunum frį Žeystareykjum. Žetta skżrir aš hluta til hvers vegna eldvirkni er svo mikil į Ķslandi. Undir okkur er heitur reitur, sem sennilega nęr langleišina nišur aš kjarna jaršar. Hann brįšnar fyrr og meir en möttullinn umhverfis, og framleišišr mikiš magn af kviku, sem berst ķ įtt aš yfirborši landsins.


Nornahįr og seigja kvikunnar

Ég hef sżnt fram į hér ķ sķšasta bloggi aš kvikan sem kemur upp ķ Holuhrauni er į um 1175 oC hita og hefur mjög lįga seigju, eša um  1.54 til 2 Pas.  http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/entry/1443833/

Žessar tölur koma frį śtreikningum, sem byggjast į efnasamsetningu kvikunnar.  Žessi ašferš er styrkt af bręšslutilraunum į basalt bergi og  hśn er alls ekki umdeild ašferš mešal bergfręšinga.  En žaš er rétt aš taka strax fram, aš žessar tölur um hita og seigju eiga viš žegar kvikan er inni ķ jaršskorpunni og žegar hśn er aš gjósa, en ekki ķ hrauninu sjįlfu.  Meiri hluti kvikunnar gżs ķ kvikustrókum, sem eru 30 til 50 metrar į hęš. Nornarhįr Ķ kvikustróknum mętir kvikan andrśmsloftinu og kólnun byrjar.  Sķšan fellur kvikan til jaršar og safnast žar fyrir umhverfis gķgana žar til hśn rennur į braut sem hraun. Hrauniš er samansafn af hraunkleprum og hraunslettum, sem klessast saman ķ samfellt hraun.  Žaš getur veriš rautt og glóandi heitt, žótt hitinn hafi  lękkaš nišur fyrir 1000oC.  Glóšin lifir ķ hrauninu allt nišur undir 500oC.   Nornarhįr eru eitt fyrirbęri sem styrkir mjög vel śtreikning minn į seigju kvikunnar.  Fyrri myndin sżnir dęmigerš nornarhįr.  Nornarhįr eru glernįlar, oft ašeins brot af mm į žykkt en geta veriš tķu cm langar.  Žęr myndast ķ kvikustróknum, žegar kvikan er svo lapžunn aš hśn dreifist og sprautast upp ķ loftiš.  Žį snöggkólna strengir af kvikunni og mynda gler, sem viš köllum nornarhįr. Žetta efni er reyndar alveg eins og steinull.  Seinni myndin sżnir mikiš stękkuš nornarhįr.  Nornarhįr

Į Hawaii eru nornarhįr mjög algeng og nefnd Pele“s hair.  Žaš er almennt vitaš aš nornarhįr geta ašeins myndast śr kviku sem hefur seigju undir 10 Pas og passar žaš mjög vel viš kvikuna ķ Holuhrauni.  Ég hef boriš žessa seigju saman viš seigju hunangs, en žar į ég viš ekta hunang viš stofuhita, en ekki hunang, sem er vķša selt hér į landi og žynnt śt meš vatni eša sykurupplausn. 


Kvikan śr Bįršarbungu rennur eins og hunang og er um 1175 stiga heit

hitastigEin helstu einkenni hraunkviku er hitastigiš og seigjan. Žessi atriši rįša miklu um hegšun kvikuhreyfinga ķ jaršskorpunni og eldgosa.  Žaš er hęgt aš reikna śt bęši seigju og hita śt frį efnasamsetningu kvikunnar.  Ég hef notfęrt mér efnagreiningar Jaršvķsindastofnunar Hįskólans af Holuhrauni hinu nżja til aš įkvarša žessa ešlisžętti kvikunnar. Fyrri myndin sżnir aš hitinn į nżja hrauninu er um 1175 til 1180 oC (pśnktarnir innan rauša hringsins).  Til samanburšar sżnir myndin hita į kvikum, sem komu upp į Fimmvöršuhįlsi (basalt) og śr toppgķg Eyjafjallajökuls (trakķ-andesķt) ķ gosinu įriš 2010.  Brotna örin sżnir aš kvikan śr Eyjafjallajökli var fjölbreytt hvaš varšar efnasamsetningu og flókin.   Ķ samanburši er Holuhraun einfalt dęmi.    seigjaÖnnur myndin sżnir seigju kvikunnar.  Hśn er reiknuš ķ einingunni Pascal-second eša Pas fyrir seigju.   Önnur eining fyrir seigju er Poise, en ein Pas er jafnt og 10 Poise. Kvikan sem kemur upp ķ Holuhrauni nś er meš seigju um 1.54 Ln Pa Second = 15.4 poise eša 1540 centipoise.  Hvaš žżšir žaš?   Hér į eftir fylgja  nokkur dęmi um seigju, ķ Pascal-second.   Hunang 2-10 Pas, tómatsósa 50-100 Pas, hnetusmjör um 250 Pas. Sem sagt:  kvikan sem kemur upp ķ Holuhrauni er nįlęgt seigjunni į hunangi eša jafnvel enn meira fljótandi.  Žetta er seigjan į kvikunni žegar hśn kemur śt śr kvikužrónni og rennur ķ ganginum.  Strax og hśn kemur upp į yfirboršiš žį kólnar hśn og veršur mun seigari, eins og blįa örin į  lķnuritiinu til hęgri sżnir.   Ég hef bloggaš um seigju ķ kvikunni į Fimmvöršuhįlsi og śr Eyjafjallajökli hér, til samanburšar: http://vulkan.blog.is/blog/vulkan/category/2670/

 


Efnasamseting kvikunnar śr Bįršarbungu

 

 Efnasamsetning hrauns

Jaršvķsindamenn fį miklar upplżsingar um uppruna kvikunnar og innri gerš eldfjalla meš žvķ aš efnagreina sżni śr hraunum og öšru gosefni, alveg į sama hįtt og lęknirinn safnar żmsum vökvum (blóši, žvagi osfrv.)  frį sjśklingnum og efnagreinir til aš dęma um innra įstand hans.  Nś hefur Jaršvķsindastofnun Hįskóla Ķslands  birt efnagreiningar į fimm sżnishornum af hrauni śr hinu nżja Holuhrauni.  Žaš er sżnt ķ töflunni hér fyrir ofan.  Žaš eru tvö efni, sem segja mikilvęga sögu.  Annaš er kķsill (SiO2), sem er um 50 til 50,8% af kvikunni.  Hitt er magnesķum oxķš (MgO), sem er um 6,8 til 7,1%.   Žetta er efnasamsetning basalt kviku, sem hefur setiš ķ grunnu kvikuhólfi inni ķ jaršskorpunni nokkuš lengi og žróast žar.  Žetta er ekki efnasamsetning frumstęšrar kviku, sem kemur  beint śr möttli jaršar, af miklu dżpi.  Žar meš er kenning sumra vķsindamanna dauš, aš gangurinn sé kominn beint śr möttli.  Jaršskorpan er ca. 30 til 40 km žykk undir žessu svęši og žar undir er möttullinn, sem er 2900 km žykkur.   Frumkvikan myndast ķ möttlinum og berst upp ķ jaršskorpuna, žar sem hśn žróast.  Hver er efnasamsetning kviku ķ möttlinum?  Önnur mynd er tekin frį Kresten Breddam og sżnir  dęmi um efnasamsetningu kviku sem kemur beint frį möttlinum.  Žetta dęmi er basalt, sem gaus til aš mynda stapann Kistufell, sem er rétt noršan viš Bįršarbungu.  Basaltiš ķ Kistufelli er óvenju rķkt af magnesķum, og er MgO ķ gleri (kvikunni) į bilinu  10 til 12%.   Eins og Breddam sżnir framį er žetta efnasamsetning kviku (blįi kassinn į myndinni fyrir nešan), sem er ķ kemķsku jafnvęgi viš möttulinn og hefur žvķ komiš upp beint śr möttlinum.   Žetta er gjörólķkt kvikunni, sem nś gżs (rauši hringurinn į myndinni) og er hśn greinilega ekki komin beint śr möttli.   Hins vegar getur frumstęš kvika, eins og sś sem myndaši Kistufell, borist upp śr möttlinum, safnast fyrir ķ kvikuhólfi og breytst meš tķmanum ķ žróaša kviku, eins og žį, sem nś gżs.  Žetta er sżnt meš raušri brotalķnu į myndinni.  BreddamŽessar upplżsingar um efnasamsetningu styšja žvķ eftirfarandi einfalda mynd um virkni Bįršarbungu:  (1)  Frumstęš kvika (MgO um 10 til 12%) streymir upp śr möttlinum og fyllir kvikuhólf grunnt ķ jaršskorpunni undir öskju Bįršarbungu.  Slķkur straumur er sennilega alltaf ķ gangi og gerist ef til vill įn nokkurra merkja į yfirborši. (2)  Frumstęša kvikan breytir efnasamsetningu vegna diffrunar, žegar vissir kristallar skiljast frį kvikunni. Viš žaš veršur kvikan žróuš og MgO lękkar ķ ca. 6 til 7%.   Ef til vill er kvikužróin žį lagskift, meš lag af žróašri kviku ofanį hinni frumstęšu, sem kemur upp śr möttlinum.  (3)  Kvikužrżstingur ķ grunnri kvikužró fer vaxandi og žróuš kvika brżst śt śr žrónni, inn ķ sprungukerfi, fyrst til austurs og sķšan til noršurs og myndar  hin margumtalaša kvikugang.  (4)  Sprungugos hefst žar sem gangurinn sker yfirborš jaršar noršan jökulsins.  (5)    Streymi kviku śr kvikužrónni śt ķ ganginn og upp į yfirborš veldur žvķ aš žrżstingur fellur inni ķ kvikužrónni og  žak hennar, eša botn öskjunnar byrjar aš sķga.  Nś nemur sig um 15 metrum.   Ķ dag hefur hraunbreišan nįš 19 ferkķlómetrum aš flatarmįli.  Sennilega var žvķ kvikuhólfiš fullt žegar skjįlftavirkni hófst.  Gosiš hófst meš fullan tank.  Žaš getur hęglega innihaldiš tugi ef ekki hundraš rśmkķlómetra af kviku, en sennilega kemur aldrei nema lķtiš brot af žessari kviku upp į yfirboršiš.


Stęrsti kristall jaršar

 

Carsten PeterKristall eša steind myndast žegar frumefni raša sér žétt saman į mjög reglubundinn hįtt, žannig aš śr veršur steind eša hart efni meš įkvešnar śtlķnur og form.  Flestir kristallar eru nokkrir millimetrar į stęrš.  Stęrstu kristallar, sem vitaš er um ķ jaršskorpunni finnast ķ nįmu ķ Mexķkó.  Naica nįman ķ noršur hluta Mexķkó hefur verši rekin sķšan įriš 1794 og žar hafa menn grafiš blż, silfur og sķnk śr jöršu.  Nįman er ķ  kalksteini frį Krķtartķma, en fjöldi af berggöngum śr lķparķti hafa skotist inn ķ kalkiš. Af žeim sökum er hitastig nokkuš hįtt hér ķ jaršskorpunni.  Įriš 2000 sprengdu nįmumenn sig inn ķ stórt holrżmi eša helli, sem var fullur af um 58 stiga heitu vatni.  Sķšan var hellirinn tęmdur, en jaršvatni er dęlt uppśr nįmunni, sem samsvarar um 60 žśsund lķtrum į mķnutu.  Vatniš er reyndar saltur vökvi eša pękill, sem inniheldur żmis efni ķ upplausn.  Žegar hellirinn var tęmdur af vatni, žį komu ķ ljós undurfagrir og risastórir kristallar, sem hafa vaxiš śr gólfi og veggjum hans.  Žetta eru mest kristallar af gifsi, eša kalsķum sślfati, CaSO4.   Rannsóknir sżna aš kristallarnir hafa veriš aš vaxa hér ķ meir en 200 žśsund įr.  Į žessum tķma hafa gefist kjörašstęšur fyrir kristalvöxt: stöšugur hiti, jöfn efnsamsetning pękilsins og algjör frišur fyrir kristallana aš nį risastęrš. Sumir eru allt aš 15 metrar į lengd og yfir meter ķ žvermįl.  Til aš komast ķ hellinni žaf aš fara 300 metra nišur ķ jaršskorpuna.  Žegar fariš er inn ķ hellinn er naušsynlegt aš klęšast sérstökum bśning, sem hefur innbyggt kęlikerfi til aš verjast 58 stiga hitanum og 100% raka.  Yfirleitt helst enginn žar viš meir en 30 mķnśtur.  Nżlega fór vinur minn Carsten Peter nišur ķ hellinn og tók žį žessa mynd.  Hér ķ dżpinu er ótrśleg fegurš, žar sem risavaxnir kristallar vaxa žvers og kruss um hellinn og dreifa ljósinu į töfrandi hįtt.

Sennilega eru žetta stęrstu kristallar sem finnast ķ jaršskorpunni, en žó ekki endilega stęrstu kristallar ķ jöršinni  -- žeir finnast miklu dżpra.  Sumir jaršvķsindamenn telja, aš stęrstu kristalla jaršar  sé aš finna ķ innri kjarnanum.  Žaš var Inge Lehmann sem uppgötvaši innri kjarna jaršar įriš 1936 śt frį dreifingu jaršskjįlftabylgna. Sķšan var sżnt fram į aš hann er heill, óbrįšinn, ólķkt ytri kjarnanum, sem er fljótandi jįrn.  Kjarninn ķ heild er mjög heitur, eša um 6000 stig, en žegar žrżstingurinn eykst meš dżpinu, žį storknar jįrniš ķ kristalla og myndar žannig innri kjarnann, meš žvermįl um 2440 km.  Innri kjarninn vex stöšugt, žegar jįrnbrįšin śr fljótandi ytri kjarnanum kristallast utanum innri kjarnann.  Tališ er aš innri kjarninn stękki um žaš bil  0,5 mm į įri vegna mjög hęgfara kólnunar jaršar.  kristalgerš

  Jaršskjįlftabylgjur berast ķ gegnum innri kjarnann, en žęr fara töluvert hrašar ķ noršur-sušur įtt, en austur-vestur įtt.  Jaršskjįlftabylgjan fer um fjórum sekśndum hrašar milli pólanna en žvert ķ gegnum jöršina viš mišbaug.  Žetta er um 3% hrašamunur.  Hvaš veldur žvķ aš bylgjur berast hrašar frį noršri til sušurs en ķ austur-vestur įtt?  Yfirleitt er tališ aš slķkt fyrirbęri sé vegna žess, aš kristallar hafa vissa stefnu ķ jöršinni, en jaršskjįlftabylgjur berast hrašar um einn įs kristalla en ķ ašrar įttir.   Žaš eru nokkrar geršir af jįrn kristöllum sem koma til greina ķ innri kjarnanum.  Myndin sżnir innri gerš  žeirra, eša röšun atóma ķ kristalgeršinni.  Žaš er ķ jįrni meš kristalgeršina hcp, sem jaršskjįlftabylgjur berast hrašast ķ eina įttina.   Er žetta kristatltegundin, sem myndar innri kjarnann?  Lars Stixrude og Ronald Cohen hafa rannsakaš žetta manna mest og telja aš hęgt sé aš śtskżra hrašamuninn į jaršskjįlfatbylgjum ķ gegnum innri kjarnann ašeins meš žvķ aš gera rįš fyrir aš hann sé geršur śr einum stórum kristal eša mjög fįum samhliša kristöllum.  Žarna er žį ef til vill aš finna stęrsta kristal jaršar – ķ innri kjarnanum.

Barst Jaspis frį Ķslandi til Gręnlands og Vķnlands?

jaspis SnęfellsnesGengu allir fornmenn į Ķslandi meš jaspis ķ vasanum eša pyngjunni til aš kveikja meš eld?  Steinninn jaspis er fremur algengur į Ķslandi.  Hann myndast žegar jaršhitavatn berst upp sprungur ķ jaršskorpunni og ber meš sér mikiš magn af kķsil (SiO2) ķ upplausn ķ vatninu.  Viš vissar ašstęšur fellur kķsillinn śt śr heita vatninu og myndar jaspis ķ sprungum og holum ķ berginu.  Jaspis er nęr hreinn kķsill, en meš dįlitlu af žrķgildu jįrni, sem gefur žvķ rauša, brśnleita eša gręna litinn.  Jaspis er mjög žétt efni, sem brotnar nęstum eins og gler og er meš gljįandi og fallega brotfleti.  Hann er mjög haršur og mun jaspis hafa hörkuna 7 į Mohs skalanum.   Jaspis er alls ekki gegnsęr.  jaspisEf slķkur steinn er gegnsęr, ž.e.a.s. hleypir einhverju ljósi ķ gegn, žį er hann nefndur agat, sem hefur nokkuš sömu efnasamsetningu og jaspis.   Žaš er margt sem bendir til aš jaspis hafi veriš notašur įšur fyrr til aš kveikja eld  hér į landi.  Sennilega er žaš jaspis sem įtt er viš, žegar tinna er nefnd.  Til dęmis skrifa Eggert Ólafsson og Bjarni Pįlsson (1772) um jaspis ķ Feršabókinni og segja hann lķkjast  „tinnu aš hörku, og eins hrökkva aušveldlega neistar śr honum.“  Jaspis var sleginn meš eldjįrninu til aš mynda neista og kveikja eld.  Įriš 2000 kom śt mikil bók ķ Bandarķkjunum (Vikings, the North Atlantic Saga), sem fjallaši um vķkingana og feršir žeirra  til Gręnlands og Vķnlands. Žar kom Kevin Smith fram meš upplżsingar um jaspis mola, sem höfšu fundist ķ vķkingabśšum ķ L“Anse aux Meadows į Nżfundnalandi ķ Kanada.  Samkvęmt efnagreiningu taldi hann aš fimm žeirra vęru frį Ķslandi, en fjórir frį bergi į Nżfundnalandi.  Žvķ mišur hafa gögnin um žessa efnagreiningu aldrei veriš birt, svo viš hin getum ekki metiš hvaša rök Smith og félagar hafa fyrir žvķ aš sumir jaspis steinarnir ķ L“Anse aux Meadows séu ķslenskir.  En žaš er vissulega spennandi aš velta žvķ fyrir sér hvort norręnir menn hafi flutt meš sér ķ vasanum jaspis frį Ķslandi, til Gręnlands og svo sķšar til Vķnlands.  En leyfiš okkur lesendum aš sjį gögnin sem eru į bak viš slķkar stašhęfingar!  Įriš 2004 fannst fornt eldstęši ķ Surtshelli.  Hellirinn er ķ hrauni, sem rann sennilega į tķundu öld. Viš eldstóna fundust brot af jaspisflögum, sem er sennilega vitneskja um aš jaspis hafi veriš notašur viš aš kveikja eld ķ stónni.   jaspis KanadaĮriš 2008 fundust fleiri jaspis steinar skammt frį rśstum norręnna manna ķ  L’Anse aux Meadows.  Žeir reyndust vera frį bergi ķ Notre Dame Bay, žar skammt frį.  Seinni myndin sżnir žann jaspis stein.  Jaspis er nokkuš algengur ķ elstu bergmyndunum Ķslands, eša blįgrżtismynduninni frį Tertķer tķma. Jaspisinn myndar holufyllingar ķ gömlum basalt hraunlögum og finnst oft į Vesturlandi og vķšar.  Sumir jaspis steinar geta veriš allstórir eša allt aš 50 kg, eins og sjį mį til dęmis ķ Eldfjallasafni ķ Stykkishólmi. 


Heiti reiturinn undir Ķslandi er yfir 1600oC heitur

Heiti reiturinnĶsland rķs upp śr hafinu sem allstórt landsvęši og eitt höfuš einkenni žess er mikil eldvirkni.  Ķsland er žį žaš sem jaršvķsindamenn kalla “hotspot” eša heitan reit.  Lengi hefur veriš deilt um uppruna og ešli heitra reita, en žeir eru nokkrir į jöršu, žar į mešal Hawaii, Galapagos, Pįskaeyja og Yellowstone.  Eru rętur heitu reitanna djśpar, langt nišri ķ möttlinum, jafnvel į mörkum möttuls og kjarna,  eša eru žetta fremur yfirboršsfyrirbęri?  Deilan mešal jaršvķsindamanna um žaš hefur variš ķ nęr fimmtķu įr.  Nś vitum viš tvennt um ķslenska heita reitinn , sem skiftir miklu mįli:  (1) hann nęr meir en 660 km nišur ķ möttul jaršar og sennilega mun dżpra, og (2) hann er um 165 oC heitari en venjulegur möttull umhvefis.  Gögn sem jaršskjįlftafręšingar hafa safnaš undir Ķslandi gera kleift aš teikna nżtt žversniš af möttlinum undir Ķslandi. Žaš er Yang Shen, prófessor ķ University of Rhode Island, sem teiknar.  Hann er meš skrifstofu į hęšinni fyrir ofan mķna skrifstofu ķ Rhode Island ķ Bandarķkjunum.   Žversnišiš hans Yang nęr nišur fyrir 660 km dżpi į myndinni.  Ķ möttlinum eru greinileg skil, sem koma fram į skjįlftabylgjum. Žau nešri eru į  660 km dżpi en hin efri į 410 km dżpi undir yfirborši.  Bogar  į žessum skilum sżna stašsetingu heita reitsins.  Hann er sem sé eins og hallandi strókur ķ möttlinum undir landinu, en honum viršist halla dįlķtiš til noršurs.  Hann er um 200 km ķ žvermįl ķ möttlinum.  Tökum eftir, aš möttulstrókurinn  er fastur og óbrįšinn.  Hann er mjög heitur, en vegna žrżstings ķ jöršu helst hann óbrįšinn žar til hann rķs grynnra.  Hann byrjar aš brįšna og kvika myndast į lķnunum sem eru merktar “solidus”.     Hiti möttulsBasalt kvikan, sem gżs į yfirborši, getur veitt okkur upplżsingar um hitann ķ möttulstróknum undir Ķslandi.  Keith Putirka  hefur rannsakaš basaltiš į Ķslandi meš žetta ķ huga og hann kemst aš žeirri nišurstöšu, aš möttulstrókurinn undir okkur sé yfir 1600 oC heitur.  Hann er žį um 165 oC heitari en “venjulegur” möttull jaršar.  Nešri myndin sżnir samanburš į hitanum į "venjulegum" möttli (til vinstri), möttlinum ķ heita reitnum undir Hawaiķ (ķ mišju) og lengst til hęgri möttlinum ķ heita reitnum undir Ķslandi.  Žetta er nś gott og blessaš, en vakna žį ekki ašrar spurningar?  Hvers vegna er möttullinn heitari hér undir okkur?   Er žaš ef til vill vegna žess, aš möttulstrókurinn, sem rķs undir Ķslandi, kemur af mjög miklu dżpi, śr heitari lögum jaršar, og jafnvel frį mörkum möttuls og kjarna jaršar?  Hversvegna er strókurinn hallandi, en ekki lóšrétt sśla undir landinu?  Eins og venjulega, žį vekja nżjar upplżsingar nżjar og erfišari spurningar ķ jaršfręšinni og reyndar ķ öllum vķsindum.  Žaš er einmitt mįliš, sem gerir vķsindin og alla fróšleiksleit svo dįsamlega spennandi.


Steinblómin ķ Drįpuhlķšarfjalli

dendrķtŽegar ég var aš alast upp ķ Stykkishólmi gafst mér stundum tękifęri til aš sjį stein, sem įtti hug minn allan. Žetta var nokkuš stór steinn śr Drįpuhlķšarfjalli, sem stillt var upp ķ stofu žeirra hjóna Siguršar Įgśstssonar og Ingibjargar Helgadóttur ķ Clausenshśsi.  Yfirborš steinsins var eins og heill blómagaršur, žar sem brśnar greinar kvķslast og breišast śt.  Allir sem skošušu steininn voru į einu mįli um aš hér vęru steingeršar plöntur.  Aš vķsu finnast plöntusteingervingar ķ Drįpuhlķšarfjalli, og jafnvel steinrunnin tré, 4 milljón įra gömul.  En steinblómin žeirra Siguršar og Ingibjargar eru ekki steingervingar, heldur kristallar af mįngan oxķši.  dendrķtSteinninn er alveg jafn fagur og merkilegur fyrir žaš, en skreytingin er ekki af lķfręnum uppruna.  Steinninn mun hafa fundist žegar gullleitin var gerš ķ Drįpuhlķšarfjalli įriš 1939.  Sķšan hef ég rekist į nokkra steina af svipašri gerš ķ fjallinu, en žó engan jafn stóran og fagran. Hér meš fylgja nokkrar myndir af žeim.  Mįngan oxķš kristallar meš žetta form eru nefndir dendrķtar vegna žess aš žeir skifta sér sķfellt ķ żmsar greinar ķ vexti.  Meš žvķ myndar kristallinn einskonar blaš, sem lķkist helst margskiftu laufblaši af burkna.  dendrķtSennilega berst mįngan oxķš upp ķ sprungur ķ berginu meš jaršhita og viš vissar ašstęšur fellur vökvinn śt MnO2 og myndar kristalla af żmsum tegundum af mangan oxķši, eins og hollandķt, romanechit, cryptomelan og todorokķt. 


Elsta jaršskorpan er eins og Ķsland

Kanada einsog Ķsland

 

Ķ noršvestur hluta Kanada eru bergmyndanir, sem eru um 4.02 milljaršar įra aš aldri.  Žetta berg nefnist Idiwhaa Gneiss  og er mešal elsta bergs, sem finnst į jöršu.  Til samanburšar er aldur jaršar talinn vera 4.54 milljaršar įra. Mikiš af žessu bergi ķ Kanada er kallaš greenstone, eša gręnsteinn, en žaš er ummyndaš basalt.  Ummyndunin er af völdum jaršhita, eins og gerist ķ jaršskorpunni undir Ķslandi. Reyndar er gręnsteinn bergtegund sem er algeng į Ķslandi.  Viš finnum til dęmis gręnstein ķ Hafnarfjalli į móti Borgarnesi og ķ fjöllunum fyrir ofan Stašarsveit į Snęfellsnesi. Ransóknir į jaršefnafręši og steinafręši žessara fornu myndana ķ Kanada sżna aš žessi jaršskorpa hefur myndast į alveg sama hįtt og Ķsland.  Frumkvikan er basalt, sem hefur myndast viš brįšnun ķ möttli jaršarinnar.  Basalt gosin hafa hlašiš upp miklum stafla af hraunum, sem er margir kķlómetrar eša jafnvel tugir km į žykkt.  Basalt hraunstaflinn  varš svo žykkur, aš nešri hluti hans grófst djśpt og breyttist vegna jaršhitans ķ gręnstein. Į vissum svęšum ķ djśpinu brįšnaši ummyndaša bergiš og žį varš til lķparķtkvika.   Jaršefnafręši gögnin į forna berginu frį Kanada eru naušalķk nišurstöšum į jaršskorpunni frį Ķslandi.  Žetta skżršist allt žegar Kanadķskir jaršfręšingar beittu skilningi į myndun Ķslands viš aš tślka Kanadķska fornbergiš.  Žaš mį segja aš myndun Ķslands skżri į nokkurn hįtt myndun meginlandsskorpu af vissri tegund. Myndin sem fylgir er tślkun Kanadamanna į žeirra elstu jaršskorpu.  Takiš eftir aš jafnvel landakortiš, sem žeir teikna į yfirboršiš er hermt eftir śtlķnum Ķslands.  Žaš er langt sķšan aš jaršfręšingar fóru aš bera saman gömlu jaršskorpuna ķ Kanada og Ķsland.  Robert Baragar var žegar kominn į sporiš ķ kringum 1970.


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband