Holurnar Sberu

Hola SberFyrir nokkrum dgum fann yrla dularfulla holu aunum Sberu, eins og myndin s llu norurr enginn tgna myndunar eiri etan gas birgir tseina. Slhlaup. a oft gert. , styrki a.nir. N hafa hreindrahjarmenn fundi tvr holur vibt Yamal skaga, sem eru um 15 metra var. Fyrsta holan er um 30 metrar verml og meir en 80 m djp. Fast vi brn holunar er uppkast af leir, s og jarvegi. Veggir hennar eru nr lrttir og slttir. Sennilega eru essar holur ekki vegna loftsteina. Slkar holur eru fremur ggar, grunnir og me miklu jarefni sem dreifist va umhverfis. Starfsmenn rssnesku vsindaakademunnar telja hins vegar a holan s vegna losunar metan gasi r sfreranum. Ea er a metan gas, sem kemur dpra r jru? Stra holan er um 40 km fr Bovanenkovo, en ar er a finna mestu metan gas birgir rssa djpt jru. Ef gasi er r sfreranum, kann a a benda til hrifa hnattrnnar hlnunar. egar sfrerinn brnar, leysist metan gas r jarvegi og undir snum og streymir upp yfirbor. Metan andrmslofti hefur veri a aukast r fr ri. Metan AlaskaFyrra lnuriti snir metan Alaska, og ar kemur vel fram a a hkkar gfurlega r. Seinna lnuriti er fr mlingarstinni Tiksi Sberu. Ekki eru til njustu mlingar ar, en taki eftir mjg hum tlum fyrra (rauur hringur). Ef til vill var a vegna myndunar gasholu, sem enginn tk eftir og er fundin. Metan gas hefur um tuttugu sinnum meiri hrif hnattrna hlnun en koltvox. TiksiMenn hafa ttast a a losni r sfreranum llum norurslum og er voinn vs.


Hetjan mn er rni Thorlacius

rnig er fddur Norska Hsinu Stykkishlmi og ar lst g upp. Forvitni mn um vi og strf rna Thorlacus (1802-1891) er v elileg, en hann reisti etta merka hs milli 1828 og 1832 og bj ar til dauadags. a er elsta tvlyfta hsi slandi. rni var af tt tgerarmanna og kaupmanna. Fair hans, lafur Thorlacus, var einn umfangsmesti kaupmaur slandi lok tjndu aldar. Einnig stundai hann strtger. Hann lt til dmis eitt skipa sinna sigla beint me saltfiskfarm til Spnar en hin sigldu me kaupstaavrur til Kaupinhafnar. Vegna dugnaar hans hfst Bldudalsfiskur til vegs og viringar mrkuum erlendis. ri 1807 festi lafur kaup Stykkishlmsverslun og reiddi kaupveri t hnd: 5622 rkisdali. Hann lst skyndilega ri 1815 besta aldri. voru eignir hans taldar 100,000 rkisdalir silfurvers. Tveir synir hans, myndugir, tku n vi aunum. Bogi Benedictsen hafi starfa sem factor fyrir laf Thorlacus og eftir andlt lafs tk hann vi rekstrinum fyrir hnd ekkjunnar og hinna ungu sona. rni var v kaupmannssonur, sem hafi r miklum aui a spila. Hann var settur til mennta Danmrku og Noregi, tungumlum, verslunarmennsku og skipstjrnar- og siglingafrum. Hann var v menntaur sem endurreisnarmaur og vel falinn til a stra verklegum framfrum. rni var sendur fyrst til nms menntaskla Kaupmannahfn ri sem fair hans deyr, 1815. essum sama skla var spekingurinn Georg Brandes sar vi nm. rni tskrifast ri 1818, aeins 16 ra. snr hann til Bjrginar nm sjmannafrum og tk stu sem sjmaur siglingum milli Noregs og Danmerkur um tma. ri 1821 er hann kominn me skipstjrarttindi, einn af mjg fum slendingum eim tma. rni var n fr a stra snum eigin hafskipum milli slands og Evrpu. En hann var einnig bi vsindamaur, heimsborgari, kaupmaur, bndi, farmaur og hugamaur um fornminjar og sgu landsins. arna togast sjmennskan, frin og bndinn. rni var talinn hreystimenni, sgarpur og mikill velli. Myndin sem fylgir er tekin efri rum hans. Hann var skotfimur og einnig skutlari, sem var flnkur vi selveiar og nvgi vi hvali. Hann var einn af stofnendum lestrarflags Stykkishlmi ri 1841 og sar var r v Amtsbkasafn ri 1847 ea Bkasafn Vesturamtsins. Bkasafni var til hsa fyrst um sinn Norska Hsinu. rni var einnig flugur sjlfstisbarttunni og starfsemi hans var hluti af flagsvakningu og sjlfstishrefingu Jns Sigurssonar. Milli rna og Jns barst mikill fjldi sendibrfa um miss mlefni. Hann studdi einnig vi skld og rithfunda, sem ttu erfitt uppdrttar, einkum au Sigur Breifjr og Jlnu Jnsdttur. nvember ri 1845 hefur rni veurathuganir og byrjar a halda veurbk sna, sem n er jminjasafni. Hann mldi fyrstu bi hita og loftrsting nokkurm sinnum dag, en ri 1856 hf hann einnig rkomumlingar og sjvarhitamlingar ri sar. a er almennt tali a mlingar rna Stykkishlmi mega rttilega teljast hornsteinn slenska veurstvakerfisins. r eru einnig metanlegur ttur heildarmynd veurlags Norur Atlantshafi til lengri tma. rni hlt fram reglubundnum veurathugunum til rsins 1889, en tk sonur hans vi. San hafa veurathuganir veri gerar Stykkishlmi sliti.


Askja: tvr orsakir berghlaups

Suurbotnara er ef til vill a bera bakkafullan lkinn a fjalla um berghlaupi skju. Fjlmilar hafa gert essu fyrirbri mikil skil. g vil benda tvennt. Jarhiti hefur lengi veri mikill svinu suaustur hluta skju, ar sem berghlaupi upptk sn. etta eru Suurbotnar, og hr runnu tv hraun kringum 1922 ea 1923: Suurbotnahraun og Kvslahraun. Sumari 1989 tk a bera auknum jarhita essu svi og Gumundur Sigvaldason gat sr til a hr kynnu hafa veri kvikuhreyfingar jarskorpunni undir. Jarhitasvin Suurbotnum einkenndust af heitri jr, gufuaugum og tfellingum af brennisteini. Svi er afmarka korti eirra Kristjns Jnassonar og Sigmundar Einarssonar, sem fylgir hr me. Gufutstreymi og miklar brennisteinsfur sust htt hl vi Suurbotna. Jarfringar ti heimi ttuu sig v fyrir um tuttugu rum a jarhiti eldfjllum veikir mjg bergi. Hitinn ummyndar berg og breytir v smtt og smtt leir og laus efni. Afleiingin er s, a brtt fjll hrynja ea mynda skriur og berghlaup. etta hefur n gerst Suurbotnum. vibt ber a geta ess, a askjan ea hringlaga sigdalurinn, sem byrjai a myndast ri 1875, er reyndar enn myndun. Yfir vatninu suri gnfur hinn hi (yfir 1500 m) og bratti orvaldstindur, sem a sjlfsgu verur a hla yngdarlgmlinu, eins og nnur fjll.


Klofajkull var aldrei klofinn

Sveinn Plsson 1794Sumir lesendur virast hafa skoun, a landnmsld og sguld hafi Vatnajkull veri mun minni og a hi forna nafn jkulsins, Klofajkull, styrki a. essir lesendur vsa etta sem snnun ess, a hafi loftslag veri gjr lkt v, sem n rkir 21. ldinni. A hafi jkullinn veri klofinn af miklu skari sem Gnpa-Brur fr um er hann fluttist fr Brardal og suur Fljtshverfi. a er ljst a nafni Klofajkull hefur ekki ann uppruna og er engan htt vsbending um a Vatnajkull hafi veri mun minni. ferabk Eggerts lafssonar og Bjarna Plssonar fr rinu 1772 er fjalla um uppruna nafnsins Klofajkull: Klofajkull dregur nafn af tveimur geysimiklum jkullmum, sem skapa skar ea bug milli sn, en r jkulkrk essum koma rjr strr. Hr vsa v Eggert og Bjarni til klofans sem kemur Vatnajkul vegna Kverkfjalla. Sveinn Plsson tekur sama streng, en hann geri fyrsta uppdrtt af Klofajkli ea Vatnajkli ri 1794: Heitir hann Klofajkull vegna hinna fjlmrgu rana, sem t fr honum kvslast msar ttir, og allmargra fjallgara, sem skerast upp hann. Hr er mynd af korti Sveins. Allir sem hafa s Vatnajkul r norri tta sig nafngiftinni, v Kverkfjll virast algjrlega kljfa norur rnd hans. merku riti snu, Jklar slandi (2009), hefur Helgi Bjrnsson gert lkan af myndun og vexti Vatnajkuls (bls. 372). Helgi Bjrnsson 2009a er ekkert sem kemur ar fram, sem gti stutt hugmynd a jkullin hafi veri klofinn fr norri til suurs landnmsld. Mynd Helga af sennilegri tlnu Vatnajkuls fyrir um eitt sund rum fylgir einnig hr me. Var loftslag mun mildara jveldistmanum en n dag? Tluvert hefur veri deilt um a, en etta er tmabil, sem loftslagsfringar nefna Medieval Warm Period. g fjalla um a sar.


Vatnsmelnan og hnattrn hlnun

vatnsmelnang hef fjalla tluvert um hnattrna hlnun hr og fengi margskonar vibrg, sum beinlnis dnaleg. Hvers vegna eru sumir svo harir afneitun nttrufyrirbri sem er reyndar fremur augljst? Ef til vill er ein skringin s, a margir andstingar kenningarinnar um hnattrna hlnun tri vatnsmelnukenninguna. Hn er s, a allir eir sem hafi hyggjur af hnattrnni hlnun su umhverfisverndarsinnar: eir eru grnir a utan en rauir ssalistar a innan. A hnattrn hlnun s bara ein aferin vibt til a leia yfir okkur ssalismann. Svo eru eir, sem tra a hnattrn hlnun s aeins tskufyrirbri, sem vsindamenn hafi gert miki r til ess a f meira f til rannskna sinna. N, svo eru a eir, sem eru tengdir vi, ea hafa fjrfest olubransanum einn veg ea annan og vija af eim skum alls ekki viurkenna a hr s miki vandaml ferinni fyrir allan heiminn.


Steinblmin Drpuhlarfjalli

dendrtegar g var a alast upp Stykkishlmi gafst mr stundum tkifri til a sj stein, sem tti hug minn allan. etta var nokku str steinn r Drpuhlarfjalli, sem stillt var upp stofu eirra hjna Sigurar gstssonar og Ingibjargar Helgadttur Clausenshsi. Yfirbor steinsins var eins og heill blmagarur, ar sem brnar greinar kvslast og breiast t. Allir sem skouu steininn voru einu mli um a hr vru steingerar plntur. A vsu finnast plntusteingervingar Drpuhlarfjalli, og jafnvel steinrunnin tr, 4 milljn ra gmul. En steinblmin eirra Sigurar og Ingibjargar eru ekki steingervingar, heldur kristallar af mngan oxi. dendrtSteinninn er alveg jafn fagur og merkilegur fyrir a, en skreytingin er ekki af lfrnum uppruna. Steinninn mun hafa fundist egar gullleitin var ger Drpuhlarfjalli ri 1939. San hef g rekist nokkra steina af svipari ger fjallinu, en engan jafn stran og fagran. Hr me fylgja nokkrar myndir af eim. Mngan ox kristallar me etta form eru nefndir dendrtar vegna ess a eir skifta sr sfellt msar greinar vexti. Me v myndar kristallinn einskonar bla, sem lkist helst margskiftu laufblai af burkna. dendrtSennilega berst mngan ox upp sprungur berginu me jarhita og vi vissar astur fellur vkvinn t MnO2 og myndar kristalla af msum tegundum af mangan oxi, eins og hollandt, romanechit, cryptomelan og todorokt.


Hva heldur um orsk hnattrnnar hlnunar?

SkoanaknnunHnattrn hlnun er stareynd, en hverjar eru orsakir hennar? Rmlega 97% af vsindamnnum telja hlnun vera af manna vldum. Hinir halda a hlnun s nttrufyrirbri og h mengun mannkyns lofthjpnum. Meal almennings heiminum er svari nokku anna, en a er misjafnt milli landa, eins og mefylgjandi lnurit snir fyrir tuttugu lnd. a er enskumlandi lndum (Bandarkjunun, Bretlandi og stralu) sem efasemdir eru mestar um hrif mannsins hlnun jarar. a er Kna, sem flestir tra a hlnun s af manna vldum. Hi sara kemur ekki vart, v hvergi heiminum er mengun meiri en Kna. Hvers vegna er almenningur enskumlandi lndum svo tortrygginn a hlnun s af manna vldum? Er a tilviljum, ea er a tengt tungumlinu? Ea er a vegna plitsks rstings og rurs essum lndum? Bandarkjunum eru til dmis 91 stofnanir sem eru vel fjrmagnaar af yfir $900 milljn sem eru afneitum, ea vinna gegn eirri skoun hlnun s af manna vldum. essar stofnanir eru styrktar af oluflgum og lka fyrirtkjum. essu lndum er n-frjlshyggja n mjg rkjandi, ar sem margir hallast a eiri skoun a hinn frjlsi markaur eigi a rkja en a draga urfi r hrifum hins opinbera. Einnig er bent , a fjlmilar essum remur lndum su a miklu leyti hndum eins einstaklings: Roberts Murdoch. Hann er ekktur fyrir skoun a hlnun s engan htt tengd starfsemi mannkyns. En essar skringar eru reyndar eins og a klra bakkann: enginn veit hversvegna hinn enskumlandi heimur hagar sr annig.


Gegnumlsing eldfjalla

MtSt Helensa hefur reynst erfitt a tta sig virkum eldfjllum, meal annars vegna ess, a vi hfum takmarkaar upplsingar um innri ger eirra. N er a gerast framfr essu svii, vegna ess a jarskjlftafringar eru farnir a gegnumlsa eldfjllin me jarskjlfatbylgjum. Gott dmi um a eru rannsknir Mount St Helens eldfjalli Bandarkjunum. ar var frgt sprengigos hinn 18. ma ri 1980 og san hafa msar rannsknir fari fram v fjalli. Gregory Waite og flagar settu upp fyrir nokkru ntjn jarskjlftamla umhvefis og ofan eldfjalli. eir knnuu mikinn fjlda af jarskjlftabylgjum, sem fru gegnum fjalli og jarskorpuna undir. Me v mti gtu eir greint svi, ar sem bylgjurnar fara hgar gegnum jarlgin. au svi eru talin vera kvikuhlf ea svi ar sem kvika er rkjandi en ekki fast berg. Beint undir eldfjallinu er svi jarskorpunni, 2 til 3,5 km dpi, ar sem jarskjlftabylgjur fara treglega gegnum ea hgja sr. etta virist vera kvikur eldfjallsins. ar undir er anna svi um 5,5 til 8 km dpi, sem einnig getur veri kvikur. Myndin snir versni af eldfjallinu og greinir svin, sem eru sennilega kvikuhlf. bleiku svunum fara skjlftabylgjur hgar, en grnu og blu svunum fara bylgjurnar me meiri hraa. En essi knnun nr aeins niur um 10 km dpi jarskorpunni. N er annar hpur vsindamanna a undirba gegnumlsingu Mount St Helens, sem mun n niur um 80 km dpi og rannsaka dpri ppulagnirnar fyrir kvikuna. eir munu nota bi bylgjur, sem koma fr fjarlgum jarskjlftum og bylgjur fr dynamt sprengingum yfirbori til a gegnumlsa St Helens me 3500 jarskjlftamlum. Vibum spennt eftir niurstunum.


Flug M17: Af hverju Evrpa gerir ekki neitt

Rsneski bjrninnN er tali sanna a faregaotan Malaysian flug 17 hafi veri skotin niur me rssneskri eldflaug sem rssneskir askilnaasinnar kranu sendu loft. Lk 193 frnarlamba eru n loks komin til Hollands. Reiin er mikil Hollandi og Evrpu allri, enda er ekki fari me lkamsleifar af eirri viringu sem talin er nausynleg siuu jflagi. En allt bendir til a Evrpa geri ekkert mlinu anna en nokkrar harar orsendingar til Putins. stan fyrir agerarleysi er s, a rssar hafa efnahagslegt tangarhald Evrpu, jafnvel skalandi. Tkum Holland sem dmi um efnahagstengslin vi rssa. Holland er h rssum hva varar olu og jargas. Hollenska oluflagi Shell hefur gert miklar fjrfestingar gas og olulindum Sberu. Shell er strsta fyrirtki Hollandi og flestir lfeyrissjir ar landi hafa keypt Shell. Ef Shell tapar, lkka eftirlaun allra kennara og inaarmanna Hollandi. Tengslin milli Shell og hollenska rkisins eru mikil og flkin. Shell mun gera allt sem eirra valdi stendur til a koma veg fyrir vinganir ea hmlur verslun og viskipti vi rssa.

ri 2012 fluttu hollendingar inn vrur fr Rsslandi fyrir $27.3 milljara, mest jargas. San seldu eir 95% af essu gasi til annara Evrpurkja. Rssland flutti inn $9.7 milljara a r af vrum fr Hollandi: mest blm, matvru og skrifstofuvrur. Putin getur a sjfsgu loka strauminn af ungum vopnum og fjrmagni til byltingasinna kranu. En Ptin er harur nagli. Hann er afkvmi KGB, leynijnustu Sovetrkjanna. Evrpa orir ekki a gera neitt mean meginlandi er algjrlega h Rsslandi hva varar olu og gas.


g ri Elizabetu

Elizabeth Warrenrtt fyrir alt, er enn til vonarneisti um lri Bandarkjunum. a sem gerist essu strveldi strveldanna hefur auvita bein ea bein hrif okkur ll. Vonin virtist bjartari egar Obama var kosinn forseti. Hann gat varla veri verri en Bush! Svartur maur, vel menntaur, sem hlaut a vera lrissinnaur og maur flksins, ekki satt? g kaus hann, en v miur hefur hann reynst vera tl hndum aujfra og Wall Street. Nstu kosningar vera haldnar ri 2016. Tali er lklegt a Hillary Clinton fari frambo fyrir hnd Demkrata, en hn hefur ekki gefi kost sr formlega. g mun vinna gegn henni. Hn er bin a vera of lengi plitk og orin gjrspillt. N fr hn $200 sund fyrir hvern fyrirlestur sem hn flytur. Hn kom dttur sinni Chelsea stu, ar sem hn fr greitt $600 sund ri fyrir a gera ekki neitt. Clinton fjlskyldan er heltekin grgi (n metin $25 milljnir) og verur a afskrifast stjrnmlum. Eina vonin hj mr er n hn Elizabeth Warren. Hn er 65 ra og starfar sem lagaprfessor vi Harvard hskla Boston og n ingmaur Washington. Hn hefur lengi unni vi rannsknir v hvernig stjrnmlamenn og bankar hafa hagrtt lgum landinu sr hag og gefi t fririt og bkur um a ml. Hn segir etta um auvaldi: eir hafa svindla amerskum fjlskyldum, valdi efnahagshruni, lti svo rki bjarga sr kostna almennings, og n eru stru bankarnir ornir enn strri en eir voru egar hruni var 2008. Strkur er tekinn fastur og settur steininn fyrir a vera me einn vindling af marijana, en stru bankarnir vo peninga fyrir stru eiturlyfjasalana og enginn eirra er settur inn. Spili em vi lifum er eintmt svindl! Bankastjrinn borgar minna tekjuskatt en einkaritarinn. Hvernig er a hgt? a er hgt vegna ess a eir eiga lobbyista og Repblikana fulltra inginu. Fylgist me essari konu. Hn er eina vonin.


Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband