Frsluflokkur: Elfjll geimnum

Hetjan Galileo Galilei

Tungl Galleseir fddust bir ri 1564, William Shakespeare og Galileo Galilei. Innan skamms er v 450 ra afmlisdagur eirra. Frbrir hfileikar Galileo komu fljtt ljs Pisa talu og strax unga aldri var hann orinn leiandi stjarna elisfri og strnufri. a mun hafa veri kringum 1590 a Galileo sannfrist um a kenning plska mnksins Nikolaus Kpernik vri rtt: a slin vri mipnktur slkerfisins og a jrin og hinar plneturnar snrust umhverfis slina. etta braut algjrlega bga vi kenningu kirkjunnar um a jrin og mannkyni vri mija alheimsins.

a voru tilraunir, sem Galileo geri ri 1609, sem fri honum snnunina og sannfri hann um byggingu slkerfisins. Hann hafi frtt af merkilegu tki, sem var uppgtva af gleraugnasmi Hollandi og geri mnnum frt a sj hluti mikilli fjarlg. Galleo byrjai n a sma sinn fyrsta sjnauka. Hann slpai sjlfur glerlinsurnar og innan skamms var hann kominn me stjrnukki, sem stkkai tta sinnum. Sidereus Nuncius

Hann stefndi kkinum beint tungli og geri strax merka uppgtvun: tunglinu er jarfri og ar eru fjll og ggar. Tungli er alls ekki sltt og fga eins og spegill, eins og fyrri kenningar hldu fram. Plnetur og tungl voru v me yfirbor sem lktist jru. Myndin til hliar snir teikningar hans af tunglinu, sem birtust ritinu Sidereus Nuncius ea Stjrnuboinn ri 1610. Nst stefndi hann stjrnukkinum plnetuna Jpiter og geri ara enn merkari uppgtvun. Hann s a a voru fjgur tungl, sem snrust kringum Jpiter nokkrum dgum: Io, Europa, Ganymede og Callisto. etta var sem sagt alveg eins og Kpernik hafi haldi fram um slkerfi.

En hann ori ekki a leysa fr skjunni vegna tta vi kalska rannsknarttinn. eir hfu brennt Giordano Bruno bli nokkrum rum ur (ri 1600) fyrir kenningar hans um slkerfi. a hefur veri sagt a kalska kirkjan talu hafi essum tma veri svipu og kommnistaflokkur Kna dag: stofnun ar sem stu valdamenn urfa ekki a hlnast siareglum samflagsins, en halda llum almenningi skefjum.

Galileo reyndi a semja vi kirkjuvldin talu, en gekk seint. Loks ri 1632 gaf hann t meistaraverki Systema Cosmicum ea samrur um tv heimskerfi. Myndin til hliar snir titilbla essa merka rits. Hr setur hann fram kenninguna um heimsmynd ar sem slin er mija kerfisins. Hann tekur ekki til greina heimsmynd danska stjrnufringsins Tycho Brahe, ar sem jrin var mija kerfisins. En Tycho hlt v fram a jrin vri of str og ung til a snast umhverfis slu. Margir telja a Systema Cosmicum s skemmtilegasta vsindarit allra tma. Bkin var fyrst gefin t tlsku en sar dd latnu. Enn er hgt a eignast eintak af fyrstu tgfu ritsins hj bksala nokkrum Ritterhude skalandi, fyrir $25 sund.

Maurinn var sem sagt ekki miju heimsmyndar Galiles. Kalska kirkjan dr hann strax fyrir rtt ri 1633 og eftir miki ref dr Galle kenningu sna opinberlega til baka rttinum: jrin getur ekki snist umhverfis slu. rtt fyrir a er sagt a strax og dmurinn var upp kveinn hafi Galileo muldra En hn hreyfist n samt! Galile hafi veri hta pyntingum, hann var a falla kn fyrir rttinum og sat stofufangelsi a sem eftir var vinnar. Hann var samt ekki af baki dottinn og a er ekki laust vi hBk Galiles nlistanum. valda skemmdum m miki er af gervihnttum, ar snnaissance study. nto a basaltic dike that trends abou sari skrifum hans stofufangelsinu: g fylgi ekki kenningu Kperniks og hef ekki veri fylgjandi eirri kenningu san mr var skipa af rttinum a skifta um skoun. Galle dmdur

Bk Galiles Systema Cosmicum var a sjlfsgu bnnu ar til ri 1835, egar kalska kirkjan tk hana af bannlistanum. ri 1992 lsti kalska kirkjan v formlega loks yfir, a kenning Galiles hefi veri rtt.


Hvers vegna eru strstu eldfjll slkerfisins Mars?

Mars og jrN er amerskur jeppi ferinni yfirbori plnetunnar Mars og hann er me ngilegt eldsneyti innanbors til a keyra og kanna fjrtn r. Vi munum v f miki fl af jarfrilegum (marsfrilegum?) upplsingum um essa merkilegu plnetu nstu rin. g b spenntur eftir v a eir senda jeppann upp Olympus Mons, sem er hsta og strsta eldfjall slkerfi okkar, um 22 km h. J, og flatarml eldfjallsins er meir en risvar sinnum flatarml slands. Hvernig getur essi litla plneta mynda strstu og hstu eldfjll slkerfisins? Mars er a mrgu leyti allt ru vsi en jrin, eins og fyrsta myndin snir. Hr er Mars til vinstri og jrin til hgri. Ekki er Mars ru vsi einungis yfirbori, heldur einnig a innri ger. Elisyngd rauu plnetunnar er aeins 3,94 g/cm3, en jrin er me miklu hrri elisyngd: 5.52 g/cm3. En Mars er miklu minni en jrin. Skorpuykkt Marsannig er verml Mars aeins helmingur af vermli jarar og Mars er v aeins me um 10% af massa jarar. Lgri elisyngd bendir til a kjarninn Mars s anna hvort ltill ea innihaldi lti jrn. Veikt segulsvi plnetunnar bendir einnig til a kjarninn s ekki lengur fljtandi og v sennilega orinn fremur kaldur.

Flekahreyfingar jarskorpunnar er eitt af hfueinkennum jararinnar. Hins vegar eru flekahreyfingar litlar ea nr ekktar Mars. Ef til vill er risastra gili Valles Marineris Mars mynda vi flekahreyfingar, en umdeilt. a m skifta plnetunni tvennt. Suur helmingurinn hefur helmingi ykkari skorpu (80 km, rauu svin kortinu fyrir ofan) og meira hlendi eins og myndin fyrir ofan snir, en norur helmingurinn er me tiltlulega unna skorpu (ca. 30 til 40 km, blu svin). Olympus MonsSkopran Mars er a mestu ger r basalti og hefur eldvirkni v veri mjg mikilvg plnetunni ur fyrr. a er vsbending um a einhver eldgos hafi ori sustu milljn rin, en eldvirkni er n mjg ltil. ar sem flekahreyfingar eru ekki til staar, hafa eldgosin veri mjg stabundin og mjg h eldfjll hlaist upp, eins og Olympus Mons. Ef til vill eru tveir ttir, sem gera Mars kleift a mynda hstu eldfjll slkerfisins: venju ykk skorpa og stabundin eldvirkni. Tali er, a miki hafi dregi r eldgosum Mars en eru mjg ung hraun sjanleg. Aftur beinist athyglin a Olymus Mons fjallinu, ar sem askjan toppnum er engin smsmi, eins og sasta myndin snir. Askjan  Olympus Monsessi 2 km djpa askja er um 90 km verml ea heldur strri en allur Faxafli. a er augljst a hn hefur ekki myndast vi einn atbur, heldur er askjan stra Olympus Mons afleiing af fimm misgmlum skjumyndunum, sem hver hefur skili eftir sinn hring.


Steinninn Jake Mars

Jake  MarsJeppinn Curiosity heldur fram a ferast um yfirbor plnetunnar Mars og gera merkar athuganir. Nlega su eir stra steininn, sem er sndur myndinni fyrir ofan og nefndu hann Jake. a er mannlegt, jafnvel fyrir vsindamenn, a f strax huga fyrir strstu steinunum hverjum sta. Hann Jake er um 25 cm breidd. beindu eir Rentgen geislum snum a steininum til a kanna efnasamsetningu hans. Efnagreiningatki gefur upplsingar um magn af llum helstu frumefnum steininum. Efnarof MarsEfnarofi er snt nstu myndinni. ar kemur ljs a sennilega er steinninn str hraunmoli. Kvikan sem hann myndaist r er fremur rk af frumefnunum natrum, li og kalum, en snau af jrni, magnum og nikkel. A llum lkindum er etta bergtegund r kvikurinni sem vi nefnum alkali basalt seruna. Hana m meal annars finna Snfellsjkli og Vestmannaeyjum. Hr er mynd af kvikurinni Snfellsjkli. Snfellsjkull kvikurMig grunar a steinninn Jake s af tegundinni trakbasalt, hawaiit ea mugearite, ar sem g hef sett raua hringinn myndina. Vel minnst: trakbasalt er kvikutegundin sem gaus r toppgg Eyjafjallajkuls ri 2010.

Sklin Hrossatungum

Hrossatungur ggura hefur aldrei fundist ggur eftir loftstein slandi - ekki enn. g var v spenntur fyrir a kanna sklina sem er sunnan til Hafnarfjalli, Hrossatungum. Sklin er snd fyrstu myndinni, me Skarsheii bak vi. Myndirnar tk Ragnar Axelsson einnig dag. Hr er greinileg skl ea ggur, svi, ar sem ekki hefur gosi eftir sld. Auvita hafa loftsteinar falli slandi, en rof jkla hafa urrka t ll vegsummerki eftir . Var hr gur kanddat? g fr vi upp Hafnarfjall dag, samt Birgi Jhannessyni og fjlskyldu hans. Sklin er mjg falleg og vel ess viri a skoa. Hn er um 200 m lng fr SV til NA og um 150 m vdd. Mesta dpi hennar er um 50 m. Botninn er slttur og klddur mjkum og ykkum mosa. Ekkert gil skerst niur sklina og er hn v mjg regluleg laginu og reyndar ungleg. Brnir sklarinnar eru r basalti. etta er fremur ykkt basaltlag, og va me stra stula, sem liggja lrttir, eins og sjst oft berggngum. Eystri brn sklarinnar er hst og ar hefur basalti veri rofi tluvert, sennilega af yfirgangs skrijkuls. a er ekkert a finna hr, sem bendir til loftsteinsreksturs. HrossatungurLoftsteinsggar sna viss einkenni sem greina fr gosggum. ar meal m nefna srkennilega sprungumyndun berginu umhverfis, myndun af tinnu-lku gleri sem verur til vegna brnunar, og einnig lag af ur og grjti, sem hefur kastast upp r ggnum. Hr er ekki slkt a finna. Sklin er v gosggur, en hva er hann gamall? Eldstin sem myndai Hafnarfjall er um 4 milljn ra gmul og hefur Hjalti Franzson meal annara kanna hana. Ggurinn er v mun yngri en virkni Hafnarfjallseldstinni. Hann er sennilega tengdur myndun af mbergi og ursabergi, sem finnst her grennd. er aldur hans sennielga fr lokum saldar ea innan vi eitt hundra sund ra. seinni myndinni m sj hpinn ggbrninni, inni raua hringnum. Leitin af loftsteinsgg slandi heldur v fram.......

Ferin til Mars

Gale ggurEftir 6. gst 2012 munu berast til jarar alveg njar upplsingar um plnetuna Mars ef allt gengur vel. ann dag fer fram einhver djarfasta og ef til vill httulegasta geimfer sem ger hefur veri. mun NASA geimfari Curiosity, ea s forvitni, lenda rauu plnetunni. Lendingin er flkin og strkostlegt verkfrilegt afrek - ef vel fer. Geimfari kemur inn lofthjp Mars ofsa hraa, sem er um 20 sund km klukkustund. Vandi verkfringanna er a draga algjrlega r hraanum aeins sj mntum annig a geimfari fi mjka lendinu egar sex hjlin snerta yfirbor plnetunnar. Mons OlympusSan ekur Curiosity af sta um yfirbori Mars, eins og mealstr jeppi, sem er tbinn miklum fjla af mlitkjum og hefur reyndar um bor heila rannsknastofu til knnunar hugsanlegu lfrki yfirbori Mars. a er frbrt myndband um lendinguna Youtube hr http://www.youtube.com/watch?v=YiA0VE8La5ECuriosity lendir inni Gale loftsteinsggnum, en hann er engin smsmi. Gale ggur er um 154 km verml og honum mijum er tindurinn Mount Sharp, sem er 5, 5 km h. Myndin til hliar snir Gale. Mars eru einnig margir ggar af eirri tegund sem myndast vi eldgos og sumir eirra eru risastrir. Strstu eldfjll slkerfinu eru Mars. Eitt a strsta er fjalli Olympus Mons, sem er 550 km verml og 21 km h. essi mikli risi meal eldfjallanna, sndur myndinni til hgri, er v svipaur ummls og allt sland, og tu sinnum hrri. Vi bum v ll spennt eftir frttum fr Curiosity.

Sveipir Mars

Yfirbor Marsegar g horfi essa mynd, dettur mr fyrst hug glfteppi, sem g ekkti vel einu sinni, en a er auvita rangt. essi mynd var tekin nlega af yfirbori plnetunnar Mars, nlgt mibaug, og snir hn yfirbori miklu betur en nokkru sinni fyrr. a sem vekur strax furu eru sveipir, spralar ea rllur myndinni, sem minna neitanlega a hvernig skelin kuung er undin upp.Hraun  Hawaiessir spralar eru fr 5 til 30 metrar verml. Hvernig hafa eir myndast? Ein hugmyndin er s, a sveipirnir ea spralarnir myndist yfirbori hrauna, og a hr s komin ein snnun um stra hraunflka essu svi plnetunni rauu. g lt fylgja hr me tvr myndir af slkum sveipum, sem eru teknar yfirbori ungra hrauna Hawai. Lesandinn getur svo dmt um hvort etta s lkleg skring.Hraun me sveip  HawaiEn a er fleira merkilegt myndinni fr Mars. Eitt eru blur yfirbori, sem gtu veri gasblur hrauni, og hitt atrii eru tglarnir, sem einkenna allt yfirbori. eir minna neitanlega a mynstur sem verur til yfirbori vegns stulabergsmyndunar hrauni. En snum aftur af sveipunum Mars. Taki eftir a eir eru ALLIR me hgri snning. A minnig mig stareynd, a um 90% af llum tegundum kuunga eru einnig me hgri snning. Er essi stuga snningsstefna sveipunum h stefnu hraunrennslis?

Koltvox straumar Mars

figure_S1Mars er tluvert minni en jrin og nokku fjr slu. Enda er kalt Mars, og meal hiti yfirbori kringum −55 C. heimskautunum fer kuldinn alla lei niur −143 C. En samt sem ur er fjldi af merkjum yfirbori Mars um a einhvers konar vkvi hafi runni hr, mynda gil, gljfur og margskonar farvegi. Fyrsta mynd snir slkt landslag Mars. Taki eftir mlikvaranum. N getum vi vel s ll smatrii plnetunni. Margir tldu a hr vru merki um a vatn hefi runni yfirbori rauu plnetunnar ur fyrr, en san hefi allt frosi. Njustu upplsingar eins og essi mynd benda til ess, hins vegar, a enn s rof gangi Mars, og jafnvel heimskautasvunum, ar sem fimbulkuldi rkir. Vsindariti Physics Today telur a ein af sj merkustu uppgtvunum rsins 2011 s fundur af miklu magni af frosnu koltvoxi jru Mars. Getur a veri, a farvegirnir Mars su ekki eftir vatn, heldur strauma af koltvoxi?co2 phase diagramVi skulum lta seinni myndina, sem snir fasaskifti koltvoxi, egar breytingar hita og rstingi eiga sr sta. Vi erum vn v a fast efni, eins og s, breytist vkva vi hitun. En eins og myndin snir, breytist frosi koltvox gas undir kringumstum eins og eim, sem n rkja Mars -- sj rauu rina myndinni. Frosi koltvox breytist beint gas vi lgan rsting (minni en 5 loftyngdir - atm.), egar hitastig er undir mnus 56 stigum Celsus. Ein strkostleg hugmynd sem n er vinsl er s, a fasaskiftin koltvoxi breyti efninu beint r frosnu standi og yfir gas Mars. Vi a getur gasi mynda strauma yfirbori, sem orsaka rof og flytja me sr sand og grjt. a er rtt a minnast ess, a koltvox gas er fremur ungt. Jru er a til dmis tluvert elisyngra en andrmslofti okkar. a er erfitt a hugsa sr hvernig slkir straumar lta t. Sennilega eru eir lkastir gjskuflum Jru, en munurinn er s, a Mars eru straumarnir skaldir.

Mikil fegur hjp jarar

NorurljsEitt fegursta myndasafn sem g hef s nlega er fr fer alja geimfarsins umhverfis jru. essar merku myndir er til dmis hgt a skoa vefsu Vimeo hr: http://vimeo.com/32001208 Myndirnar voru teknar fr v gust til oktber ri 2011, egar geimfari var um 350 km h yfir jru. a er margt furulegt sem kemur hr ljs, en strkostlegust eru norurljsin, sem myndast um 100 til 300 km h. g hafi aldrei fyrr gert mr grein fyrir hva norurljsin eru nearlega. au myndast egar slvindurinn streymir inn miklu magni af rafeindum inn a jrinni. Rauu norurljsin munu myndast egar kfnunarefnisatm vera fyrir eindum r slvindinum. Einnig er gaman a fylgjast me hvtum eldingablossum ar sem strir stormar geisa, einkum hitabletissvum jarar. Annar berandi ttur eru allar upplstu borgirnar jru, og eru ljsin nr samfelld sumum svum. Egyptalandi er ljsadrin bkkum rinnar Nlar trlega mikil, eins og glandi gulllitur bori alla lei norur Mijararhaf. a er raforkan fr vatnsorkuverum Aswamstflu sem kemur hr ljs.

Fyrstu myndir af Merkr

mercur1 dag birti NASA fyrstu myndirnar af plnetunni Merkr, en geimfari Sendillinn (Messenger) fr braut umhverfis Merkr hinn 17. marz. N mun Sendillinn vinna heilt r vi a mynda, mla og rannsaka Merkr vandlega. a er tiltlulega lti vita um essa plnetu, meal annars vegna ess, a maur arf a horfa nstum beint slina til a sj Merkr sjnauka., en hann er plnetan nst slu. Vi vitum a yfirbori er aki ggum eftir rekstra loftsteina og einnig er vita a Merkr hefur stran jrnrkan kjarna eins og jrin, en lkt tunglinu. Jrnkjarninn er hlutfallslega miklu strri en jrinni, og heildar elisyngd plnetunnar Merkr er v einnig venju mikil. messengerSem sagt: allt ruvsi heimur en vi eigum a venjast. Yfirborshitinn sveiflast trlega miki yfir slarhringinn, ea fr −183C til 427C. a er v hugsandi a s finnist skugga botni sumum ggunum. Tvr myndir fylgja hr me af Merkr, nnur tekin fjr en hin nr yfirbori.

Iunn er orin Heit! - Eldfjll Venusi

VenusN egar verulega er a draga r eldvirkni Fimmvruhlsi er kominn tmi til a lta kringum sig og veita rum eldfjllum athygli. etta sinn eru a eldfjllin plnetunni Venusi, en nlega kom ljs a au eru sennilega virk. tt Venus s lk jru margan htt, er etta mjg skrtinn og hollur staur. Hr er yfirborshitinn hvorki meira n minna en 450 stig (ng til a bra bl), og lofthjpurinn er svo ungur og ykkur a loftrstingur yfirbori er eins og a vera kafi sjnum jru 1000 metra dpi. Lofti er um 97% koltvox, en auk ess eru sk sem eru samansett af rsmum a af brennisteinssru. Lofthjpurinn er svo ykkur a yfirbor plneturnar hefur ekki sst, nema radar. Venus hefur verml sem er aeins 330 km minna en verml jarar, en samt virast jarkraftarnir vera allt arir. Hr eru ekki flekahreyfingar berandi, en stainn er mjg miki af stkum og strum eldfjllum, og eru mrg eirra miklir risar sem eru 100 til 300 km verml. Alls eru ekkt um 1740 eldfjll Venusi. Mrg eru dyngjur, en sum eru eins og stjrnur laginu, me fjlda geisla sem stafa t fr fr mijunni. essi eldfjll eru nefnd arachnoids, vegna ess a au lkjast kngul me margar lappir. Pnnukkuhraun

Yfirbori er frekar ungt, ef dma m t fr eirri stareynd a ekki finnast margir ggar eftir loftsteinsrekstra Venusi. Enn hfum vi ekki ori vitni af eldgosum Venusi, en njustu athuganir sna a sum eldfjllin eru heit og v sennilega virk. Myndin sem fylgir er af fjallinu Idunn Mons (Idunn er auvita Iunn)

Geimfari Venus Express hefur gert mlingar sem sna ung hraun hlum Iunnar og m frast um a feralag frekar hr.

Eldfjalli Iunna er algengt a vsindamenn sem stunda geimrannsknir gefa fjllum nafn sem er tengt goafri missa landa jru. annig eru ll goin og guirnir norrnu goafrinni komin t geiminn. Allir slendingar muna sjlfsagt a norrnu goafrinni er Iunn gyja endurnjunar, yngingar, hreinsunar, ltleysis, breytinga, eftirvntingar og barna.


Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband