Bloggfrslur mnaarins, desember 2014

Mesti tdaui jarar markar uppruna slenska heita reitsins.

tdauiEins og g hef fjalla um hr pistlum undan, er a lit margra jarvsindamanna a heiti reiturinn sem n er virkur undir slandi eigi sr langa sgu, sem byrjar undir Sberu fyrir um 250 milljn rum. Hann er langlifasti heiti reiturinn jrinni dag. Enn merkilegra er s kenning a egar heiti reiturinn fyrst kom upp yfirbori Sberu, hafi hann orska mesta tdaua lfrkis jru, mtum Perm og Tras timabila jarsgunni. a er almennt tali a heitir reitir su kraftmestir fyrstu en san dragi r gosmagninu og raftinum. a getur vel passa essu tilfelli.

Lfrki jarar hefur veri a rast um 500 milljn r. En a hefur ekki alltaf veri dans rsum, v essum tma hafa ori fimm stratburir, sem hafa eytt nr llu lfrki jru hvert sinn. S ekktasti var fyrir um 65 milljn rum, egar risaelurnar og mest allt lfrki jarar d t risastrum loftsteinsrekstri. Fyrsta mynd snir fjlda tegunda sem du t vi hvern tdaua jarsgunnar. En strsti og mesti tdaui lfrkis jarar var fyrir um 252 milljn rum, egar um 96% af llu lfrki frst. hrifin voru svo djptk a jafnvel kralrifin hafinu du og engir krallar rifust um tu milljn r eftir. Allt lfrki sem n lifir jru eru afkomendur hinna tvldu 4% sem lifu essar hamfarir af. essi mikli tdaui markar skilin milli Perm og Tras tmabila jarsgunni.

Hva er a sem gerist jarsgunni essum tma, sem kynni a hafa valdi essum mikla tdaua? Var a strkostlegur loftsteinsrekstur, mikil eldgos ea einhverjar arar nttruhamfarir? Vsindamenn hafa lengi velt v fyrir sr og ekki enn komi me ngilega sannfrandi svr.

a hefur ekki fundist nein vitneskja um stran loftsteinsrekstur essum tma, en hins vegar verur tdauinn eiginlega nkvmlega sama tma og mesta eldgosatmabil jarar tekur yfir, .e.a.s. gos blgrtismyndunarinnar Sberu. essi blgrtismyndun nr yfir meir en 2,5 ferklmetra, er va meir en 3 km ykkt og me rmml um ea yfir 4 milljonir rmklmetra. Myndin til vinstri snir hraunstaflann. Ofan allt saman btist a etta trlega magn af basaltkviku gubbaist upp mjg stuttum tma. Steingervingafrin snir a tdauinn var mjg stuttum tma, sennilega innan 200 sund ra. Um 90% af llum tegundum hafinu frst og um 70% af llum tegundum landi. Smu leiis sna steingervingarnir a tdauinn var samtma eldgosunum. a tk meir en 5 milljn r ur en lfrki tk a n sr.

Siberian trapsetta er n gott og blessa, en hver eru tengslin milli eyingu lfrkis og eldgosanna ? Ea er a einungis tilviljun? Hraunrennsli hefur auvita haft engin hrif, en er a leita skringa sambandi vi magn og tegundir af gasi, sem kom upp essum gosum. a eru fyrst og fremst gastegundirnar CO2, H2O, SO2 HF og HCl. B,A, Black og flagar (2012) hafa mlt magn essara gastegunda kvikunni sem gaus Sberu essum tma.

eir finna a kvikan sem kom upp sumum gosunum hefur trlega htt magn af gastegundum, me allt a 0,5% S (brennistein), upp undir 1% Cl (klr), og nr 2% F (flr). Magni af essum gastegundum sem kann a hafa borist t andrmslofti skiftir sundum ggatonna (Gt), en eitt Gt er einn milljarur tonna. eir telja a magni af brennisteinsgasi hafi veri um 5300 til 6100 Gt S, af klri 100 til 2700 Gt Cl og af flri bilinu 3800 til 5400 Gt Cl. Brennisteinn veldur klnun loftslagi jarar ef gasi berst htt upp heihvolf. Klr gasi gti eytt sn laginu heihvolfi, sem ver jrina fyrir httulegum geimgeislum. a kann a orskaka stkkbreytingar og ill hrif erfefni llu lfrki. Flr orsakar gadd ea florsis og fall bpenings, eins og vi ekkjum vel hr eftir Skaftrelda 1783. a er v af ngu a taka essu dmi varandi hugsanlegar httur t af essum strgosum.


Eru upptk slenska heita reitsins Sberu?

heiti reiturinnJarskorpuflekarnir eru hreyfingu yfirbori jarar, en heitu reitirnir eru nokkurn veginn kyrrir, og fastir eins og ungt akkeri langt niri mttlinum. etta er ein hfu kenningin, sem jarvsindamenn hafa stust vi undanfarin r. essu fylgir, a heitu reitirnir skilja eftir sl ea farveg sinn yfirbori flekanna. Vi vitum hvernig flekarnir hreyfast dag og getum komist mjg nrri v hvernig eir hafa hreyfst sgu jarar, hundruir milljnir ra aftur tmann. dag er mija slenska heita reitsins stasett nokkurn veginn 64.5 N og 17 W, undir Vatnajkli noranverum. ar undir, djpt niri mttlinum, essari breidd og lengd, hefur hann t veri, milljnir ra. En hver er saga hreyfinga fleka yfir essum reit gegnum jarsguna? a hefur veri kanna all ni, til dmis af Lawrene Lawver og flgum (2000) jarelisfristofnun Texas Hskla. Saga heita reitsins sustu 50 til 60 milljn rin er nokku skr, en rak Grnland yfir heita reitinn, eim tma sem Norur Atlantshaf var a opnast. var Grnland hluti af fleka Norur Amerku og lei sinni til norvestur fr Grnland yfir heita reitinn og gaus mikilli blgrtismyndun, fyrst vestur og sar austur Grnlandi. Heiti reiturinn ea mttulstrkurinn undir honum, var grafkyrr, stasettur nokkurn veginn 64.5 N og 17 W, egar Grnland rak framhj. En Lawver og flagar hafa raki sguna miklu lengra aftur tmann. eir telja a fyrir um 250 milljn rum hafi Sbera veri fyrir ofan mttulstrkinn ea heita reitinn sem vi n kennum vi sland. Myndin sem fylgir snir tlnur meginlandanna fyrir 200 milljn rum, og er stasetning heita reitsins (64.5 N og 17 W) snd me rauum hring. Glggir menn tta sig fljtt landakortinu: Amerka er hvt, Grnland er fjlubltt, Bretlandseyjar gular, Skandnava, Rssland og Sbera eru grn. En sland er a sjlfsgu ekki til (kom fyrst ljs fyrir um 20 milljn rum) og Norur Atlantshaf hefur ekki opnast. N vill svo til a mesta eldgosaskei sgu jarar hfst Sberu fyrir um 250 milljn rum og myndaist strsta blgrtismyndun sem vi ekkjum jru: Sberu basalti. dag ekur a landflmi sem er um 2,5 milljn ferklmetrar. Samkvmt essum niurstum markar s atburur upphaf slenska heita reitsins. Hann er ekki slenskur eftir allt saman: Hann er reyndar Rssneskur a uppruna, ef kenning Lawvers og flaga stenst.


Sir Grnlandssiglingu

Afi minn, Oddur Val, ls ea hafnsgumaur, stri oft strandferaskipinu Sinni inn Breiafjr og til hafnar Stykkishlmi. g hafi ekki miki velt fyrir mr essu srstaka nafni sin, fyrr en g fr a grska Grnlandsferum mildum. S er auvita gamalt norrnt nafn fyrir skip, sem sum bestu skld okkar hafa ntt sr kveskap ntjndu ldinni eins og til dmis Einar Benediktsson siglingavsum:

Siglir dra sin mn,

sveipu himinbjarma,

yfir heimsins hf til n,

hrundin bjartra arma.

Strandferaskipi Sin var seld r landi ri 1949 og var um tma vi Grnland. a einkar vel vi, v mildum sigldu mrg skip milli Noregs og Grnlands, sem bru sarnafni. Sagt er a lafssin hafi veri strsta skip sem til slands kom mildum, en hn frst hafi lei til Noregs ri 1361 og me henni Gyrir varsson Sklholtsbiskup. Enn eitt skip sem bar nafni lafssin sigldi til Grnlands ri 1381 og sneri aftur til Noregs 1383. a var meal sustu siglinga sem ekktar eru til Grnlands um r mundir. Nafni lafss kemur einnig fram fyrir eldra herskip. sjorustu Sogni milli Sverris konungs (1151-1202) og Magnsar konungs voru a Birkibeinar Sverris konungs sem mnnuu lafssina. a mun hafa veri strsta skipi eirri orustu en fll Magns og um 2000 af hans mnnum. Sarnafni var v mjg vinslt mildum. Marusin sem Sverrir konungur lt sma Niarsi veturinn 1182-1183 var me 33 rm ea rarair bor.


slenski Heiti Reiturinn Meti!

rift.jpgegar g var a stga mn fyrstu spor jarfrinni, kringum 1963, var strsta mli a sland vri hluti af Mi-Atlantshafshryggnum. etta eitt skri alla eldvirkni hr landi. Myndun og saga landsins var fyrst og fremst skr sem hryggjarstykki, ori til vi glinun skorpufleka. thafshryggir voru stra mli, enda nuppgtvair. a er mr srstaklega minnisttt egar Sigurur rarinsson kom heim af fundi Kanda ri 1965 og sndi okkur bkina The World Rift System. ar var meir a segja mynd af Almannagj og ingvllum kpu bkarinnar, eins og sj m af mynd af kpunni, sem fylgir hr me. Sigurur var uppveraur af hinum nju frum, en ekki voru allir af hinum eldri (og einnig sumum af eim yngri) jarvsindamnnum slandi tilbnir a taka mti hinum nju kenningum. Sigurur var alltaf fljtur a tta sig v hva var rtt og snjallt vsindunum. En a voru eir Gunnar Bvarsson og George Walker sem birtu merkustu greinina eim rum um stu slands samhengi vi Mi-Atlantshafshrygginn, ri 1964. var aeins eitt r lii fr uppruna hugmyndarinnar um thafshryggi, og Gunnar og George voru einnig fljtir a tta sig v hva skifti mli. Kenningin um eldvirkni flekamtum var og er strkostleg framfr jarvsindum, en hn skri ekki allt langt v fr. Mrg eldfjallasvi, eins og til dmis Hawaieyjar, eru fjarri flekmtum og krefjast annarar skringar. etta eru heitu reitirnir: svi, ar sem mikil eldvirkni sr sta, sem er ekki endilega tengd flekamtum. a var ri 1971 a Amerski jarelisfringurinn W. Jason Morgan kom fram me kenninguna um mttulstrka (mantle plumes) undir heitu reitunum. ar me var komi fram hentugt lkan, sem gti skrt eldvirkni utan flekamta. Rtur essarar eldvirkni eru miklu dpri en eirrar sem gerist flekamtunum. Sumir halda a mttulstrkarnir sem fa heitu reitina komi alla lei fr mrkum mttuls og kjarna, .e. um 2900 km dpi.

Bygging og run jarskorpunnar undir slandi hefur veri rannsku n um fimmtu r aallega ljsi hugmynda um eldvirkni flekamtum. g held a n su a gerast tmamt essu svii. v meir sem g hef kynnst jarfri slands, v meir er g n sannfrur um mikilvgi heita reitsins.

Mttulstrkurinn er sennilega um 100 til 200 km brei sla af heitu mttulbergi, sem rs undir slandi. Hiti slunnar era strksins er um 150oC hrri en umhverfi og nlgt v um 1300 til 1400oC en ekki brinn fyrr en hann kemur mjg nrri yfirbori. Hr rstingur dpinu kemur veg fyrir brnun.mantle plume

N hafa eir Ross Parnell-Turner og flagar snt fram a virkni mttulstrksins gengur bylgjum 3 til 8 milljn ra fresti, eins og snt er mynd eirra. Streymi efnis mttulstrknum telja eir hafa veri allt a 70 Mg s snemma sgu Norur Atlantshafsins, en n er rennsli um 18 Mg s, ea um 18 tonn sekndu. (Mg er megagramm, sem er milljn grmm, og er a jafnt og eitt tonn). etta er ekki streymi af kviku upp gegnum mttulinn, heldur magn af mttulefni, sem rs upp til a mynda heita reitinn. Og rennsli er sfellt, sekndu eftir sekndu, r eftir r, ld eftir ld, milljn rum saman. Aeins ltill hluti af mttulefni skilst fr sem kvika nlgt yfirbori og gs ea storknar sem jarskorpa. Til samanburar er straumurinn af efni mttulstrknum undir Hawai um 8,7 tonn sekndu, ea um helmingi minna en undir slandi. Vi getum v stta okkur n af v a ba strsta heita reit jarar. Eldvirknin sem n er gangi og er tengd Brarbungu og Holuhrauni er einmitt yfir miju mttulstrksins og minnir okkur vel hinn gfurlega kraft og hitamagn sem hr br undir.


orskurinn og hlnun hafsins

Aflavermti orsks slandi er enn bilinu fra 45 til 50 milljarar krna ri og er hann v lang mikilvgasta tegundin, sem dregin er hr r sj. Vi ltum a sem sjlfsagan hlut a orskurinn skili sr fram land sem ein meginsto hagkerfi landsins, en svo kann ekki a vera. Er orskurinn n httu vegna hnattrnnar hlnunar hafsins? chounard.jpgEf til vill getum vi n lrt af afdrifum orsksins fjarlgum mium langt fyrir vestan okkur, einkum Georgesbnka og Maine fla. Eins og kunnugt er, var orskur veiddur miklu magni af Evrpumnnum undan Nfundnalandi allt fr sextndu ld og miin Mainefla og Georgesbnka hafa veri ntt strum stl af Amerknum fr tjndu ldinni. Hr voru tekin um 300 sund tonn ri mrg r og ri 1968 ni aflinn hmarki Mainefla og Gergesbnka, egar 800 sund tonnum var landa. En uppr v hrundi stofninn og n er ll orskveii bnnu Mainefla og Georgesbnka. Fyrsta myndin snir essa risastrtu sveiflu orskaflanum essum slum, samkvmt Kanadamanninum Ghistain Couinard. a er enginn vafi a ofveii tti mikinn tt hruni stofnsins, en hefur hlnun sjvar einnig sett strik reikninginn hin sustu r? botnhiti.jpgnnur mynd er hiti botni sjvar Mainefla, samkvmt Andy Pershing. Hr hefur tt sr sta langtma hlnun, en taki eftir hinni snggu hlnun, sem er a gerast n ssta ratuginn. N virist sjr hlna um fjrung gru hverju ri! Ef til vill er etta tmabundin sveifla, en ekki er tiloka a hr s ferinni langtma hlnun sjvar essu svi. a getur veri fyrir sterkum hrifum Golfstraumsins. a er botnhitinn sem skiftir llu mli varandi orskinn. Bltt er meal rshitinn botninum, en rautt er september-oktber botnshitinn. Ken Drinkwater hefur haldi v fram, a sj me bothita um ea yfir 8 stig dragi verulega r standi og fjlgun orsksins. egar hitinn er kominn 10 til 12 stig srst orskur varla. Hlnandi sjr dregur r framleislu svifi og ru nringarefni orsksins. Hva er a gerast me hitafar sj umhverfis sland? Vinir mnir, sem synda nr daglega sj, telja a hann s a hitna. g hef engin g ggn um a, en vil til dmis benda sjvarhita hafinu vestan Ltrabjargs, sem lafur K. Plsson ofl. (2012) hafa birt.o_769_lafurkp.jpg a er riju myndinni fyrir 0 til 150 m dpi (rautt er gst en bltt er febrar). Hlnun hafsins vestan Ltrabjargs er hr greinileg san 1995. Hvenr fer hn a hafa hrif orskstofninn? etta er Atlantssjr en auvita er botnhitinn tluvert lgri en essar yfirborsmlingar sna.


Hverjum var a a kenna a essar fornminjar glatast?

dag lesum vi Frttablainu um a fornminjar hafi glatast vi Gufuskla utanveru Snfellsnesi vegna gangs sjvar. a er dapurt a frtta af essum skaa, en er ekki rtt a kanna mli frekar? Uppgrftur essu svi hefur afhjpa fornminjar, sem san voru skildar eftir varnar. Ef aldrei hefi veri rist essar agerir hefu essar minjar varveist jru. Jrin geymir best. a er algjrlega byg fornleifafringanna a essar minjar spilltust og fru hafi. g fr um etta svi haust og furai mig hvernig rstirnar voru skildar eftir, auar og varnar. Skammist ykkar!


Einkunnabk Norurskautsins

Hafs

lok hvers rs gefa vsindamenn t einkunnabk um stand norurskautsins. S njasta var a koma t fyrir ri 2014, en hana m finna hr: http://www.arctic.noaa.gov/reportcard/sea_ice.html

Hr er magt merkilegt a sj, en stuttu mli er stand norurskautsins strvarasamt. Mest berandi eru breytingar sekju hafss norurslum. Eins of fyrsta myndin snir, hefur hafsekjan dregist saman um meir en helming san mlingar hfust (1978). ar g vi flatarml hafss norurskauti september (raua lnan myndinni), en er hafsinn lgmarki hverju ri. Sama er a segja me mars (svarta lnan), en er tbreisla hafssins hmarki r hvert. sinn sem er eftir er yfirleitt ungur og unnur og getur v horfi fljtt. Hafsinn getur veri horfinn a mestu eftir nokkur r. mun vera grundvallarbreyting hitafari jarar, egar dkkt yfirbor hafsins drekkur sig slarhitann, sem ur endurvarpaist t geiminn fr hvtum hafsnum. Vi erum n vitni af stugri hlnun jarar, en sumir vsindamenn telja a framundan s mjg hr hlnun vndum egar hafsinn hverfur, einkum ef hafsekjan umhverfis suurskauti fer smu lei. Vi erum ll vitni af einhverjum strkostlegustu loftslagsbreytingum, sem ori hafa jru san sldinni lauk. Hverjar vera afleiingarnar fyrir fiskveiar og lfrki sjnum umhverfis sland, fyrir vatnsfora og vatnsbskap, fyrir akuryrkju? g ver varla var vi a slenskir ramenn ea stofnanir sinni essu mikilvga mli nokkurn htt.


Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband