Nżjasta mynd Eldfjallasafns

 

Rita RogersEldfjalliš er nżjasta mynd Eldfjallasafns ķ Stykkishólmi. Hśn er eftir Amerķsku listakonuna Ritu Rogers.  Myndin er gerš meš svokallašri encaustic ašferš.  Žį er heitu litušu vaxi smurt į hördśk.  Rita Rogers heimsótti Kanarķeyjar įriš 2005, og varš hugfangin af eldfjallinu Teide į eynni Tenerife. Sķšasta gos eldfjallsins var įriš 1909. Vaxmįlverk er ein elsta ašferš listmįlara. Lit er blandaš saman viš heitt vax og smurt į hördśkinn meš spaša. Elstu myndir forn-Egypta eru af žessu tagi, allt frį um 100 e.Kr. Grikkir beittu einnig žessari ašferš um 400 f. Kr.


Enn nżtt hitamet

Mars mįnušur er sį heitasti sem męlst hefur į jöršu. Lķnuritiš sżnir stöšugt hękkandi mešal yfirboršshita frį 1890 til okkar daga. Lengi hefur hękkunin veriš um 0,85 grįšur į öld, en hlżnun gęti oršiš mun hrašari ķ framtķšinni, eftir žessum gögnum aš dęma.

cgasjxyweaayapa.jpg


Nation-building er orsök hryšjuverkanna

Ég var ķ Parķs hinn 7. janśar 2015, daginn sem hryšjuverkin voru framin ķ Charlie Hebdo. Ég var EKKI ķ Parķs nś į föstudaginn, žegar nżju hryšjuverkin voru framin, žar į mešal ķ Bataclan hljómleikasalnum, ašeins um 300 metrum frį Charlie Hebdo.   Reyndar var vettvangur hryšjuverkanna nś į svęši ķ austur hluta borgarinnar, sem mér finnst lķtt spenandi, fyrir utan hinn einstaka Pčre Lachaise kirkjugarš, žar sem finna mį leiši Jim Morrison (The Doors), Maria Callas, Oscar Wilde, Balzac, Delacroix ofl. Ķ Parķs rķkir nś mikil sorg og allt er nś gert til aš komast til rótar ķ žessu mįli. En aš mķnu įliti eiga hryšjuverkin ķ Parķs og vķšar ķ heiminum undanfariš rót aš rekja til ašgerša heimsveldanna į tuttugustu öldinni og ķ byrjun hinnar tuttugustu og fyrstu. Uppśr 1990 kom fram ein tegund af heimsveldisstefnu ķ Bandarķkjunum, sem fékk hiš viršulega nafn “nation-building”. Žaš voru hugmyndafręšingar, sem störfušu į vegum George W. Bush, George H W Bush og Tony Blair, sem voru helstu įróšursmenn fyrir nation-building og žeir eru oftast nefndir “neocons”, eša neo-conservatives.  Fremstir žar ķ flokki voru Paul Wolfowitz, Dick Cheney og Donald Rumsfeld. Ęšsta markmiš neocons var aš reisa Amerķskt heimsveldi, žar sem rķkti Pax Americana eša Amerķski frišurinn. Einkum höfšu neocons augastaš į miš-austurlöndum, žar sem aušlindir af olķu og gasi eru miklar. Žaš kemur ekki į óvart aš margir neocons og einnig Bush fjölskyldan hafa sterk tengsl ķ olķufyrirtękjum og félögum tengdum olķuleit, eins og Haliburton, Schlumberger og Hughes Tool Co.

            Jį, en žś gengur bara ekki inn og tekur yfir landiš og allar aušlindir žess? Nei, žeir höfšu ašra og smekklegri ašferš, sem žeir kalla “nation-building”. Ķ nęr öllum mišausturlöndum var fólkiš žį undir hęlnum į haršstjóra eša herforingjarįši og lżšręši var af skornum skammti eša ekki neitt. Nś sįu neocons sér leik į borši: žeir lögšu til aš Bandarķkin (og fylgifiskar žeirra, žar į mešal Bretar og einnig Ķsland undir merki Davķšs og Halldórs ķ Irak) geršust einskonar frelsarar eša brautryšjendur ķ “nation-building” eša žjóšarreisn, steyptu af stóli haršstjórn, kollvörpušu mönnum eins og Saddam Hussein og stilltu upp stjórn aušsveipra heimamanna, sem vęri žeim velviljuš og bošaši einnig lżšręši aš nafninu til mešal fólksins. Viš vitum vel hvernig žetta hefur mistekist ķ Ķrak, Afghanistan, Libżu og nęr alls stašar, žar sem nation-building ašferšinni hefur veriš beitt. Žaš hefur orsakaš algjöra upplausn žjóšfélagsins, margra alda gamlar hefšir eru fótum trošnar, žjóšfélagiš leysist upp. Undir stjórn haršstjóranna og herforingjarįšsins rķkti įšur viss stöšugleiki ķ žessum löndum. Aušvitaš voru mannrétindi žį fótum trošin, en samfélagiš virkaši og naglar eins og Hussein gęttu žess, aš klerkastéttinni vęri haldiš ķ skefjum. Nś er efnahagur flestra žessara landa ķ rśstum og öfgahópar mśslima hafa nįš fótfestu, stjórnin er veikburša og hefur ekki fylgi almennings. Žvķ mišur viršist svo aš ķbśar miš-austur landa séu ekki tilbśnir aš leggja śt ķ lżšręšislegt žjóšfélagskerfi. Heimsspekin og hugarfariš sem lżšręši byggir į viršist lįta strax ķ minni pokann, žegar klerkarnir kalla fólkiš til bęna, fimm sinnum į dag. Mśhammeš trompar allt. Sama sagan er nś aš endurtaka sig ķ Sżrlandi. Bashar al-Assad hafši nokkurn veginn stjórn į landinu, en vegna afskipta vesturlanda og annara erlendra įhrifa er stjórn hans ķ molum. Enn og einu sinni skapast žį rķkur jaršvegur fyrir hryšjuverkahópa, žegar gamla stjórnarkerfiš er hruniš.


Nż Nįttśruverndarlög eru mikil afturför

Eitt af höfušeinkennum ķslenskrar hefšar ķ sambandi viš feršalög er sį almannaréttur, sem ętiš hefur rķkt varšandi rétt til feršar og dvalar į annara manna landi. Almannaréttur žessi er til dęmis varšveittur ķ Jónsbók frį 1281 og ętiš sķšan, til dęmis ķ nįttśrverndarlögum frį 1999.   Nś hafa nż nįttśruverndarlög veriš samžykkt į Alžingi, sem fjarlęgja žennan mikilvęga rétt. Nś er landeigendum ķ lögunum veitt heimild til aš banna umferš um óręktaš land įn žess aš žurfa aš rökstyšja slķkt bann. Žannig getur landeigandi nś takmarkaš eša bannaš meš merkingum umferš manna og dvöl į afgirtu óręktušu landi. Žaš er reyndar óskiljanlegt aš ekki hefur veriš meira fjallaš um žetta atriši, sem er mikil afturför ķ feršahefš ķ Ķslenskri menningu.


Hver voru upptök Lissabon skjįlftans įriš 1755?

lisbon.jpgMestu nįttśruhamfarir sem um getur ķ Evrópu eru tengdar jaršskjįlftanum ķ Lissabon ķ Portśgal, įriš 1755, en žrįtt fyrir mikilvęgi žessa atburšar ķ mannkynssögunni, žį vitum viš harla lķtiš um upptök hans. Žaš var Allraheilagamessa ķ kažólska heiminum hinn 1. nóvember, og fólk žyrptist ķ kirkjur landsins aš venju. Allt ķ einu reiš yfir stór jaršskjįlfti um kl. 940 um morguninn og skömmu sķšar annar enn stęrri. Nęr allar kirkjur landsins og ašrar steinbyggingar hrundu til grunna, fullar af fólki. Um 40 mķnśtum sķšar skall stór flóšbylgja, milli 7 og 15 metrar į hęš, į hafnarhverfiš og byggš nęrri sjó ķ Lissabon. Į sama tķma kviknaši ķ borginni, sennilega mest śt frį kertum og öšrum ljósum sem skreyttu allar kirkjur žennan morgun. Borgareldurinn var algjör og borgin brann ķ žrjį daga. Lissabon var rśst ein į eftir. Um 90 žśsund fórust ķ Portugal (ķbśafjöldi ķ Lissabon var žį um 230 žśsund) og flóšbylgjan drap einnig um tķu žśsund ķ Marokkó. Lissabon var žį ein rķkasta borg į jöršu, en hśn hafši safnaš auš sem mišstöš hins mikla siglingaveldis Portśgal. Gull og gersemar streymdu til borgarinnar ķ meir en tvö hundruš įr frį löndum Miš- og Sušur Amerķku, žar sem Portśgalar ręndu og ruplušu og grófu upp gersemar, sem allar voru fluttar til Lissabon. Allt žetta fór forgöršum ķ eldsvošanum og flóšinu og žar į mešal konungshöllin, meš sitt 75 žśsund binda bókasafn. Tapiš į menningarlegu veršmęti ķ žessum bruna minnir helst į brunan į bókasafni Alexandrķu ķ Egyptalandi til forna.

Jaršskjįlftinn mikli er talinn vera amk. 8,7 aš styrkleika. Skjįlftinn, var talinn eiga upptök um 200 km fyrir vestan Portśgal, kl. 940 aš morgni. Skjįlftarnir voru žrķr, og sį stęrsti ķ mišjunni. Hans var vart um nęr alla Evrópu, til Luxemborgar, Žżskalands og jafnvel Svķžjóšar. Mikiš tjón varš einnig ķ Alsķr og Marokkó. Žaš er reyndar merkilegt, aš hvorki stašsetning į upptökum né tegund skorpuhreyfingarinnar er enn žekkt fyrir žennan risastóra skjįlfta. Lengi vel hafa jaršvķsindamenn veriš į žeirri skošun aš hann ętti upptök sķn ķ brotabelti, sem liggur į milli Azoreyja og Gķbraltar og stefnir austur-vestur.   Žaš mikiš og langt misgengi į mótum Afrķkuflekans og Evrasķuflekans ķ Noršur Atlantshafi, sem nefnist Gķbraltar-Azores brotabeltiš. Žaš liggur ķ austur įtt frį Azoreseyjum og nęr alla leiš til Gķbraltarsunds. En slķk brotabelti mynda yfir leitt ekki svo stóra skjįlfta sem žennan. Nżlega hefur komiš fram sś skošun (M.A. Gutscher ofl.), aš undir Cadizflóa og undir Gķbraltar sé aš myndast sigbelti, žar sem jaršskorpa Noršur Atlantshafsins sķgur undir jaršskorpu Marokkó og Ķberķuskagans. Allir stęrstu jaršskjįlftar sögunnar hafa einmitt myndast viš hreyfingar į sigbeltum sem žessu. En žessi hugmynd um sigbelti undir Gķbraltar er enn mjög umdeild og rįšgįtan um upptök skjįlftans mikla er alls ekki leyst.

Myndin sżnir hugmyndir um stašsetningu į upptökum skjįlftans įriš 1755 (stórir brśnir hringir). Einnig sżnir myndin upptök seinni skjįlfta į žessu svęši, sem hafa veriš stašsettir meš nokkri nįkvęmni og svo stašsetningu sigbeltisins undir Gķbraltar.

Flóšbylgjan breiddist hratt śt um allt Noršur Atlantshaf og hefur sennilega nįš til Ķslands eftir um fimm tķma. En engar heimildir eru til um flóšbylgju hér į landi ķ tengslum viš skjįlftann mikla įriš 1755. Sveinbjörn Rafnsson hefur frętt mig um hvaš geršist į Ķslandi į žessum tķma. Hinn 11. september 1755 varš mikill jaršskjįlfti į Noršurlandi sem žeir Eggert Ólafsson og Bjarni Pįlsson lżsa ķ skżrslu til danska vķsindafélagsins. Hinn 17. október til 7. nóvember 1755 var eldgos ķ Kötlu. En einmitt mešan į žessu gosi stóš varš eyšing Lissabonborgar 1. nóvember 1755. Uppįstunga Sveinbjörns er sś, aš Ķslendingar hafi hreinlega ekki tekiš eftir Lissabonbylgjunni vegna eldgossins ķ Kötlu og menn hafi kennt Kötlu um allt saman. Žaš er engin įstęša til aš ętla aš nokkuš samband sé į milli eldgossins ķ Kötlu og skjįlftans ķ Lissabon.

            Nįttśruhamfarirnar höfšu gķfurleg įhrif į hugarfar fólks ķ Evrópu og ollu straumhvörfum ķ heimspeki og bókmenntum, einkum hjį raunsęjum pennum eins og Voltaire og Rousseau. En žaš er nś stór kafli aš fjalla um, śtaf fyrir sig.


Er Gręnlandsjökull botnfrosinn?

grennlandlake.jpg Hér er mynd, sem sżnir hvernig Gręnland lķtur śt, ef allur ķsinn er fjarlęgšur. Žį kemur ķ ljós, aš meiri hluti Gręnlands (öll mišjan) er reyndar nešansjįvar.   Ef ķsinn er skyndilega fjarlęgšur er hér risastór flói eša stöšuvatn, en žessi djśpa lęgš hefur myndast vegna žungans eša fargsins, žegar 3 km žykk ķshella žrżstir nišur jaršskorpunni. Žaš eru tvö sund, sem tengja djśpu lęgšina viš śthafiš. Annaš sundiš er ķ vestri, žar sem Jakobshavnbreen er, nįlęgt Ilulissat. Hitt sundiš er žar sem Petermannjökull sker śt ķ Ķshafiš, til noršvesturs.

Hvert er įstand Gręnlandsķss ķ dag į botninum, undir žessu mikla fargi? Er jökullinn botnfrosinn, eša er hann vatnssósa vegna žess mikla magns af vatni sem myndast nś viš brįšnun į yfirborši? Svar viš žessari spurningu hefur tvķmęlalaust mikil įhrif į hugmyndir okkar um, hvernig Gręnlandsjökull hagar sér į nęstunni. Er hann botnfrosinn, eša er aš myndast krap eša vatnslag ķ botninum, sem getur orsakaš aukiš skriš jökulsins?griptemp.jpg

Viš erum vön žvķ aš ķs brįšni viš nśll grįšur, en žaš er einungis rétt žegar įtt er viš lįgan žrżsting ķ andrśmsloftinu. Viš aukinn žrżsting, eins og undir fargi žykks jökuls, LĘKKAR bręšslumark ķss. Bręšslumark į ķs heldur įfram aš lękka viš aukinn žrżsting allt nišur ķ -22 oC, undir žrżstingi sem nemur um 2000 bar, en svo žykkir jöklar eru aušvitaš ekki til. Viš žrżsting sem nemur 135 bar lękkar bręšslumarkiš um eina grįšu. Ķ botninum į 3 km žykkum jökli er bręslumark žvķ um žaš bil mķnus 2 stig (Clausius-Clapeyron 0,0742 K MPa).

Boranir ķ gegnum Gręnlandsjökul sżna okkur hver hinn raunverulegi hiti er nęrri botninum. Fyrri myndin sżnir hvernig hitastig ķ ķsnum hękkar frį um -32 stigum į yfirborši, upp ķ um -25 stig į um 2500 metra dżpi, žegar dżpra er boraš ķ meginjökulinn. Žaš var almennt įlitiš aš hitastig hękkaši vegna uppstreymis af hita śr jaršskorpunni undir. En undir skrišjöklum og undir meginjöklinum ķ grennd viš žį er sagan önnur. jakobshavn.jpgŽriša myndin sżnir til dęmis hita ķ borholum, sem voru geršar um 50 km innį Jakobshavn jökli į vestur Gręnlandi. Žar kemur vel ķ ljós aš botninn er viš frostmark eša brįšinn. Eins og vel kemur fram į žversnišinu af jöklinum į sķšustu myndinni, er mun hlżrra lag nešar ķ jöklinum og hann situr vķša į vatni (svart). Aš hve miklu leyti er žetta vatn, sem myndast viš brįšnun frį hita jaršskorpunnar undir, eša žį vatn sem myndast viš brįšnun į yfirborši jökulsins vegna hnattręnnar hlżnunar og fellur nišur ķ gegnum jökulinn ķ sprungum og jökulgöngum? Skriš jökulsins til sjįvar veršur aš sjįfsögšu mun hrašar žegar slķkt botnvatn er fyrir hendi.

Svariš vuš upprunalegu spurningu okkar er žvķ NEI.  Gręnlandsjökull er ekki botnfrosinn, heldur er mikiš magn af vatni rétt viš frostmark ķ nešstu lögum hans. Žaš mun hafa mikil įhrif į skriš jökulsins.jakobshavn2.jpg


Brušl Reykjavķkur

 

Fjölmišlar bera okkur žį furšu frétt aš tólf manns muni fara śt į vegum Reykjavķkurborgar į loftslagsrįšstefnu Sameinušu Žjóšanna ķ Parķs ķ byrjun nęsta mįnašar. Žetta er rausnarlegt! Ókeypis flug, fķnt hótel, kokkteil, gaman, gaman! Žeir get gert jólainnkaupin um leiš ķ fķnustu magazķnum Parķsar. En bķšum nś viš: hvaš gerist ef allar borgir jaršar meš 120 žśsund ķbśa og fleiri senda įlķka sendinefnd til Parķsar? Einn fulltrśa į hverja tķu žśsund borgara jaršar? Er plįss fyrir milljón manns į fundinum? Og svo ķ višbót kemur sendinefndin frį rįšuneytunum og umhverfisstofnunum. Losun į koltvķsżring viš aš senda allt žetta fólk ķ žotum yfir hafiš hefur sennilega meiri neikvęš įhrif en žau jįkvęšu, sem af fundinum kemur. Manni veršur einnig aš spurn: Hvaša vit hafa oddvitar borgarstjórnarflokkanna į loftslagsbreytingum yfirleitt?


Žegar žorskurinn hverfur

_orskur1.jpgMaine flóinn, undan noršaustur strönd Bandarķkjanna, var lengi mesta foršabśr landsins hvaš varšar fiskveišar, einkum Georgesbanki. Žarna mętast Golfstrumurinn śr sušri og Labrador straumurinn aš noršan. Af žeim sökum er lķfrķki mjög blómlegt hér, einkum fyrir svif, sem nęrir fiskstofna. Tališ er aš Baskar frį Spįni hafi byrjaš žorskveišar į Georgesbanka fyrir meir en žśsund įrum, en žeir geršu žetta meš mikilli leynd. Įriš 1497 uppgötvaši John Cabot žessi gjöfulu miš fyrir Bretakonung og eftir žaš varš saltfiskur mjög mikilvęg fęša ķ Evrópu og vķšar. Borgin Boston var snemma reist sem mišstöš fyrir fiskveišar į Georgesbanka.hiti.jpg

En svo kom aš merki um ofveiši fóru aš koma ķ ljós. Fyrst hvarf lśšan af mišunum ķ kringum 1850. Sķšar komu togararnir frį żmsum löndum og žį byrjaši żsan aš hverfa snemma į tuttugustu öldinni. Įriš 1976 var erlendum togurum bannaš aš veiša hér, og Amerķkanar höfšu nś öll mišin fyrir sig, nema lķtinn hluta į noršur endanum. Žar fiskušu Kanadamenn. Įriš 1994 var lķtiš eftir og loks nś var meiri hluta bįnkans lokaš fyrir allar veišar, žegar nęr enginn žorskur var eftir. Fyrsta mynd sżnir hvernig žorskveišar hafa dregist saman frį 1982 til 2013, ķ tonnum.   Nś žrķfst skata vel į Georgesbank.

Fręšimenn halda aš ofveiši sé ašeins ein hliš mįlsins og skżri ekki hvarf žorsksins. Žeir halda hins vegar aš hlżnun hafsins sé enn mikilvęgari žįttur. Hiti sjįvar hér hefur risiš stöšugt į žessu tķmabili, eins og kemur fram ķ annari myndinni. Reyndar fer hiti hękkandi ķ öllum höfum heims, en hér ķ Maine flóa hękkar hann žrisvar sinnum hrašar. Hlżnun aš žessu marki er talin mjög neikvęš fyrir afkomu žorsksins og nżlišun minnkar hratt.

hafi_hly_769_nar.jpgSagan er dįlķtiš önnur noršar į Kanadķsku mišunum viš Labrador og Nżfundnaland. Žar viršist žorskurinn vera aš jafna sig eftir aš mišin voru frišuš ķ tuttugu įr.  Žrišja myndin sżnir hvernig yfirborš sjįvar hefur hitnaš į milli 2013 og 2014. Mesta hlżnunin (rautt) er į Maine flóa og Georgesbįnka, eins og sjį mį, meš meir en 0,2 grįšu hlżnun milli įra. Hafsvęšiš umhverfis Ķsland er enn blįtt aš mestu į myndinni (ekki mikil hlżnun enn), en viš hverju megum viš bśast, og hvaša įhrif hefur hrašvaxandi hnattręn hlżnun į žorskstofn Ķslendinga?

 


Tuttugu įr af stórskjįlftum

skja_769_lftar.jpgMyndin sżnir hvar stórskjįlftar (stęrri en 7.0) hafa oršiš į jöršu undanfarin tuttugu įr (1995 til 2015). Nżjasti skjįlftinn af žeiri stęrš var sį sem reiš yfir Afghanistan nś hinn 26. október (svarti hringurinn), meš upptök į um 200 km dżpi undir Hindu Kush fjöllum. Žessi dreifing stórskjįlfta sem myndin sżnir segir okkur magt merkilegt. Ķ fyrsta lagi eru nęr allir skjįlftarnir į mótum hinna stóru fimmtįn jaršskorpufleka, sem žekja jöršina. Ķ öšru lagi eru nęr allir stórskjįlftarnir į mótum žeirrar tegundar flekamóta sem viš köllum sigbelti. Žaš eru flekamót, žar sem einn flekinn sķgur nišur ķ möttulinn undir annan fleka og viš nśning milli flekanna koma skjįlftar fram. Slķk sigbelti eru einkum algeng allt umhverfis Kyrrahafiš. Takiš einnig eftir, aš ašeins örfįir stórskjįlftar myndast į śthafshryggjum eša žeirri tegund af flekamótum, žar sem glišnun į sér staš. Til allrar hamingju fyrir okkur, sem bśum į slķkum flekamótum į Ķslandi.


Noršaustur leišin er aš verša vinsęl

image-535557-galleryv9-pmps.jpgMikiš hefur veriš fjallaš um noršvestur leišina, ž.e.a.s. siglingarleišina milli Noršur Atlantshafs og Kyrrahafs, sem liggur milli Gręnlands og Kanada. Žessi leiš veršur sķfellt greišfęrari, žar sem hafķsžekjan į noršurslóšum minnkar įr frį įri. En žaš er noršaustur leišin, sem er ekki sķšur athyglisverš og kann aš verša mikilvęgari ķ framtķšinni, fjarri Ķslandi. Hśn er sżnd į fyrstu myndinni, en sś sigling žręšir um Ķshafiš austanvert, mešfram noršur ströndum Noregs, Rśsslands og Sķberķu, og inn ķ Kyrrahafiš. Siglingin frį Hamborg til Shanghai um noršaustur leišina styttist til dęmis um 6 žśsund km, mišaš viš hina hefšbundnu syšri siglingu um Sśez skuršinn.  Įriš 2014 fóru 53 skip žessa leiš, en į sama tķma sigldu 17 žśsund skip venjulegu syšri leišina, ķ gegnum Sśez skuršinn. En umferšin um noršaustur leišina vex įr frį įri sķšan hśn var fyrst farin įriš 2010 (fjögur skip), eins og önnur mynd sżnir. nor_austurlei_in.jpgEn nś hefur olķuverš lękkaš og sparnašurinn viš aš sigla noršaustur leišina žį ekki jafn mikill. Framtķšin er žvķ óljós ķ žessu mįli. En eitt er sérstaklega athyglisvert: allt bendir til aš umferš skipa um noršaustur leišina muni ķ framtķšinni verša įn viškomu ķ höfnum į leišinni; non-stop traffic. Žaš sama mun gerast ķ noršaustur leišinni: Ķsland er og veršur aldrei mikilvęg millilending į slķkum siglingum, žrįtt fyrir bollaleggingar sumra sveitarfelaga hér į landi.


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband