Bloggfrslur mnaarins, febrar 2010

Bakkus og Spartakus Vesvusi

Vesvus 1800Frgasta eldfjall heims er tvmlalaust Vesvus talu. ar var frgasta gosi mannkynssgunni, er borgirnar Pompeii og Herklaneum grfust undir gjskuflum, sku og vikri miklu eytigosi hinn 24. gst ri 79 e.Kr. g byrjai a rannsaka jarlgin fr essu merka gosi ri 1976, og birti mna fyrstu grein um a ritinu American Journal of Archaeology ri 1979. San hef g starfa miki Vesvusi og vi uppgrft rmversku borgunum sem fru kaf, og rita um au strf. Ein grein mn, sem er hentug almenningi til lestrar varandi etta merka eldgos, fylgir hr me sem PDF skr fyrir nean essa bloggfrslu. Hr me fylgir gouache mynd af Vesvusi sem er r Eldfjallasafni Stykkishlmi, en hj okkur eru tugir gosmynda af Vesvusi fr msum tmum. BakkusHr er rjkandi eldfjalli s yfir rstirnar Pompeii, en myndin er mlu tjndu ldinni. a er af miklu a taka egar maur byrjar a fjalla um Vesvus og borgir hans, en g vil byrja a fjalla hr aeins um stand fjallsins fyrir gosi. Upplsingar um Vesvus FYRIR gosi mikla ri 79 eftir Krist koma fr lklegustu stum. fyrsta lagi eru a tvr myndir varveittar fr dgum rmverja, sem eru taldar sna fjalli. ru lagi eru a sgulegar heimildir tengdar uppreisn skylmingarrla talu undir stjrn Spartakusar. rija lagi eru upplsingarnar sem vi fum vi jarfriathuganir fjallinu og ngrenni. Hr til hliar er mynd sem fannst rstunum glsilegu hsi borginni Pompeii, og er tali a hn sni eldfjalli Vesvus og guinn Bakkus. Hsi er valt kalla Casa de Centenario ea Aldarhsi, ar sem a var grafi upp einni ld eftir a borgin Pompeii var aftur uppgtvu og uppgrftur hfst.Kort af Pompeii Hsi var grafi upp rin 1879, 1881 og 1902. Reyndar eru etta tvr byggingar, sem eru tengdar og m vera a r hafi bi tvr fjlskyldur eirra Rusti og Tiberusar: Domus A Rustii Veri e Tiberius Claudi Veri. Hsi er miri borginni (Regio IX. Insula 8. Casa 3 og 6), eins og korti af Pompeii snir. vegg einum ganginum ea atrum er myndin mlu sem allstrt fresk, en eftir fundinn var myndin tekin af veggnum og flutt Fornminjasafni Naplborg. Hr er eldfjalli Vesvus snt me fremur reglulegri lgun og einum toppi. dag hefur fjalli hins vegar tvo toppa, san form ess breyttist vi gosi mikla 79 e. Kr. Neri hluti fjallsins er vafinn vnekrum myndinni. lacryma w Einnig snir myndin guinn Bakkus, og ef til vill hefur hann veri hfu stan fyrir v a myndin var ger. Bakkus var grsk-rmverskur gu vns og lfsnautna og miki drkaur Pompeii. Bakkus er hlainn strum kippum af vnberjum. Fyrir framan hann eru flttur r grri, og snkur nlgast fr altarinu til vinstri. Bakkus gefur hlbaranum vn a drekka. Vnmenning er enn dag str ttur lfi ba hrasins Campania, umhverfis Vesvus. Eitt ekktasta og besta vn talu ber nafni Lacryma Christi, ea tr Krists, og a er vni sem er einungis rkta hlum Vesvusar, ar sem vnekrur me vnberjategundunum Coda di Volpe, Caprettone, Falanghina og Piedirosso vaxa og rfast vel vikrinum og skunni. Spartacus eftir Kubrick Einn s fyrsti sem getur um Vesvus var arkitektinn Vitrvus um 16 fyrir Krist: Hr me er skr a mikill hiti var undir Vesvusi fornld, og ar kom upp eldur sem breiddist yfir landi. ri 62 f.Kr. var mikill jarskjlfti undir fjallinu og kann a vera a hann merki forspil fyrir gosi mikla 17 rum sar. Frimaurinn Seneka ritai miki verk, Naturales Questiones, ea Spurningar um nttruna, ri 65 e. Kr. ar segir: Vi hfum frtt a Pompeii, fjruga borgin Campanu, hafi ori fyrir miklu tjni vegna jarskjlfta sem hafi hrif allar sveitir umhverfis. Caecilius hsi bnkastjrans Pompeii, Lucius Caecilius Jucundus, er musteri me veggmynd r marmara sem snir ktlegan htt hrif jarskjlftans, eins og myndin til hiar snir. Hs eru a hrynja og jafnvel riddarinn styttunni er a detta af baki! Vigerum hsum var ekki loki egar gosi mikla rei yfir Pompeii sautjn rum sar. Frekari upplsingar um Vesvus koma fram sambandi vi rlauppreisn talu ri 73 f. Kr. Til 71 f.Kr., en forsprakki rlanna var skylmingarllinn Spartakus. Kvikmyndin Spartacus, sem Stanley Kubrick geri ri 1960, segir sguna mjg vel og hn er ein af mnum mestu upphaldskvikmyndum. Forum Uppreisnarher Spartakusar geri virki sitt ggnum Vesvusi. Samtma sagnir segja a var aeins ein lei upp fjalli. Uppreisnarmenn notuu reii til a komast aarar leiir niur hamrana og komu rmverska hernum vart og sigruu . Sgnin um Spartakus, um 150 rum fyrir gosi mikla 79 e. Kr. bendir til ess a fjalli hafi veri vel gri og skgur n langt upp hlarnar. Spartakus var fr Grikklandi, en ntjndu ldinni var hann ein af stru hetjunum fyrir Karl Marx og tkn fyrir marxista barttu gegn harri og einveldi. slendingar hafa lengi vani komur snar til Vesvusar og nsta ngrennis. g tel vst a Hrafn Sveinbjarnarson (1166 -1213) annlaasti lknir slands jveldisld, hafi s Vesvus lei sinni suur fr Rmarborg. Tali er a Hrafn hafi stt heim hsklann og lkningasetri Salernborg talu, sem er skammt fyrir sunnan Vesvus. Fjlnismaurinn Tmas Smundsson feraist um talu ri 1833 og dvaldi Napl um skei. Hann segir fr eldfjallinu og fer sinni Skrni: annig hagar landi fyrir vestan og noran Napoli, en austri aan er einstakt slttunni eldfjalli Vesvus, og er r borginni til fjallsrtanna svo sem vegarstika en meira en helmingi lengra upp a. a er nokku lgra en Hekla og lgun ekkt og nnur eldfjll, valt a ofan me eldvrpu kollinn, bratt nokku niur til mis, en aan af aflandi til allra hlia, hvar hraunejan og vikurinn hefir staar numi. Kringum alt fjalli eru n fagrar bygir og vaxa langt upp eftir v ber, sem af sr gefa hin gtustu vn. Vesvus1631Sunnanvert vi a l forum Pompeji en vestanvert og sjvarbakkanum Herclanum ; liggur ar n hraun yfir og er n bygt ofan hraunlejunni, hvar borgin var undir, og slitnar ei hsarunan me sjnum aan til Napoliborgar. Eldfjalli er til gnunar og r byltingar, sem jareldarnir hafa til leiar komi, gera hru essi enn fsilegri og eftirtektaverari fyrir hvern ann, sem ann skoun nttrunnar, og eim sem frast vill um fornaldirnar, getur ekkert veri betur a skapi, eu a lta svo margar menjar eirra, sem hr bera fyrir augu, er jafnvel heilar borgir, sem tndar hafa veri fram undir 2000 r, koma upp r jrunni. Sast en ekki sst ber a geta ess a Einar Magnsson, skemmtilegasti kennari Menntasklans Reykjavik, gekk Vesvus ri 1921 og ritai ar um. g lk essum pistli um Vesvus me mynd r Eldfjallasafni, sem snir gosi mikla 1631, strsta gosi eftir 79 e.Kr. Meira um etta merka fjall sar.


Skrr tengdar essari bloggfrslu:

Stri Skjlftinn Sle

Sigbelti

Frttir berast af mjg strum jarskjlfta Sla dag, 27 febrar 2010. A minnsta kosti 900 hafa farist. Hann mldist me styrkleika 8,8 Mw og 35 km dpi undir hafsbotninum um 100 km fyrir vestan borgina Chillan Sle, ar sem allt hristist meir en tvr mntur. Til samanburar var skjlftinn Hat 7,0 Mw. Taki eftir a g gef styrkleikann Mw, en Mw (moment magnitude) skala er skjlfti sem er einu stigi hrri um 31,6 sinnum kraftmeiri. Til dmis er 7,0 skjlfti 31,6 sinnum sterkari en 6,0 skjlfti, og um sund sinnum strri en 5,0 skjlfti.

Strsti skjlfti sem mlst hefur sastliin eitt hundra r var Sle ri 1960, og hann var 9,5. rifnai um 900 langt belti me strnd Sle og 1655 manns frust Sle en 61 manns frust Hawa, Japan og Filipseyjum af vldum flbylgju sem skall strnd Japan nsta dag. Jarskjlftar  Sle

Myndin til hliar snir dreifingu jarskjlftum undir Sle, og eru litir dlanna mlikvari dpi skjlftanna. Me 14 skjlfta strri en 7,0 sastliin 100 r er Sle eitt virkasta jarskjlftasvi jarar. Skringin er tengd sibeltinu sem liggur vi vestur strnd Suur Amerku. Hr sgur Nazca flekinn til austurs og niur undir Suur Amerku flekann um 80 mm hraa ri. Korti til hliar snir sigbelti undir Sle, og eru litirnir tengdir dpi Nazca flekans undir meginlandi Suur Amerku, hundruum klmetra. En a er ekki hrainn sem skiftir llu mli, heldur vinm flekanna ar sem eir skella saman. Vinmi er h elisyngd, hita og aldri flekans sem sgur niur, ea Nazca flekans. Hann er mjg ungur, og hefur myndast og hlaist upp vi eldvirkni tiltlulega nlega Kyrrahafshryggnum fyrir vestan. Smt og smtt klnar 100 km ykkur flekinn, og um lei og hann klnar dregst hann dlti saman og elisyngdin vex. Dpi Nazca flekansS hluti Nazca flekans sem sgur undir Sle er aeins um 30 miljn ra gamall. Hann hefur klna tluvert en er enn tiltlulega lttur og af eim skum rekst hann illa Suur Amerkuflekann. Myndin til hliar snir Nazca flekann undir Suur Amerku, og eru litirnir mlikvari dpi flekans undir meginlandinu. Svarti hringurinn eru upptk 8,8 Mw skjlftans hinn 27. febrar 2010. reksturinn getur stva sigi um tma og "lst" sigbeltinu, en mikil spenna hlest upp sigbeltinu, alveg eins og ef vi tkum trjgrein og sveigjum hana. Fyr ea sar kemur a v a spennan er meiri en greinin olir og hn brotnar. sama htt hlest krafturinn upp sigbeltinu undir Sle, ar til krafturinn er meiri en styrkleiki jarskorpunnar og hn brotnar og jarskjlfabylgjur dreifast t. a er aeins partur af sigbeltinu sem rifnar hvert sinn. ess vegna er mikilvgt a kortleggja au svi sem hafa rifna, og enn meira atrii a kortleggja svin sem hafa EKKI rifna. Skemmdirar vera stru skjlftarnir framtinni. A lokum: a m skra flest (en ekki allt) jarsgunni me flekakenningunni, sem er gur mlikvari a a essi vsindakenning er nokk nri lagi a vera rtt, tt hn s tiltlulega ung enn (fr 1963).


Anortst Hrappsey og Tunglinu

Hrappsey grjt Eldfjallasafni Stykkishlmi snum vi grjtbor ar sem vnir hnullungar af flestum bergtegundum slands eru til snis og til a ukla . Steinninn sem hefur vaki mesta athygli er ljsgrr a lit, heitir anortst og er fr Hrappsey Breiafiri. Hrappsey bergHrappsey er merkileg fyrir margt. Afi minn Oddur Valentnusson, fyrrum hafnsgumaur Breiafiri, er til dmis fddur Hrappsey ri 1876. a var rmum eitt hundra rum eftir a fyrsta prentsmija og bkatgfa slands, sem laut ekki yfirrum biskupsstlanna, var stofnu Hrappsey ri 1773 og starfai til 1794. a mun hafa veri Bogi bndi Benediktsson sem keypti prentsmijuna Kaupinhfn og lt flytja til Hrappseyjar. ar komu t slensk Mnaartindi fyrst ri 1773, en a er fyrsta tmarit gefi t slandi. Anorst fr tunglinu Mestu hvatningamenn varandi prentsmijuna voru eir lafur Olavius og Magns Ketilsson. Hrappsey var talin strbli ur fyrr vegna hlunninda sem fylgdu eynni varandi sel, eggjatku, dn, fiskimi og fleira. N er hn eyi, en Hrappsey er merkileg fyrir fleira en sguna, og g vi jarfrina. Snum okkur n aftur a bergtegundinni anortst.

a mun hafa veri Tmas Tryggvason jarfringur sem fyrst tk eftir v a bergi Hrappsey er strmerkilegt. Hann hvatti v Hrefnu Kristmannsdttur jarfring til a gera frekari rannsknir eynni, og birti hn niurstur snar ri 1971 bandarska jarfriritinu Journal of Geology. KortKorti sem Hrefna geri snir jarfri Hrappseyjar, Purkeyjar og nrliggjandi eyja strum drttum, og korti er snt hr til hliar. Lykillinn a kortinu er: 1. Dlert (krossar), 2. Anortst (svart kortinu), 3. Innskotsbreksa, 4. Basalt hraun, 5. Basalt ggtappi, 6. Basalt breksa, 7. Lpart breksa, 8. Gerggangur. Taki eftir svrtu svunum kortinu, sem sna tbreislu anortstsins eynni. Hrappsey hefur veri talin um 7 miljn ra gmul, en hn er rtin af fornri eldst og a sem vi sjum n yfirbori hefur myndast nokkra klmetra dpi jarskorpunni undir essu forna eldfjalli. Jkullinn sem skrei t Breiafjrinn til vesturs sld rauf jarmyndunum ofan af og afhjpai rtur eldstvarinnar. essar bergtegundir sem sjst kortinu, eins og dlert, hafa storkna kvikur eldstvarinnar, og mynda innskotsberg. Purkey brujrnDlerti er nskylt gabbri, en Purkey og Hrappsey myndar dlert strkostlegt stulaberg og einstakt. Eins og sst best sjvarklettum vi suaustur hluta Purkeyjar, er stulabergi furulega rndtt, og sumir hafa kalla etta berg brujrnskletta. Stularnir eru mjg reglulegir og lrttir, en lrttar grur skera einnig mjg reglubundinn htt, eins og myndin eftir Eyr Benediktsson snir. Grurnar spegla lagskiftingu sem myndaist kvikurnni ur en kvikan klnai og stirnai dlert. Hvert lag hefur visst hlutfall steinda ea kristalla, og lgin eru v mishr og verast misjafnlega hratt. Eins og myndin snir, er anortst ljsgrtt, en a stafar af v a a er samansett nr eingngu af einni tegund af steindum: litlausu ea hvtu steindinni plagklas ea feldspati. Anortst  smsjMyndin til hliar er tekin af anortsti smsj, og reglulegu gru steindirnar eru plagklas. Anortst hefur einnig myndast kvikurnni djpt niri jarskorpunni. Ein vinslasta kenningin um myndun anortsts, og s sem Hrefna ahylltist snum tma, er a steindir af plagklas myndist kvikunni og fljti upp efri hluta kvikurarinnar og safnist ar saman til a mynda lag sem er nr hreint plagklasbeg: anortst. Kushiro 1977Til ess a essi kenning geti staist, verur steindin plagklas a vera aeins elislttari ekn hraunkvikan. Tilraunir sna a svo er vi han rsting nokkra klmetra dpi jarskorpunni. Hrefna stakk upp a anortsti hefi myndast um 15 til 35 km dpi, ea nrri botninum skorpunni, og risi svo upp nr yfirbori. Myndin til hliar snir a elisyngd hraunkviku stgur stugt egar rstingur eykst. Vkvinn jappast saman og verur yngri. En elisyngd steindarinnar plagklas (lnurnar sem eru merktar An) breytist lti og vissu dpi er plagklas fljtandi kvikunni. Anortst er ekki algengt jru, en aer ein aal bergtegundin tunglinu. TungliMenn lentu fyrst tunglinu hinn 20. Jl, 1969, og sex Apollo leiangrum var safna 2415 steinum, sem vigtuu alls 382 kg. a var fljtt ljst, jarfringum til mikillar furu, a miki af yfirbori tunglsins er gert r bergtegundinni anortst. Ef vi skoum tungli me berum augum, er ljst a yfirbor ess skiftist ljs og dkk svi. Ljsu svin eru kllu hlndin, og eru a mestu r anortst. Dkku svin eru strir ggar eftir mikla rekstra loftsteina og ar er einnig a finna miki af dkkum basalt hraunum. Sem sagt: elsta og eitt algengasta berg tunglinu er anortst, eins og Hrappsey. TunglmyndunVinslasta kenningin um myndun anortstslagsins tunglinu er s, a upphafi hafi ytra bor tunglsins veri einn hafsjr af brinni kviku, sem var meir en 1200 stiga heit. Myndin til hliar snir etta ferli. Steindir af plagklas byrjuu a myndast kvikunni, en r voru lettari og flutu upp yfirbori og mynduu hlndin ea ytri skorpuna, egar tungli klnai og storknai a lokum. annig er anortst Hrappsey nskylt hlndum tunglsins. Til essa hefur fallega bergi Hrappsey fengi a vera frii fyrir eim sem leita a venjulegum steinum til a gera legsteina og eldhsborpltur. a er mikilvgt a vernda essa merkilegu eyju.


Daginn sem Demntum ringdi yfir sland

HoltasoleyHoltasley er fallegt blm, enda er hn jarblm slands. Hn er mjg harger og vex upp allt a 1200 metra h. Latneska heiti holtasley er Dryas octopetala, en jarfringar hafa kalla eitt kalt skei lok saldar yngra holtasleyjarstig, ea Yngra Dryas stadial. Lnuriti snir hitaferil norurhveli samkvmt mlingum skjarna fr Grnlandi og ar kemur holtasleyjarstigi vel fram sem sngg klnun og einnig hr hlnun lok stigsins. Alley 2000 N hefur komi fram byltingarkennd en umdeild kenning a essi sngga klnun hafi ori af vldum reksturs halastjrnu jru.

ur en vi snum okkur a eirri kenningu, vil g fjalla aeins meir um etta merkilega stig jarsgunni. Fyrir um 15 sund rum var sld a ljka og tk vi hltt stig sem nefnist Bolling/Aller, me loftslag svipa og er dag. Eftir SteffensenEn fyrir um 12.900 rum klnai mjg skyndilega aftur llu norurhveli jarar, og yngra holtasleyjarstigi gekk gar, me loftslag lkt og sld. Njustu rannsknir skjrnum fr Grnlandsjkli sna a klnunin var trlega hr, eins og myndin fr Steffensen og flgum (2000) snir. gluganum sem er merktur B myndinni sst a klnunin egar holtasleyjastigi hefst hefur ori aeins einu ea tveimur rum og hefur klna um tu grur. Murray Springs ArizonaGluggi A myndinni til vinstri er fr Steffensen og snir a hlnun lok holtasleyjastigsins var einnig mjg hr, ea sennilega um rj r. Byrjun og endir holtasleyjarstiginu eru dpstu og hrustu loftslagssveiflur em ekktar eru. slandi gengu jklar fram essu stigi og mynduust jkulgarar Suurlandi sem eru nefndir Bagarar og kenndir eru vi Bastig. Skrijkull mun hafa gengi niur Fossrdalinn.

Hva var a gerast erlendis essum tma? Myndin fyrir ofan snir sni af jarvegi Arizona fylki Bandarkjunum, en jarvegurinn er fr yngra holtasleyjarstiginu. Undir svarta laginu fannst hr heil beinagrind af fullornum mammt ea lofl. Einnig fannst hr eldst, rvaroddar og msar minjar fr Clovis flki sem var uppi eim tma. Um etta leyti verur mikill tdaui stru spendrunum Norur Amerku, og tegundir eins og sverkettir, lonir nashyrningar, mammtar ea loflar, mastdonar og toxdonar hurfu af sjnarsviinu. Alls hurfu 35 tegundir af strum spendrum essum tma. Orsk essa mikla tdaua hefur lengi veri mikil rgta. Mannfringar hldu fram eirri kenningu a drin hefu ori veiimnnum a br egar menn fluttust fyrst r Sberu og yfir landbrna Bering sundi milli Alaska og Sberu lok saldar til Norur Amerku fyrir um fjrtn sund rum. arna ferinni voru forfeur Clovis manna, en eir geru einhver fegurstu vopn sem um getur. rvar og spjtsoddar eirra voru ger r tinnu og eru mikil listaverk, eins og myndin fyrir nean snir.

Clovis oddar

En snum aftur af myndinni fyrir ofan, sem snir jarvegssnii Murray Springs Arizona. Svarta lagi er berandi, en a finnst va jarvegi Norur Amerku. Rannsknir sem R.B. Firestone og flagar birtu ri 2007 sna a svarta lagi er 12.900 ra a aldri, sem sagt fr byrjun yngra holtasleyjastigsins. Grein eirra m finna hrna. Svarta lagi inniheldur st, rsmar glerklur, miki magn af mlminum iridum, og einnig af rsmum demntum. a er viat a rekstrar loftsteina ea halastjarna jru geta mynda svo han rsting a rsmir demantar, ea nandemantar myndast, og eir hafa einmitt fundist seti mrkum Krtar og Tertera tmabilsins, egar risaelurnar uru tdauar vegna loftsteinsreksturs. Jklafringurinn Paul Mayewski og flagar hldu nst til Grnlands og tku sni af snum sem myndaist yngra holtasleyjarstiginu. Viti menn: snum Grnlandi fundu eir tluvert magn af nandemntum, alveg eins og eim sem fundust Norur Amerku.

Halastjrnukenningin sem er a rast meal vsindamanna er v s, a fyrir 12.900 rum hafi halastjarna rekist norurhvel jarar, sennilega Norur Amerku. Efni sem kastaist upp andrmslofti vi reksturinn dr r slargeislun til jarar og orsakai mjg sngga klnun. Vi reksturinn breyttist karbon ea kolefni halastjrnunni nandemanta, sem rigndi niur yfir allt norur hveli jarar, en samkvmt v tti a vera mgulegt a fina slka nandemanta jklum slands. Loftslagsbreytingin og nnur hrif rekstursins grurfar og umhverfi orskuu tdaua stru spendranna. Ekki eru allir sttir vi essa kenningu, langt v fr. Hvar er ggurinn eftir reksturinn? Var rekstur, sem ekki skilur eftir sig gs, ngu kraftmikill til a orsaka loftslagsbreytingar og tdaua? Vsindamenn eru a elisfari haldssamir, varkrir og tortryggnir gagnvart njum kenningum. a mun v taka nokkur r vibt a finna ggnin sem kunna a styja ea a rfa niur a grunni halastjrnukenninguna, en etta er neitanlega spennandi tmi rannsknum essu svii. Bloggheimurinn er fullur af heitum deilum varandi yngra holtasleyjarstigi og halastjrnuna, til dmis hrna og hrna.


Hhitasvin og Grnsteinn

orgeirsfellHafi i teki eftir v hva Hafnarfjall er skrium orpi? Og hva bergi sumum fjllunum Staarsveit Snfellsnesi, eins og orgeirsfelli, er furulega blgrnt? essi fyrirbri eru mjg algeng blgrtismynduninni slandi og eiga sr eina og fremur einfalda skringu, en hn er ummyndun ea myndbreyting bergsins. Megineldstvar slandi eru flestar hhitasvi, ar sem kvikuinnskot og hiti sem leitar t fr kvikur undir eldfjallinu orsakar mjg virkan jarhita. Hringrs jarvatns milli heitra innskota og kaldari jarmyndana nr yfirbori flytur hita og uppleyst efni vatninu, og me tmanum breytist efnasamsening bergsins af essum skum, og einnig ger og tegundir steinda ea kristalla berginu. GrnsteinnVi rum um ummyndun bergsins ea myndbreytingu. Nr allt bergi hhitasvunum var basalt upphafi, en eftir langvarandi breytingar hhitasvinu eins til tveggja klmetra dpi ummyndast basalt berg sem kallast greenstone ea greenschist mli jarfringa og mtti a sem grnstein. basalti myndast kristallar ea frumsteindir strax og basalti klnar og stirnar r brinni hraunkviku. hhitasvinu eru frumsteindir basaltsins ekki jafnvgi vi njar elis- og efnafrilegar astur, og frumsteindir breytast arar steindir, sem kallast ssteindir. anig valda efnahvrf myndbreytingu og ummyndun bergsins ara bergtegund, grnstein. Meal ssteinda er klrt, sem myndast vi um 230oC og er grnt lit. epdtEinnig myndast steindin epdt vi hrri en 250oC hita, og er einnig grn, eins og myndin snir. Steinninn sem myndin er af er fr Axlarhyrnu sunnanveru Snfellsnesi. Af essum skum breytist svart ea dkkgrtt basalt grnleitt metabasalt ea grnstein vi myndbreytingu bergsins djpt undir hhitasvinu. a er fjldi annarra seinda sem myndast vi essar astur, og ar a meal granat, sem finnst grnsteininum Eyrarsveit og Staarsveit. En um lei og begi myndbreytist, tekur a sig vatn og verur veikara fyrir. verast bergi auveldar yfirbori jarar, springur greilega vegna hrifa frosts, molnar og myndar miklar skriur fjllum. Flestar fornar og tkulnaar megineldstvar blgrtismynduninni slandi hafa ori fyrir miklu rofi af vldum jkla sld. Rofi hefur teki einn ea tvo klmetra ofan af elstinni og afhjpa rtur megineldstvarinnar, sem er aallega grnsteinn og innskotsberg, eins og gabbr og dlert, og stundum granfr.

egar g bloggai hr fyrir nean um jarskorpuna hinn 20. janar 2010 fjallai g lti eitt um myndbreytingu bergs undir slandi og hitaferilinn, ea hvernig hitinn eykst eftir v sem dpra er fari. Myndin hr snir aftur hlutfalli milli hita og dpis skorpunni, og rauu breiu lnurnar sna hugsanlegan hitastigul undir slandi. Annar hitastigullinn myndinni fer einmitt gegnum reit myndinni sem er merktur greenschist, ea grnsteinn. Samkvmt v tti hitinn um 2 km dpi a vera 250 til 400oC, sem er nkvmlega a sem steindirnar af epdt og klrt segja okkur um grnsteininn Snfellsnesi og var. Myndbreytt berg

Taki eftir a ar undir, enn meira dpi og vi hrri hita, tti a vera miki belti af bergtegundinni amfiblt, sem er einnig myndbreytt afbrigi af basalti. Ef myndin er rtt, er amfblt ein mikilvgasta bergtegund slands hva varar magni, en samt er hn nr algjrlega ekkt hr landi. Ef til vill mun djpborun varpa ljsi a framtinni hvort amfblt er ein aal uppistaan undir landinu.


Parcutn Eldfjall og David Alfaro Siqueiros

SiqueirosEin upphaldsmyndin mn Eldfjallasafni Stykkishlmi er Eldgos Paricutn eftir mexkanska mlarann og byltingarsegginn David Alfaro Siqueiros (1896 - 1974). Eins og mrg verk Siqueiros, er myndin mlu me pyroxilin litum. essir litir eru mjg srstakir, og einnig httulegir. Aal uppistaan er ntrselluls, en pyroxilin efni var fundi upp af Du Pont fyrir Ford blaverksmiurnar og nefnt Duco. etta lakk hefur eiginleika a orna mjg hratt en var httulega eldfimt og hollt. Myndin er mlu 1962, en hn er af eldgosinu Parcutn, en a er eldfjalli sem spratt upp akri bndans Dionisio Pulido ri 1943 og ht fram a gjsa nu r. Siqueiros  steininumg hef ur blogga um eta gos og Dr. Atl, sem einnig mlai margar myndir af gosinu, pistli mnum hinn 6. oktber 2009.Siqueiros (1896-1974), samt Diego Rivera og Jose Clemente Orozco eru taldir fremstu mlarar mralista hreyfingunni Mexk. Siqueiros var innan vi tvtugt egar hann var skipaur lisforingi Byltingarher Mexk, og sar var hann htt settur Borgarastyrjldinni Spni. Hann var mjg virkur verkalshreyfingunni Mexk og vegna afskipta hans af stjrnmlum dvali hann mrg r fangelsum ea fli land. a var einmitt fangelsinu sem hann mlai flest verk sn, og ar meal etta sem hr er snt. Siqueiros byrjai snemma a taka tt byltingarhreyfingunni Mexk, en ri 1911 voru helstu leitogar byltingarinnar eir Pancho Villa, Emiliano Zapata og Pascual Orozco. Barttan hlt fram og hann var orinn kapteinn byltingarhernum egar bartunni lauk ri 1918. En hann hlt fram a vera mjg virkur stjrnmlum og verkalsmlum, enda harur Marxisti allt sitt lf. ri 1930 var hann fyrst settur steininn vegna stjrnmlaskoana, en slapp til Bandarkjanna ri 1932. Hann snri aftur til Mexk 1934 egar mildari stjrn tk vldin.siquier 1sStrax og borgarastyrjldin brautst t Spni ri 1936 var Siqueiros mttur stainn, og var mjg virkur ttakandi og barist mti fasistahreyfingu harstjrans Francisco Francos ar til 1938. Siqueiros hafi alla t veri mikill fylgismaur stalnista Sovetrkjunum. essum tma klofnai Leon Trotsky t r kommnistaflokknum og fli Sovtrkin, en settist a Mexk. Siqueiros reyndi a f mexknsk yfirvld til a vsa Trotsky r landi, en rangurslaust. Hann taldi veru Trotskys svo httulega Mexk a hann skipulagi mortilraun hendur honum ma 1940. Siqueiros safnai saman 25 listamnnum, verkalsleitogum og vinum snum til a gera rs heimil Trotsks Mexkborg. Trotsky og eiginkona hans fldust undir rmi og sluppu etta sinn. Siqueiros var vsa r landi og settist a Suur Amerku ar til 1943, er hann snri aftur til Mexk. Alltaf hlt hann fram a mla, en gekk aftur kommnistaflokkinn. siqueiros55Hann var aftur tekinn fastur Mexk ri 1960 og sat inni til 1964. a var einmitt essu tmabili sem hann mlai myndina af Parcutn, sem er snd Eldfjallasafni Stykkishlmi. Siqueiros undirritai ll verk sem hann geri fangelsi C.P., sem er skammsetning "Carcel Presidiario" ea fangi fangelsi. Myndin Eldfjallasafni er einmitt undirritu Siqueiros C.P. 62.

Leyndardmar Blandshfa

Blandshfi 2Sagan byrjar sumari 1902. Dag einn rei hla Mvahl noranveru Snfellsnesi ungur og efnilegur jarfringur. etta var dr. Helgi Pjeturss (1872-1949), sem hlaut sar doktorsgru jarfri ri 1905, fyrstur slendinga. Hann fr fjrtn ra pilt fr bnum fylgd me sr, Helga Salmonsson, sem sar var landsfrgur upplesari Rkistvarpinu og rithfundur, en hann tk sr sar nafni Helgi Hjrvar (1888-1965).Blandshfi kort Sveitarpilturinn ekkti vel til Frrhreppi og hann mun hafa bent jarfringnum forn jarlg me steingerum skeljum fjallinu Blandshfa, rtt fyrir ofan Mvahl. eir byrjuu a grska gilinu beint fyrir ofan binn Mvahl (sj mynd) en sar fru eir norur fyrir, upp sjlfan Blandshfann. ar me hfst rannskn Helga Pjeturss Blandshfa og nrliggjandi fjllum, en hr geri hann eina af snum merkustu uppgtvunum.Blandshfi 1903 bergbrn Blandshfa um 130 til 150 m h fann Helgi Pjeturss jkulrispur yfirbori blgrtismyndunarinnar, og ofar fann hann steinrunna jkulur, sem var vitnisburur um fyrsta jkulskei hr. Enn ofar fann hann setslg me skeljaleifum, sem sndu a sjvarstaa hafi veri miklu hrri. ar ofan kom grgrtishraunlag sem var jkulsorfia a ofan, og ar me vitneskja um anna jkulskei. Sari aldursgreiningar hafa snt fram a hrauni er um 1,1 miljn ra gamalt, en setlgun sem liggja undir eru allt a 1,8 miljn ra. Efst fann Helgi mbergsfjllin eins og Hfaklur, sem hafa gosi sasta jkulskeii.Helgi PjeturssEn skeljategundirnar setinu gefa miklar upplsingar um loftslag og hita sjvar essum tmum. Neri hlutinn sjvarsetinu inniheldur skeljategundir eins og skelina jkultoddu Portlandia arctica sem bendir til ess a sjr hafi veri mjg kaldur. Efri hluti setsins Blandshfa er siltkennt, og inniheldur a ntmaskeljar eins og krkling, kskel og nkuung, sem hafa rifist heitari sj. essum sjvarsetlgum koma v vel fram miklar loftslagssveiflur sld. ri seinna, 1903, birti Helgi Pjeturss niurstur snar varandi Blandshfa: On a shelly boulderclay in the so-called Palagonite formation of Iceland. Helgi Hjrvar heilsar KjarvalGreinin kom t vel ekktu tmariti Jarfraflags Bretlands, en Helgi var metnaargjarn, og hafi snemma tta sig v a a var nausynlegt a kynna verk sn hinum enskumlandi heimi. Fyrir hans daga hfu flest jarfririt um sland veri dnsku ea sku. Helgi teiknai tv versni til a skra jarlagaskipan, anna fjallinu fyrir ofan Mvahl, en hitt af Blandshfa, sem fylgir hr me. jarlagasniinu koma vel fram tvr mrenur ea jkulbergslg gilinu fyrir ofan Mvahl.Doktor Helgi minnist srstaklega sveitapiltinn Helga Hjrvar neanmls grein sinni riti breska jarfriflagssins ri 1903, og tekur fram a Helgi Salmonsson hafi fundi msar skeljar, ar meal Portlandia arctica. ess ber a geta a brur Helga Hjrvar voru allir mjg srstakir menn: grsleppubndinn Ptur Hoffmann Selsvr, Lrus Salmonsson, frgasta lgga allra tma, og Gunnar rsus Salmonsson, sterkasti maur slands. Forspil rannskna Helga Blandshfa hefur sna sgu, sem er tengt run jarfrinnar. ntjndu ldinni uppgtvuu jarfringar sldina, aallega vegna rannskna svisslendingsins Louis Agassiz, og lengi var haldi a hn hefi veri eitt samfellt jkulskei. Mvahl2Myndin vaf mjg einfld: a klnai, jkulskjldur myndaist yfir norur og suurhveli jarar, og vari langan tma, en svo hlnai og jkulbreian hopai. En essi mynd var greinilega of einfld. bk sinni The Great Ice Age (1874) taldi skoski jarfringurinn James Geikie a sldin skiftist fimm jkulskei. miklu og tbreiddu riti, sem kom t remur bindum rin 1901 til 1909 (Die Alpen im Eiszeitsalter) sndu sku jarfringarnir Albrecht Penck and Eduard Brckner fram a sldin var ekki einn samfeldur fimbulvetur, heldur skiftist hn hlskei og fjgur jkulskei, sem eir skru Gnz. Mindel, Riss og Wrm a yngsta. Vi vitum ekki hva Helgi Pjeturss var vel lesinn essu svii ea hvort hann hafi greian agang a erlendum vsindaritum, en alla vega vitnar hann rit eldfjallafringsins Archibald Geikie, sem var brir saldar-Geikie.

Skeljar

framtinni munu vonandi fara fram tarlegar rannsknir sgu jarvsindanna slandi, og g er fullviss um a r munu sna a Helgi Pjeturss var langt undan sinni samt varandi sldina. Umhtti dr. Helga leiangri essum tma er frlegt a lesa nnar hr

http://www.heimaslod.is/index.php/Blik_1969/Sumardvl_Dr._Helga_Pturss#


Kvikurennsli og Upptyppingar

UpptyppingarSnemma rs 2007 virtist allt tla a ganga af gflunum eystra gosbeltinu slandi og fjalli Upptyppingar var hvers manns vrum. Ein mesta skjlftahrina sem vi ekkjum gekk yfir svi og margir tldu miklar lkur eldgosi. Spennan var gfurleg, fjlmilum, jarvsindamnnum og ekki sst jarskorpunni. g ekki mann sem var binn a koma sr upp flugbraut vi Upptyppinga og skildi bl ar eftir, svo a allt vri startholunum egar gos byrjai. Svona hlt etta fram meir en eitt r, ea ar til aprl 2008, en svo hefur dregi r virkni, tt enn dag skjlfi land undir Upptyppingum og lftadalsdyngju.Gagnavefsj ISORa var etta sinn eins og alltaf egar nttruhamfarir gerast, a vi lrum eitthva ntt og merkilegt um jrina okkar. Allt bendir til a orsk skjlftanna hafi fyrst og fremst veri kvikuhreyfingar djpt niur jarskorpunni, eins og Steinunn S. Jakobsdttir Veurstofunni og flagar hafa snt fram . egar vi ltum til baka, er htt a segja a Upptyppingavintri hefur minnt okkur rkilega stareynd a mikil hluti, sennilega brurparturinn, af allri kviku berst ekki upp yfirbori, heldur storknar near skorpunni.Upptk   VeurstofanEldstvakerfi Kverkfjalla liggur til norausturs fr Vatnajkli, alla lei til Melrakkaslttu. Grgrtisdyngjur og mbergsfjll eins og lftadalsdyngja og Upptyppingar hafa hlaist upp essu kerfi sld, en hafa ekki gosi san. Jarskorpan er tluvert sprungin essu svi, vegna glinunar Kverkfjallakerfinu eftir sld. Jarskorpan hr undir er milli 30 og 35 km ykkt. hrinuni sem byrjai febrar 2007 og vari um eitt r mldust meir en 9000 jarskjlftar. Mestu hrinurnar djpum skjlftum voru ma, lok jl, nvember og desember ri 2007, og eins og korti fr Veurstofunni snir, frust upptkin til norausturs um lei og skjlftarnir frust ofar skorpunni. Strstu skjlftarnir voru aeins um 2,2 Richter, en tt skjlftarnir vru smir, mldust eir mjg vel, vegna ess a kerfi af jarskjlftamlum er mjg tt rii hr grennd vi Krahnjkavirkjun. Frast ofara er v berandi hva skjlftarnir eru litlir, langflestir undir 2,0, og ykir a benda til a eir orsakist af kvikuhreyfingum en ekki af sprungumyndunum berginu. Miki af skjlftunum eru dpra en almennt gerist undir slandi, ea milli 14 til 22 km undir yfirbori. a var spennandi a fylgjast me v gst 2007 egar upptk skjlftanna, og vntanlega hraunkvikan, mjkuust hgt og sgandi ofar jarskorpunni, fr meir en 17 km dpi og upp minna en 14 km. En upptk skjlftanna frust ekki einungis upp vi, heldur fluttust au hgt og hgt til hliar, fr Upptyppingum og undir lftadalsdyngju. essi hegun bendir eindregi til ess a skjlftarnir orsakist af kvikuhreyfingum, egar kvikan streymir gegnum gang ea innskot. Skjlftar eru enn svinu, en hafa aallega veri noran vi Upptyppinga, nrri Hlaupfelli, 5 til 8 km dpi. Rannsknir bergfri eldri gosmyndana Upptyppingum, gerar af Daniel F. Kelley, sndu a kvikan eldri gosum svinu sld tti upptk sn milli 15 og 28 km dpi skorpunni.versni og elisvinmannig gefur bergfrin og skjlftavirknin gtt samrmi um dpi uppruna kvikunnar essum slum. En grunna gosrsin sem ur fyrr fri kviku upp eldfjalli Upptyppinga gegnum efri hluta jarskorpunnar er lngu stirnu og klnu, og ef kvika hefi borist upp yfirbori sustu hrinu rin 2007 og 2008, hefi myndast n eldst, sennilega dyngja. Jarskjlftafrin hefur v gefi okkur vissa mynd af jarskorpunni undir Upptyppingum. Niursturnar benda til ess a neri hluti skorpunnar, fyrir nean um 10 km, s fremur deigur, og einu skjlftar sem eiga upptk sn meira dpi myndist vegna streymis hraunkviku upp um neri hluta skorpunnar. En frekari upplsingar um neri skorpuna hr koma r annarri tt. N hafa Arnar Mr Vilhjlmsson og flagar hj ISOR loki skrslu sem nefnist Umbrotin vi Upptyppinga, og varpar hn nju ljsi ger jarskorpunnar hr. eir mldu elisvinm jarskorpunnar 17 km langri lnu, sem nr fr Herubreiartglum, liggur rtt noran Upptyppinga og til lftadalsdyngju. Vinmsmlingar kanna rafleini bergs og hafa miki veri nttar jarhitaleit. Leini bergs er mest h hita ess, og einnig innri ger, einkum er varar magn af steindum sem innihalda vatn. En rafleinin getur lka veri mjg lg ef jarlgin innihalda hraunkviku. Um jarskorpuna undir slandi og ykkt hennar m frekar lesa bloggi mnu hr fr 20. janar 2010. Myndin sem fylgir hr er r skrslu Arnar Ms Vilhjlmssonar og flaga hj ISOR, en hn er er versni af elisvinmi jarlaganna undir Upptyppingum og nr allt niur 30 km dpi. Tv berandi lrtt lgvinmslg koma fram, anna 1-2 km dpi en hitt 7-13 km dpi. Lgvinmslgin eru litu rau ea bleik myndinni. Undir Upptyppingum sst lgvinmssla sem gengur niur r nera lgvinmslaginu og nr eins djpt og mlingarnar skynja. eir hj ISOR telja a efri mrk lgvinmslagsins su skilin milli harrar jarskorpu fyrir ofan og deigrar og heitari jarskorpu fyrir nean, ar sem hitinn gti veri bilinu 650-800C. etta er svo hr hiti a bergi er mjg nrri v a byrja a brna, ea myndbreytt bergtegundina amfblt. Grnu stjrnurnar til hgri er stasetning dpri jarskjlftanna undir Upptyppingum san 2007, og eru eir nr allir innan lgvinmslagsins. Grnu stjrnurnar me rauum dlum eru grunnir skjlftar efri hluta skorpunnar undir Herubreiartglum. Samkvmt essum upplsingum er hugsanlegt a kvika sem streymir upp r mttli jarar valdi jarskjlftunum neri hluta skorpunnar, um 12 til 20 km dpi. Af einhverjum stum, ef til vill vegna hrrar elisyngdar kvikunnar, stvast hn essu dpi en gs ekki. Kvikan kemst flotjafnvgi vi skorpuna kring og stanar. ar klnar og storknar kvikan mjg hgt og myndar sennilega bergtegundina gabbr.Eitt merkilegt atrii sem kemur fram r essum rannsknum er a neri hluti slensku skorpunnar er sennilega of heitur og mjkur til a brotna og mynda venjulega jarskjlfta. Skjlftar sem myndast miklu dpi eru v flestir af vldum kvikuhreyfinga. Hlusti titringinn og hvaan ppulgnunum heimilinu hj ykkur. Rennandi vkvi getur haft htt.

Elstu Sfararnir? - Fyrstu Tristarnir? Strkostleg Uppgtvun ea Hva?

Tl fr KrtNjar uppgtvanir eynni Krt Mijararhafi benda til a forfeur okkar sem fru fr Afrku til a skoa heiminn fyrir nokkur hundra sund rum hafi ekki endilega fari landleiina. Uppgtvunin eru margir axarhausar r steini sem fundust nlega suur hluta Krtar. Einn vsindamannanna sem geru essar athuganir er Thomas Strasser hr Rhode Island ar sem g er staddur n. Ef etta reynist rtt, arf a rita n fyrstu kaflana sgu mannkynsins, einkum hva varar siglingar fornmanna. Tluvert af steintlum, um tv sund a tlu, hafa fundist Krt nlega nlgt bnum Plakias, sem virast vera um 130 sund ra gmul og fr fyrri hluta Steinaldar, en hinga til hefur veri tali a mennskar verur eim tma vru fremur frumstir Homo erectus. Axarhaus r kvartzi fr KrtKrt hefur veri einangru eyja um fimm miljn r og sjleiin var og er eina leiin anga. etta ir a frummenn fru um hfin meir en eitt hundra sund rum fyrr en haldi var. Elstu sgarpar sem vita var um fyrir essa uppgtvun voru eir sem fru um Indnesu og fram til stralu fyrir um 40 sund rum.Suur strndin Krt er beint mti Lbu norur strnd Afrku, en fjarlgin ar milli er um 300 klmetrar. Fru fyrstu sgarparnir beint norur fr Afrkustrnd og til Krtar? Voru eir flekum ea smuu eir bta?Austur hluti MijararhafsinsEr etta Homo erectus? Enn hafa engin mannabein fundist. Um 30 axarhausar og mrg tveggja tl hafa fundist jarlgum sem eru fr fyrri hluta Steinaldarinnar. Miki af tlunum hafa fundist hellum og klettasktum. au voru ger r kvartz steinum fr Krt, en me sama handbragi og axarhausar fr Afrku. Kvartz er einmitt harasti steinninn sem finnst eynni.

Eldfjll sem Mtf Arkitektr

Vulcano BuonoStundum finnst manni a standi s svipa dag me sem stunda arkitektr ea byggingalist og me ntma listamenn: a er bi a prfa allar mgulegar leiir listum undanfarnar aldir, og rvntigarfullum tilraunum snum til a vera frumlegir eru sumir essum hp komnir t vitleysu og fgar dag. En n hefur komi fram hreyfing meal arkitekta sem mr lst nokku vel , og a er hreyfing sem notar eldfjll sem mtf. etta er ekki bara hreyfing heldur hreint og beint alda, og arkitektar virast n keppa um a lkja eftir eldfjllum.MluturninnHr me fylgja nokkur dmi. a fyrsta sem g vil benda ykkur er bygging grennd vi Vesvus, en hn er komin gagni. Byggingin ber nafni Il Vulcano Buono ea ga eldfjalli, og er stasett bnum Nola nlgt Naplborg talu. a er sjlfur Renzo Piano sem hefur skapa etta skemmtilega verk. Ggurinn er 150 metrar verml. Strsta bygging heims gti liti t eins og eldfjall. Arkitektinn og boxarinn Eugene Tsui hefur n stungi upp riggja klmetra hrri ofurbyggingu fyrir San Francisco borg, sem nefnist Ultima Tower og getur hst um eina miljn manns. Muni eftir Mount Doom eldfjallinu Hringadrottinssgu?Taichung tli Tsui hafi fengi hugmyndina ar?N er byggingu Taichung rstefnubyggingin Tavan, en hn er myndu eins og yrping af eldfjllum ea ggum, hli vi hli. Byggingin er skemmtilega ltt og opin, en hn er hnnu af MAD Architekts Beijing Kna. Njiric Arhitekti Kratu hafa hanna bltt eldfjall sem rttaleikvang. sta ess a hafa skusk fyrir ofan eldfjalli, hafa eir komi fyrir ski sem er reyndar slarsellur.Bla eldfjalliA lokum er a Vulcania, eldfjallasafni Auvergne hrai Frakklandi. ar hafa eir frekar smum stl reist lti eldfjall smekklegan htt.Er ekki kominn tmi til a arkitektar reisi okkur eldfjall slandi, til dmis veglega byggingu undir Eldfjallasafn Stykkishlmi? Vulcania jpgEf til vill hefi s hugmynd fengi gan hljmgrunn fyrir 2008, en sennilega eru undirtektir ekki alveg eins gar dag. Vi lifum voninni

Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband