Fęrsluflokkur: Hafiš

Hringstraumurinn umhverfis Sušurheimsskautsland

 

antarctic-ocean-circulation-model-800x600.pngEini sjįvarstraumurinn sem fer ķ hring į jöršu er umhverfis Sušurheimsskautiš. Hann snżst ķ austur og flytur sjó į milli Atlantshafs, Kyrrahafs of Indlandshafs og er stęrsti hafstraumur jaršar. Hér er alltaf rķkjandi vestanįtt, sem keyrir strauminn įfram ķ hring. Myndin sżnir hvernig straumurinn hagar sér umhverfis Sušurskautiš, og sżnir einnig hrašann. Rauši straumurinn į myndinni fer hrašast, eša meir en eina mķlu į klst. Blįtt fer hęgar. Žessi stęrsti hafstraumur jaršar flytur mesta magn af sjó į plįnetunni, eša 173 Sverdrup einingar af sjó, en eitt Sverdrup er ein milljón rśmmetrar į sekśndu. Til samanburšar flytur Amazonfljót um 0,17 Sv og Golfstraumurinn um 30 Sv.

 


Ótrślegt en satt...

Myndin sżnir hitafar rétt fyrir noršan 80 grįšu noršur. Svarta lķnan sżnir mešaltal lofthita fyrir tķmabiliš 1948-2002. Blįa lķnan sżnir hitafar įriš 2016. Žaš er einstakt ķ sögu męlinganna og synir vel hvaš hlżnunin er ör.  Hitafar er nś meir en tķ gręašum yfir mešallagi.

arctic.jpg


Hvaš hękkar sjįvarborš mikiš ķ lok aldarinnar?

global_average_sea_level_change_medium_1.pngĮhrifamesti žįttur ķ hnattręnni hlżnun jaršar er hękkandi sjįvarborš. Žaš orakast af hrašari brįšnun ķshellunnar yfir Gręnalndi og Sušurheimsskautinu, įsamt brįšnandi hafķs. Žaš er augljós stašreynd aš mįliš er alvarlegt, en eins og fyrsta mynd sżnir, žį hękkar stöšugt og meš vaxandi hraša. Žaš hefur flękst fyrir vķsindunum aš gera įreišanlega spį um sjįvarborš framtķšarinnar, en vandinn er augljós. Sušurheimsskautiš tapar um 147 milljöršum tonna af ķs į įri hverju, ašallega ķ vestur hlutanum, og Gręnlandsjökull tapar um 269 milljöršum tonna į įri. Önnur myndin sżnir sjö spįr vķsindanna um stöšu sjįvarboršs į jöršu įriš 2100. Elstu spįrnar eru til vinstri, en žęr nżjustu og įreišanlegustu eru til hęgri. Žęr benda til aš sjįvarborš verši um 1.3 m hęrra viš nęstu aldamót en ķ dag, en geti jafnvel nįš 2 metrum. En mesta óvissan er baršandi žróun mįla ķ jöklum į vestur hluta Sušurheimsskautsins. Žar eru risastórir skrišjöklar, eins og til dęmis Thwaites jökull, sem eru byrjašir aš vera órólegir og geta haft mikil įhrif į nęstunni ef žeir skrķša fram meš auknum hraša ķ hafiš og brįšna. Nś er hreyfing į žessum jökli til dęmis nokkrir km į įri.screen_shot_2016_12_15_at_1_47_48_pm.png

Breytingar į sjįvarborši hafa aušvitaš mikil įhrif į Ķslandi framtķšarinnar, en mįliš er flókiš. Ķ fyrsta lagi eru breytingar į stöšu sjįvar hér į landi tengdar landrisi vegna brįšnunar ķslenskra jökla. Žaš hefur “berandi įhrif ķ Höfn ķ Hornafirši og mun aš öllum lķkindum spila höfninni žar ķ nįinni framtķš. Ķ öšru lagi eru breytingar hér einnig hįšar jaršskorpuhreyfingum, sem hafa ekkert meš jökla aš gera en eru tengdar Miš-Atlantshafshryggnum. Žannig sķgur Seltjarnarnesiš vegna žess aš žaš er aš fęrast mįtt og smįtt fjęr gosbeltinu vegna landreks. Ķ žrišja lagi er sjįvarstaša hér undir įhrifum frį žyngdarsviši Gręnlands, en žaš breytist ķ framtķšinni vegna minnkandi fargs Gręnlandsjökuls. Žannig er erfitt aš spį um framvindu mįla hér. Nś er yfirborš Tjarnarinnar um 2,2 metra fyrir ofan sjįvarmįl og enginn veit hvenęr sjór fellur inn ķ Tjörnina.


Blómgun eykst um 47% ķ hafinu

phytoplankton_0001.jpgSjórinn umhverfis okkur į Noršur Atlantshafi er gręnn. Sjórinn ķ Karķbahafi og Mišjaršarhafi er fallega blįr, en hann er blįr vegna žess aš hann er daušur, snaušur af gręnžörungum. Sjórinn ķ noršri er hins vegar fullur af gręnžörungum, sem gefa honum lit og eru grundvöllur fęšukješjunnar og alls lķfrķkis hafsins. Męlingar meš gervihnöttum gera kleift aš įkvarša framleišni lķfrķkis ķ hafinu og fylgjast meš žvķ hvernig framleišni breytist meš tķmanum. Žaš eru ašallega męlingar į blašgręnu. Nś žegar hafķsžekjan dregst hratt saman į noršurslóšum, žį nęr sólarorkan til enn meiri hluta hafsins og framleišni rżkur upp. Žörungar blómgast. Frį 1997 til 2015 hefur framleišni ķ hafinu į noršurheimsskautinu hękkaš um 47% af žessum sökum. Žaš er ekki vitaš hve lengi framleišni getur vaxiš į žennan hįtt, en hśn mun takmarkast af žvķ hvaš mikiš nęringarefni er fyrir hendi ķ hafinu og hve lengi žaš dugar. Mikiš nęringarefni berst til sjęavar meš ķslenskum jökulįm og einkum meš jökulhlaupum ķ kjölfar eldgosa. En stóra breytingin er aš gerast nś, žegar hafķs hverfur, en žį nęr ljós aš geisla yfir nż hafsvęi og blómga žau. Myndin sżnir slķka blómgun ķ Noršur-Atlantshafi og Ķshafinu.


Hiti ķ lofti og ķ sjó

cx96kuawgaax2pu.jpgViš tökum vel eftir hitabreytingum ķ loftinu umhverfis okkur, en gleymum hitanum ķ hafinu. Žaš er mörgum sinnum meiri hiti ķ sjónum en ķ lofthjśp jaršar, eins og myndin sżnir.  Og hitamagniš ķ hafinu fer hratt vaxandi ķ dag. Hitaorka į yfirborši jaršar skiftist ķ nokkra žętti, en allur žessi hiti kemur frį sólu. Einn er sį žįttur, se varšar hitann ķ loftinu (blįtt į mynd). Žaš er hitinn, sem viš žekkjum best. Annar er hitinn, sem geymist ķ hafinu, en hann er um tķu til hundraš sinnum meiri aš magni til en hitinn ķ öllu andrśmsloftinu (svart į mynd). Žrišji er hitinn ķ yfirboršslögum jaršar, annar en jaršhitinn. Einingin fyrir hitann er joule, en hitinn ķ hafinu hefur aukist frį um 50 ZJ ķ kringum 1980, upp ķ um 250 ZJ ķ dag (1021 J = ZJ eša zettajoule). Um 90% af hitanum fer ķ hafiš – ennžį. Žar eigum viš ekki ašeins um yfirboršshitann, heldur einnig hitann į ķ dżpri lögum hafsins. Meiri parturinn af žessum hita er ķ efri hluta hafsins, fyrir ofan 2 km dżpi, sem er um helmingu af öllu hafinu. Eins og myndin sżnir, žį er žessi hlżnun heimshafana eitt sterkasta merki um hnattręna hlżnun ķ dag.

   

Hafķsinn hrapar

 zack.jpgHafķsmyndun į noršurslóšum ķ įr er um 2 til 3 milljón ferkķlómetrum į eftir venjulegu įri. Į Sušurheimsskautinu brįšnar hafķs hrašar en įšur.   Myndin sżnir umfang af hafķs samtals fyrir Noršur Pólinn og Sušurheimsskautiš, frį 1978 til 2016. Alls er flatarmįl hafķss į jöršu į milli 14 og 22 milljón ferkķlómetrar. En žaš er augljóst aš įriš 2016 er allt öšruvķsi en undanfariš, hvaš snertir hafķs (rauša lķnan). Nś er kominn nóvember mįnušur og ķsmyndun ętti aš vera ķ hįmarki ķ noršri og brįšnun ķ sušri. En nś įriš 2016 er hafķsinn langt undir mešallagi. Viš erum aš nįlgast į toppinn, sjįlfan vendipśnktinn, ķ hnattręnni hlżnun.


Sjįvarborš hękkar stöšugt

sja_769_varhae.jpgSjįvarborš hękkar um heim allan vegna hnattręnnar hlżnunar. Ég er staddur ķ Newport, Rhode Island, į austur strönd Bandarķkjanna. Hér hafa menn almennt vaxandi įhyggjur af hękkandi sjįvarborši, sem veldur vatni ķ kjallaranum, rofi į ströndinni og flóši yfir suma vegi mešfram sjónum. Žetta er reyndar vandamįl, sem allir berjast viš į austur strönd Amerķku ķ dag.   Hér ķ Newport hękkar sjįvarborš aš mešaltali um 2,72 mm į įri.

Ķ Reykjavķk hefur sjįvarborš einnig hękkaš aš mešaltali um 3,6 mm į įri frį 1956 til 2007, eins og myndin sżnir. Sķšustu įr hefur hękkunin veriš meiri, og er um 5,5 mm į įri fyrir tķmabiliš 1997 til 2007. Ég hef ekki séš nżrri męlingar en viš getum fastlega gert rįš fyrir aš hękkunin sé ekki minni ķ dag. Hluti af hękkun sjįvarboršs ķ Reykjavķk er žó tektónķsk, ž.e. hśn stafar af žvķ aš jaršskorpan sķgur stöšugt undir höfušborginni, um žaš bil 2,1 mm į įri.

Žaš er athyglisvert aš hękkun sjįvarboršs viršist gerast hrašar nś ķ Reykjavķk en įšur. Žaš sama kemur fram ķ gögnum frį austur strönd Amerķku og vķšar. Hękkunin getur oršiš mjög hröš ef ķsinn umhverfis Sušurskautiš brįšnar. Sumir vķsindamenn telja aš ķ nįinni framtķš (į 22. öldinni) geti sjįvarborš hękkaš um jafnvel 30 cm į įratug, žegar ķsbreišan į vestur hluta Sušurskautsins losnar frį meginlandinu og brįšnar ķ heitari sjó.

Fyrir žremur įrum töldu flestir vķsindamenn aš hękkun sjįvar į ströndum Amerķku verši ķ mesta lagi 30 cm įriš 2100 mišaš viš sjįvarborš ķ dag. En ķ dag telja margir žeirra aš hękkunin geti jafnvel oršiš 180 til 210 cm viš nęstu aldamót. Ef svo fer, žį eru žaš einhverjar mestu nįttśruhamfarir, sem mannkyn hefur oršiš fyrir. Milljónir verša aš flżja heimili sķn og margar borgir meš ströndum landsins verša yfirgefnar.  Žrįtt fyrir žessar grafalvarlegu nišurstöšur vķsindanna, žį neita žingmenn Repśblikana ķ Bandarķkjunum aš višurkenna hnattręna hlżnun, og stinga hausnum ķ sandinn, eins og strśturinn.  En framundan kunna aš vera einhverjir mestu landflutningar, sem mannkyniš hefur upplifaš, žegar ķbśar yfirgefa sökkvandi stórborgirnar og leita inn į hęrri landsvęši meginlandanna.


Framtķš hafķssins

hafis_1290654.jpg

 

Višbrögš mannkyns viš loftslagsbreytingum eša hnattręnni hlżnun eru nś allt of mįttlķtil til aš stemma stigu viš brįšnun hafķss og jökla.  Žaš er vaxandi magn af CO2 ķ andrśmslofti, sem keyrir įfram hnattręna hlżnun, en nś er CO2 ķ andrśmslofti komiš yfir 400 ppm. Almennt er tališ aš hęttuįstand muni rķkja į jöršu ef mešalhiti į yfirborši jaršar hękkar um 1.5 til 2oC mišaš viš įriš 1990. Lķkön sżna aš žaš veršur um 2°C hlżnun fyrir višbót af hverjum 1000 GtC (gķgatonn af kolefni) ķ andrśmsloftinu (gķgatonn er einn miljaršur tonna).

Ķ dag inniheldur andrśmsloft jaršar um 775 GtC, eša 775 milljarša tonna af kolefni. Sķšan išnbyltingin hófst um įriš 1751, hafa alls um 356 gķgatonn af kolefni bęttst viš ķ andrśmsloftiš vegna notkunar į eldsneyti og vegna framleišslu į sementi (um 5%).  En helmingur af allri śtlosun af CO2 hefur oršiš sķšan įriš 1980.

Fundur Sameinušu Žjóšanna um loftslagsmįl ķ Parķs įriš 2015 setti sér žaš markmiš aš halda mešalhita jaršar innan 2oC mišaš viš hita fyrir išnbyltinguna, og žar meš aš skuldbinda sig um aš halda śtlosun af CO2 innan viš 1000 GtC mörkin. Til aš nį žessu settu marki žarf aš draga śr śtlosun į CO2 strax, og hętta algjörlega allri CO2 śtlosun įriš 2050. Žetta er mjög erfitt markmiš og sennilega ekki kleyft ķ nśverandi žjóšfélagi į jöršu.

Žróun śtlosunar į CO2 ķ heiminum hefur bein įhrif į hafķsžekjuna į noršurslóšum og framfarir į žessu svęši. Hingaš til hefur svęšiš umhverfis Noršurheimsskautiš reynst erfitt fyrir landnema, išnaš, landbśnaš og alla žį žróun, sem viš vestręnir menn köllum einu nafni framfarir. Loftslag, kuldi og hafķs hafa valdiš žvķ aš žróun er mjög hęgfara į žessu svęši til žessa. En nś žer žetta įstand allt aš breytast vegna hnattręnnar hlżnunar og mun žaš hafa mikil įhrif į allt Noršurheimskautssvęšiš, einnig ķ grennd viš Ķsland į komandi įrum og öldum.   Nś hlżnar um helmingi hrašar į Noršurskautssvęšinu en į mašaltali į jöršu. Allt bendir til aš Ķshafiš verši aš mestu laust viš allan hafķs allt sumar og meiri hluta įrsins innan fįrra įra.

Žaš eru margar spįr eša lķkön vķsindanna um framtķš hafķssins į Noršurslóšum nęstu įratugina, eins og sżnt er į myndinni. Allar sżna žęr mikla minkun og jafnvel aš hafķs hverfi aš mestu ķ kringum įriš 2050. Svarta lķnan sżnir raunverulegan samdrįtt hafķssins, og žaš er eftirtektarvert, eins og oft įšur meš spįr um hlżnun, aš svartsżnasta spįin er nęst raunveruleikanum. Samkvęmt henni veršur svęšiš nęr ķslaust į sumrin ķ kringum 2040.

Žį opnast frekar žrjįr siglingarleišir milli Kyrrahafa og Atlantshafs yfir pólinn. Noršvestur leišin er žekktust žeirra en erfiš og fremur grunn (minnst 11 metra dypi). Noršaustur leišin undan strönd Sķberķu er einnig fremur grunn. Tališ er aš hśn verši opin um 6 vikur į hverju sumri eftir įriš 2025. Loks er žaš leišin yfir pólinn, sem er stytst og yfir djuphaf aš fara. Hśn veršur opin amk. 2 vikur į įri eftir 2025.


Hafķsinn hverfur ķ noršri

 2016.jpg

 

Įriš 1970 var flatarmįl hafķss į og umhverfis noršur heimskautiš į žessum tķma įrs um 8 milljón ferkķlómetrar. Nś ķ sumar er žaš ašeins um 3.4 milljón ferkķlómetrar og fer hratt minnkandi. Sķšustu 30 įrin hefur hafķsinn einnig žynnst sem nemur um 40%. Viš erum nś vitni af žvķ aš hafķsinn er nęstum allur aš hverfa į einni mannsęvi.  Lķnuritiš sem fylgir hér meš sżnir sveifluna į śtbreišslu hafķss į noršurhveli yfir įriš og einnig undanfarin įr. Brįšnunin nęr hįmarki ķ september įr hvert og žį er flatarmįliš ķ lįgmarki, um eša undir 4 milljón ferkm. Ķsinn nęr mestri śtbreišslu ķ mars hvert įr.

Mešaltalstölur fyrir öll įrin frį 1981 til 2010 eru sżndar meš svörtu žykku lķnunni į myndinni og grįa beltiš umhverfis žaš er frįvik eša skekkjan fyrir žessi įr. Seinni įr sżna mun minni hafķs, einkum įriš 2012, sem er fręgt sem įriš žegar hafķsinn nęstum hvarf. Žaš įr er sżnt meš svörtu brotalķnunni. Įriš 2016 er sżnt meš raušu lķnunni og žaš er greinilega mjög svipaš og įriš 2012.

            Minnkandi hafķs hefur margt ķ för meš sér. Ķ fyrsta lagi drekkur žį dökkur sjórinn mikinn hita ķ sig, sem venjulega endurkastast śt ķ geim frį hvķtum ķsnum. Žar meš vex hnattręn hżnun ķ kešjuvirkun. Ķ öšru lagi dregur śr myndun į vissri tegund af sjó į noršurhveli. Žaš er sjór, sem myndast žegar hafķs frżs. Sį sjór er saltur og žungur og sekkur til botns, rennur eftir botninum ķ gegnum sundiš milli Gręnlands og Ķslands og langt sušur ķ Atlantshaf. Žessi straumur er reyndar mótorinn ķ fęribandi heimshafanna. Svörun viš žessum straum er Golfstraumurinn. Nś telja sumir vķsindamenn aš Golfstraumurinn sé aš hęgja į sér af žessum sökum. Ef svo fer, žį getur hnattręn hlżnun leitt af sér stašbundna kólnun ķ framtķšinni į vissum svęšum į noršurhveli, eins og hér į Fróni.


Er Gręnlandshįkarl elsta lifandi hryggdżr jaršar?

ha_769_karl.jpg
 

Ég var ķ hįkarlasafninu ķ Bjarnarhöfn ķ dag meš hóp frį Bandarķkjunum. Žeir gęddu sér į hįkarl. Žegar ég kom heim, žį las ég grein žess efnis, aš hįkarlinn umhverfis Ķsland og Gręnland er sennilega langlķfasta hryggdżr jaršar. Samkvęmt nżjustu rannsóknum getur hann nįš um 400 aldri. Hann er samt ekki langlķfasta dżriš. Žaš er kśfskel, sem fanst į hafsbotninum undan Noršurlandi fyrir nokkrum įrum, en hśn reyndist vera 517 įra gömul, žegar vķsindamenn drįpu hana meš žvķ aš skera hana ķ tvennt. Aldursgreining į hįkarlinum er gerš meš žvķ aš męla geislavirk efni (geislakol) ķ augasteininum. Mišja augasteinsins er elst, og svo hlašast utan į hann yngri og yngri lög. Sį elsti, sem er hįkarl yfir 5 metrar į lengd, reyndist vera um 392 įra gamall, samkvęmt rannsókn Julius Nielsen og fleiri danskra lķffręšinga. Ef žiš eruš aš smjatta į hįkarlsbita og skola honum nišur meš Svarta Dauša į nęsta Žorrablóti, žį eru töluveršar lķkur į aš žiš séuš meš nokkur hundruš įra gamlan fiskbita ķ kjaftinum.

 Er žaš  tilviljun, aš hįkarlinn og kśfskelin, sem bęši lifa ķ mjög köldum sjó, séu langlķfustu dżrin į jöršu? Sennilega er žaš engin tilviljun, heldur tengt kuldanum sem žau lifa viš.  Kuldinn hęgir į allri lķkamsstarfsemi og gefur žeim lengra lķf.


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband