Daginn sem Dem÷ntum ringdi yfir ═sland

áHoltasoleyHoltasˇley er fallegt blˇm, enda er h˙n ■jˇ­arblˇm ═slands.á H˙n er mj÷g har­ger og vex uppÝ allt a­ 1200 metra hŠ­.áá Latneska heiti­ ß holtasˇley er Dryas octopetala,á en jar­frŠ­ingar hafa kalla­ eitt kalt skei­ Ý lok Ýsaldar yngra holtasˇleyjarstig, e­a Yngra Dryas stadial.á LÝnuriti­ sřnir hitaferil ß nor­urhveli samkvŠmt mŠlingum ß Ýskjarna frß GrŠnlandi og ■ar kemur holtasˇleyjarstigi­ vel fram sem sn÷gg kˇlnun og einnig hr÷­ hlřnun Ý lok stigsins.á Alley 2000 N˙ hefur komi­ fram byltingarkennd en umdeild kenning a­ ■essi sn÷gga kˇlnun hafi or­i­ af v÷ldum ßreksturs halastj÷rnu ß j÷r­u.

┴­ur en vi­ sn˙um okkur a­ ■eirri kenningu, ■ß vil Úg fjalla a­eins meir um ■etta merkilega stig Ý jar­s÷gunni.á Fyrir um 15 ■˙sund ßrum var Ýs÷ld a­ lj˙ka og ■ß tˇk vi­ hlřtt stig sem nefnist Bolling/Aller÷­, me­ loftslag svipa­ og er Ý dag.áá Eftir SteffensenEn fyrir um 12.900 ßrum kˇlna­i mj÷g skyndilega aftur ß ÷llu nor­urhveli jar­ar, og yngra holtasˇleyjarstigi­ gekk Ý gar­, me­ loftslag lÝkt og ß Ýs÷ld.áá Nřjustu rannsˇknir ß Ýskj÷rnum frß GrŠnlandsj÷kli sřna a­ kˇlnunin var ˇtr˙lega hr÷­, eins og myndin frß Steffensen og fÚl÷gum (2000) sřnir.á ═ gluganum sem er merktur B ß myndinniá sÚst a­ kˇlnunin ■egar holtasˇleyjastigi­ hefst hefur or­i­ ß a­eins einu e­a tveimur ßrum og ■ß hefur kˇlna­ umá tÝu grß­ur.á Murray Springs ArizonaGluggiá A ß myndinni til vinstri er frß Steffensen ogá sřnir a­ hlřnun Ý lok holtasˇleyjastigsins var einnig mj÷g hr÷­, e­a sennilega um ■rj˙ ßr.áá Byrjun og endir ß holtasˇleyjarstiginu eru dřpstu og hr÷­ustu loftslagssveiflur ■em ■ekktará eru.á ┴ ═slandi gengu j÷klar fram ß ■essu stigi og ■ß myndu­ust j÷kulgar­ar ß Su­urlandi sem eru nefndir B˙­agar­ar og kenndir eru vi­ B˙­astig.á Skri­j÷kull mun ■ß hafa gengi­ ni­ur Fossßrdalinn.

Hva­ var a­ gerast erlendis ß ■essum tÝma?á Myndin fyrir ofan sřnir sni­ af jar­vegi Ý Arizona fylki Ý BandarÝkjunum, en jar­vegurinn er frß yngra holtasˇleyjarstiginu.á Undir svarta laginu fannst hÚr heil beinagrind af fullor­num mamm˙t e­a lo­fÝl.á Einnig fannst hÚr eldstˇ­,á ÷rvaroddar og řmsar minjar frß Clovis fˇlki sem var uppi ß ■eim tÝma.á Um ■etta leyti ver­ur mikill ˙tdau­i ß stˇru spendřrunum Ý Nor­ur AmerÝku, og tegundir eins og sver­kettir, lo­nir nashyrningar, mamm˙tar e­a lo­fÝlar, mastˇdonar og toxˇdonar hurfu af sjˇnarsvi­inu.á Alls hurfu 35 tegundir af stˇrum spendřrum ß ■essum tÝma.á Ors÷k ■essa mikla ˙tdau­a hefur lengi veri­ mikil rß­gßta.á MannfrŠ­ingar hÚldu fram ■eirri kenningu a­ dřrin hef­u or­i­ vei­im÷nnum a­ brß­ ■egará menn fluttust fyrst ˙r SÝberÝu og yfir landbr˙na ß Bering sundi milli Alaska og SÝberÝu Ý lok Ýsaldar til Nor­ur AmerÝku fyrir um fjˇrtßn ■˙sund ßrum.á Ůarna ß fer­inni voru forfe­ur Clovis manna, en ■eir ger­u einhver fegurstu vopn sem um getur. Írvar og spjˇtsoddar ■eirra voru ger­ ˙r tinnu og eru mikil listaverk, eins og myndin fyrir ne­aná sřnir.

Clovis oddar

En sn˙um aftur af myndinni fyrir ofan, sem sřnir jar­vegssni­i­ Ý Murray Springs Ý Arizona.á Svarta lagi­ er ßberandi, en ■a­ finnst vÝ­a Ý jar­vegi Ý Nor­ur AmerÝku.á Rannsˇknir sem R.B. Firestone og fÚlagar birtu ßri­ 2007 sřna a­ svarta lagi­ er 12.900 ßra a­ aldri, sem sagt frß byrjun yngra holtasˇleyjastigsins.á Grein ■eirra mß finna hÚrna. Svarta lagi­ inniheldur sˇt,á ÷rsmßar glerk˙lur,á miki­ magn af mßlminum iridÝum,á og einnig af ÷rsmßum dem÷ntum. Ůa­ er vi­at a­ ßrekstrar loftsteina e­a halastjarna ß j÷r­u geta mynda­ svo hßan ■rřsting a­ ÷rsmßirá demantar, e­a nanˇdemantar myndast, og ■eir hafa einmitt fundist Ý seti ß m÷rkum KrÝtar og TertÝera tÝmabilsins, ■egar risae­lurnar ur­u ˙tdau­ar vegna loftsteinsßreksturs.á J÷klafrŠ­ingurinn Paul Mayewski og fÚlagar hÚldu nŠst til GrŠnlands og tˇku sřni af Ýsnum sem mynda­ist ß yngra holtasˇleyjarstiginu. Viti menn:á Ý Ýsnum ß GrŠnlandi fundu ■eir t÷luvert magn af nanˇdem÷ntum, alveg eins og ■eim sem fundust Ý Nor­ur AmerÝku.

Halastj÷rnukenningin sem er a­ ■rˇast me­al vÝsindamanna er ■vÝ s˙, a­ fyrir 12.900 ßrum hafi halastjarna rekist ß nor­urhvel jar­ar, sennilega Ý Nor­ur AmerÝku. Efni sem kasta­ist upp Ý andr˙mslofti­ vi­ ßreksturinn drˇ ˙r sˇlargeislun til jar­ar og orsaka­i mj÷g sn÷gga kˇlnun.á Vi­ ßreksturinn breyttist karbon e­a kolefni Ý halastj÷rnunni Ý nanˇdemanta, sem rigndi ni­ur yfir allt nor­ur hveli jar­ar, en samkvŠmt ■vÝ Štti a­ vera m÷gulegt a­ fina slÝka nanˇdemanta Ý j÷klum ═slands.á Loftslagsbreytingin og ÷nnur ßhrif ßrekstursins ß grˇ­urfar og umhverfi­ ors÷ku­u ˙tdau­a stˇru spendřranna. Ekki eru allir sßttir vi­ ■essa kenningu, langt ■vÝ frß.á Hvar er gÝgurinn eftir ßreksturinn? Var ßrekstur, sem ekki skilur eftir sig gÝs, nˇgu kraftmikill til a­ orsaka loftslagsbreytingar og ˙tdau­a?á VÝsindamenn eru a­ e­lisfari Ýhaldssamir, varkßrir og tortryggnir gagnvart nřjum kenningum.á Ůa­ mun ■vÝ taka nokkur ßr Ý vi­bˇt a­ finna g÷gnin sem kunna a­ sty­ja e­a ■ß a­ rÝfa ni­ur a­ grunni halastj÷rnukenninguna, ená ■etta er ˇneitanlega spennandi tÝmi Ý rannsˇknum ß ■essu svi­i.áá Bloggheimurinn er fullur af heitum deilum var­andi yngra holtasˇleyjarstigi­ og halastj÷rnuna, til dŠmis hÚrna og hÚrna.


ź SÝ­asta fŠrsla | NŠsta fŠrsla

Athugasemdir

1 identicon

┴hugavert innlegg, eins og alltaf frß ■Úr.

Kannski vŠri ekki ˙r vegi a­ bi­ja ■ig um a­ tengja tÝmaramma ■essarar halastj÷rnukenningu "hinnar sÝ­ari" (hin fyrri er Ý minum huga tenging vi­ ˙tdau­a risae­lunnar),á vi­ t.d. tÝmabili­ sem a­ Her­ubrei­ okkar er talin hafa myndast (svona til vi­bˇtar vi­ tilvitna­ra B˙­agar­a). E­a hva­ svo sem helst af ■eim glŠsilegu eldfj÷llum Ý nor­urhluta brotabeltisins okkar sem a­ myndu­ust ß sÝ­ustu Ýs÷ld og sem blasa vi­ leikmanni sem a­ upplřstur hefur veri­ um myndun ■ess landslags sem er ß ■jˇ­vegaslˇ­inni milli Mřvatns og J÷kuldals.

kve­ja

Einar

Einar Hj÷rleifsson (IP-tala skrß­) 24.2.2010 kl. 19:52

2 Smßmynd: Haraldur Sigur­sson

SŠll, Einar

Mˇbergsfj÷llin og allir staparnir okkar, eins og Her­ubrei­, eru myndu­ ß Ýs÷ld, og ■vÝ dßlÝti­ eldri en yngra holtasˇleyjarstigi­.á Sjßlfsagt hefur gosi­ ß holtasˇleyjarstiginu, en ■ar sem ■a­ var­i Ý a­eins um 1500 ßr, ■ß eru ■au ekki m÷rg gosin.á Ůau hafa veri­ gos undir j÷kli, ■ar sem allt hßlendi­ og meiri hluti landsins var undir Ýs.á

Ůa­ er n˙ b˙i­ a­ ganga frß ˙tdau­a risae­lanna fyrir 65 miljˇn ßrum og ■eim loftsteinsßrekstri nokku­ rŠkilega og nŠr allir sammßla um a­ ■a­ sÚ ekki lengur kenning heldur raunveruleiki.á Enn munu halda ßfram deilur um kenninguna var­andi holtasˇleyjarstigi­ og halastj÷rnuna, og ekki ljˇst hva­ ver­ur ofanß. á

Haraldur Sigur­sson, 24.2.2010 kl. 21:03

3 Smßmynd: Arinbj÷rn K˙ld

Takk fyrir ■ennan frˇ­leik.

Kve­ja a­ nor­an.

Arinbj÷rn K˙ld, 24.2.2010 kl. 21:58

4 Smßmynd: H÷skuldur B˙i Jˇnsson

Ůetta er mj÷g spennandi - takk fyrir ■etta.

Ef Úg man rÚtt ■ß er ein kenningin s˙ a­ ■a­ hafi komi­ miki­ bakslag Ý hlřnunina vegna ■ess a­ slokkna­ hafi ß hita/seltu fŠribandinu svokalla­a - ■ß vegna mikils magns ferskvatns sem kom vi­ brß­nun j÷kulbrei­anna Ý Nor­ur Evrˇpu og Nor­ur AmerÝku.

Er ■a­ ■ß rÚtt hjß mÚr a­ ■a­ sÚu ■ß ■essar tvŠr kenningar sem a­ keppast um hylli vÝsindamanna - e­a eru fleiri kenningar?

H÷skuldur B˙i Jˇnsson, 25.2.2010 kl. 12:40

5 identicon

Ůetta er alveg rÚtt. Ůa­ er ein vinsŠl kenning, sem var­ar risastˇrt st÷­uvatn sem mynda­ist vi­ su­ur r÷nd j÷kulbrei­unnar Ý Nor­ur AmerÝku. Ůetta vatn er neftn Lake Agazziz, Ý h÷fu­ ß Louis Agazziz, sem "uppg÷tva­i" Ýs÷ldina. Vatni­ ˙r Agazziz vatni braust fram ß yngra holtasˇleyjastiginu og heil ˇsk÷p af fersku vatni streymdi ˙t Ý Nor­ur Atlantshaf og sl÷kkti ß Golstraumnum um tÝma -- ■etta er kenningin, og margir eru enn hlynntir henni.á Sem sagt: ˙r nˇgu a­ velja var­andi kenningar um ■etta merka en stutta skei­ Ý jar­s÷gunni.á En nanˇdemantarnir?á Ein hvern veginn ver­ur a­ skřra ■ß, og langá lÝkleast a­ ■eir sÚu tengdir ßrekstri.á Enn ■arf a­ gera miklu meiri rannsˇknir ß ■essu svi­i, einkum ■arf annar hˇpur vÝsindamanna a­ kanna s÷mu l÷gin til a­ sannprˇfa a­ ni­urst÷­urnar sÚu rÚtar.

Kve­ja

Haraldur

haraldur sigurdsson (IP-tala skrß­) 25.2.2010 kl. 13:10

6 Smßmynd: H÷skuldur B˙i Jˇnsson

Ůetta skiptir au­vita­ miklu mßli upp ß framtÝ­ina - ef a­ kˇlnunin hefur or­i­ vegna ferskvatnsbl÷ndunar, ■ß getur ■a­ au­veldlega or­i­ aftur - ■.e. ef GrŠnlandsj÷kull brß­nar grÝ­arlega miki­ ß stuttum tÝma.

Ef aftur ß mˇti a­alßstŠ­a kˇlnunarinnar hefur veri­ ßrekstur halastj÷rnu, ■ß ■urfum vi­ a­ hafa minni ßhyggjur af ■vÝ a­ ■etta geti gerst aftur brß­lega (■ˇ ■a­ geti au­vita­ vissulega gerst, ■ß er ■a­ ˇlÝklegt).

Hver segir svo a­ vÝsindin sÚu ekki spennandi

H÷skuldur B˙i Jˇnsson, 25.2.2010 kl. 14:05

7 identicon

Ůa­ er erfitt a­ dŠma um hvort lÝkurnar ß ßrekstri lofteins e­a halastj÷rnu ß j÷r­u sÚu meiri e­a minni en lÝkurnar ß brß­nun GrŠnlandsj÷kuls.á En eitt er vÝst:á n˙ dregur ˙r myndun ß ■ungum, k÷ldum og s÷ltum sjˇ Ý ═shafinu, en til skamms tÝma var ■a­ ■essi ■ungi sjˇr sem keyr­i dj˙pan straum til su­urs og var mˇtorinn Ý hringrßs heimshafanna.á Ef miki­ dregur ˙r ■eim dj˙pstraumi ■ß er hugsanlegt a­ dargi ˙r Golfstraumnum og mikil kˇlnun ver­i ß nor­ur slˇ­um.

Kve­ja

Haraldur

haraldur sigurdsson (IP-tala skrß­) 25.2.2010 kl. 20:10

BŠta vi­ athugasemd

Ekki er lengur hŠgt a­ skrifa athugasemdir vi­ fŠrsluna, ■ar sem tÝmam÷rk ß athugasemdir eru li­in.

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband