Bloggfrslur mnaarins, desember 2009

Unobtainium og Kvikmyndin Avatar 3D

Avatar 3D frumefnatflunni ea lotukerfinu eru talin alls 118 frumefni sem eru mguleg heimi okkar. ar af eru 94 ekkt frumefni sem koma fyrir nttrunni. Hin frumefnin eru gerviefni, sem hafa veri bin til msum tilraunum, en au eru ekki jafnvgi og hverfa um lei. a njasta er frumefni nmer 118, sem ber nafni Ununoctium og var framleitt kjarnaofni Rsslandi ri 2006. N virist enn eitt frumefni vibt btast hpinn, en a er Unobtainium, sem finnst miklu magni plnetunni Pandru, eins og kemur n fram kvikmyndinni Avatar 3D. Vel vopna li Bandarkjamanna rst inn Pandru ri 2154, til a hefja nmugrft hinu vermta frumefni Unobtainium (sl. fnalegtum?). Grgi, rnyrkju og grfustu nttruspjllum er hr stillt upp andspnis innfddum jflokki, sem nefnast Navi, en eir lifa stt og jafnvgi vi nttruna. Kvikmyndin er strkostleg, einkum fyrir tlvuvinnu me GCI tkni, en allt fer vel endanum. En myndin er listaverk og mjg hrifamiki rurstl sem mun marka tmamt, a mnu liti.UnobtainumBoskapur hennar er hreinn og tr, einmitt n egar almenningur um allan heim er a vakna af vondum draumi varandi spillingu umhverfis okkar og htulegra loftslagsbreytinga. a kemur ekki fram myndinni til hvers nota tti hi vermta og eftirstta Unobtainum. etta er ekki fyrsta sinn sem heiti Unobtainium kemur fram dagsljsi. kringum 1960 notuu bandarskir flugverkfringar nafni Unobtainium fyrir lttan og sterkan mlm sem eir sttust eftir en gtu ekki fengi flugvlarnar, en a er efni ttanum. Sovtrkin stu llum birgunum af ttanum eim tmum Kalda Strsins og vildu ekki lta af hendi. San hafa verfringar nota nafni fyrir ll myndu efni sem eir vildu helst hafa vi hendina en eru ekki enn uppgtvu ea fanleg. Satt a segja var g alveg hissa v a James Cameron skyldi nota nafni Unobtainum kvikmynd sinni, og leyfa sr slkan prvat brandara, sem kynni a gera hluta verksins a gamanmynd. James Cameron leyfir sr annan prvat brandara myndinni, egar hann skrir plnetuna Pandru. grsku goafrinni er Pandra fyrsta konan.fanlegtumHenni var gefin askja ar sem guirnir komu fyrir msum gjfum, me eim fyrirmlum a hn skyldi ekki opna skjuna. En Pandra var gdd kvenlegri forvitni, og gat ekki staist freistinguna. slapp r skjunni allt hi illa, sjkdmar, hgmi, fund, og fleiri mannlegir brestir. Nest skjunni var vonin, en Pandra skellti lokinu ur en vonin komst t. Avatar er vonin sjanleg.a er enginn gu essari mynd, heldur er nttran sjlf mikilvgasti og sti krafturinn. En etta hafa lengi veri skilaboin fr Hollywood, til dmis me myndunum Dancing with wolves og Pocahontas. tt eir innfddu su blir, er myndin Grn, og mikil deila herna. Sjlfsagt mun mrgum haldsmnnum ykja boskapurinn rangur og ganga of langt mti stefnu um invingu og framfarir, en Hollywood hefur n yfirleitt fari snar eigin leiir eim mlum (a undanskildum leikurunum Ronald Regan, John Wayne og Charlton Heston).

Io og Hgmagirnd mn

Io er ekki pizzaVinkona mn er stjrnufringur sem starfar hj Jet Propulsion Laboratory Kalfornu og vinnur a rannsknum Io, en a er eitt af fimm tunglum sem svfa umhverfis plnetuna Jpiter. Io er dlti strra en tungli okkar, og hefur ekki neitt andrmsloft, en Io hefur a sem meira er: mrg virk eldfjll! Strkostlegar uppgtvanir voru gerar Io eftir a bandarsku geimfrin Voyager 1 og Voyager 2 sigldu grennd vi a fyrst 1977 og hafa sent san grynni af upplsingum til jarar. essi geimfr eru enn virk og ferinni um geiminn. a var kringum 1995 a vinkona mn sagi mr a fundist hefi fjldi af ur ekktum eldfjllum Io og n yrfti a gefa eim llum nafn. Hn vildi endilega skra eitt hfui mr, en s er reglan a Io vera allir ggar a bera nafn goa ea gua ea jsagnapersna.Sigurur FfnisbaniHaraldur gekk ekki upp, en Sigurd gti gengi, hfu Siguri Ffnisbana. Eins og kunnugt er vi lestur Vlsungasgu, er Sigurur ein af stru hetjunum fornnorrnum jsgnum. Hann drap til dmis drekann Ffnir, baai sig bli hans, drakk a lka og steikti hjarta og t. Hr me fygir trrista sem snir Sigur drepa drekann Ffni. annig kom til a eldfjall Io heitir Sigurd Patera og er skrt hfu mr, og a er bara gott fyrir hgmagindina, ekki satt? Patera er lsing eldfjalli sem stjrnufringar nota, egar a er flatt t eins og str spudiskur hvolfi ea a form sem vi nefnum dyngja slensku. Myndin fyrir nean snir eldfjalli Sigur Io.Sigurd PaterNafni Io er reyndar nokku srstt, en grsku goafrinni var Io mr sem var stfangin af Zeus (sem er s sami og Jpiter), og breyttist Io k til a fela sig fyrir Heru, hinni afbrissmu eiginkonu Zeusar. Tngli Io var uppgtva af sjlfum Galileo Galilei ri 1610, eftir a hann hafi fundi upp og sma fyrsta sjnaukann. nnur slensk heiti Io eru Vlund og Surtur, og svo auvita Loki, sem er ef til vill strsta og virkasta eldfjall slkerfinu okkar. Sigurur hefur ekki gosi san athuganir hfust, en aftur mti er Loki kraftmesta eldfjalli slkerfinu, og er stugt gjsandi san hann var uppgtvaur ri 1979. Mynd tekin af Io a nttu til er snd hr fyrir nean, og snir vel a allt er glandi eldgosum. Hitinn sem streymir fr Loka er meiri en fr llum eldfjllum jarar. Nttin  Io Loka er risastr askja sem er yfirleitt full af heitum hraunum og er etta sennilega virk og fljtandi hrauntjrn. Eftir Voyager leiangrana var tungli Io kanna af geimfarinu Galileo, sem hafi innrauan geislahitamli um bor. kom ljs a sum hraun sem renna Io dag eru 1400 til 1700 stig celcus, ea tluvert heitari en hraunkvika sem rennur yfirbori jarar (heitasta hraun sem vita er um slandi var um 1240 stiga heitt). Hvernig stendur essum mikla hita Io? jru runnu 1500 stiga heit hraun mjg snemma jarsgunni, ea fyrir um einum til tveimur miljrum ra. Slk hraunkvika er kllu komatit, me mjg htt innihald af magnesum, og hn er talin myndast vi miklu hrra brslustig mttli jarar. Sem sagt: egar jrin var heitari en dag. Leifar af fornum komatit hraunum finnast Suur Afrku og Kanada dag. J, en hvers vegna er Io heitari og me fleiri eldgos en nokkur nnur plneta ea tungl? Hitaorkan er sennilega tengd breytilegum krafti sem myndast af adrttarafli Jpiters Io. Tungli Io er sporskjulagari braut umhverfis risann Jpiter, og hverri hringfer kreistir Jpiter Io eins og egar vi kreistum safarka appelsnu milli handanna. Mikill hiti myndast inn Io vi etta, sem veldur hita og eldgosum yfirbori. En gos Io eru ekki aeins mjg t, heldur stendur strkurinn hrra en nokkur nnur gos heimi. Tv gosStrkarnir ea gossk fr eldfjallinu Pele Io hafa mlst 300 til 460 klmetrar h, en Pele gs nr stugt. Hsti gosstrkur jru var egar Tambora Indnesu gaus ri 1815, og ni hann 42 klmetra h. Skringin er a hluta til tengd v a adrttarafl Io er aeins einn sjtti af adrttarafli jarar. Gosin Geysi mundu fara upp 20 klmetra h ef adrttarafl jarar vri svo lgt. En strkarnir Io eru ekki myndair vi venjuleg sprengigos, heldur eru eir a mestu leyti brennisteinsefni. San fellur brennisteinn niur yfirbori og gefur Io sinn srkennilega litarhtt, eins og ofbku pizza. Eitt merkilegasta atrii varandi Io er a hr sjst mjg fir ggar yfirbori, sem hafa myndast vegna rekstra vi loftsteina. Ef vi ltum tungli okkar, til dmis, finnast loftsteinaggar llu yfirbori ess. Skringin er s, a yfirbor Io er mjg ungt og alltaf a endurnjast, eins og yfirbor jarar, en yfirbor tunglsins er gamalt, og hefur ekki endurnjast um rj miljara ra. Tungli varveitir alla sguna um loftsteina rekstra, en jrin og Io eru eins og sklatafla sem er strokin og hreinsu eftir hvern tma. Io eru a stug eldgos sem hreinsa tfluna og endurnja yfirbori; jru eru a flekahreyfingarnar.Tvashtar gosstrkurUppgtvanir og rannsknir Io og rum undrum geimsins eru a mestu leyti vegna geimskota sem voru ger fyrir nokkrum ratugum. a hefur teki mrg r a taka mti og vinna r upplsingunum sem eru enn aberast til jarar. v miur verur n langt hl framundan, ar sem mannkyni hefur dregi miki r geimrannsknum undanfari. Barnabrn okkar munu vafalaust saka okkur um vanrkslu essu svii framtinni.

Snorri goi: fyrsti Jarfringurinn?

ingvellir eftir Collingwoodegar g lst upp Stykkishlmi var alltaf liti Helgafell sem einstaklega merkan sta. Ekki mun a hafa veri vegna kristni, enda var felli gert helgt nundu ld af heiingjanum rlfi Mostraskegg, heldur var viringin tengd eim persnum slandssgunnar er bjuggu Helgafelli ur fyrr, einkum eim Gurnu svfursdttur og Snorra goa orgrmssyni. g hef alltaf haldi a Snorri goi (963-1031) hafi veri frekar ltill og skllttur karl, en hann var sennilega einn frasti stjrnmlamaur slandssgunnar - og virist einnig hafa haft tluvera ekkingu hva snertir jarfri. Hann Snorri barst aldrei miki . egar rist var til utanfarar verzlunarfer 14 ra aldri var tbnaur hans annig: En Snorri var svartri kpu og rei svrtu merhrossi gu. Hann hafi fornan trogsul og vopn ltt til fegurar bin. Sar er honum annig lst Eyrbyggju: Snorri var mealmaur h og heldur grannlegur, frur snum, rttleitur og ljslitaur, bleikhr og rauskeggjaur. Hann var hgvr hversdaglega. g vil minnast hr tt Snorra goa kristnitku alingi. Kristnitakan slandi ri 1000 er einn merkasti atburur sgu landsins, ekki vegna ess a atbururinn hafi hrif trarfari, heldur vegna ess a hann gefur venjulega innsn stjrnml eim tma og einnig ekkingu jarfri. etta atvik Lgbergi er eitt af rfum tilvikum ar sem fjalla er um nttrulegt umhverfi slendingasgum. Hr var minnst jareld, ekki vegna ess a strkostlegar nttruhamfarir voru gangi, heldur eingngu vegna ess a hann hafi stjrnmlalega ingu. Sagan er alekkt, en helstu tti eru sem hr segir: Erindrekar Noregskonungs, Gissur og Hjalti, gengu til Lgbergs ingvllum og bouu kristna tr. egar Gissur og Hjalti luku mli snu var uppi ftur og fit. Sgu kristnir menn og heinir v nst upp frii sn milli og leit t fyrir a sland yri tv rki. orgeir Ljsvetningagoi og lgsgumaur var fenginn til a fella rskur essu mli. Sannfringakraftur orgeirs Ljsvetningagoa ri rslitum. mean essu st kom maur hlaupandi og sagi a jareldur vri byrjaur lfusi og a hann stefndi b rodds goa. Heinir menn sgu Eigi er undur a guin reiist tlum slkum Snorri goi a Helgafelli mlti . Um hva reiddust goin , er hr brann hrauni, er n stndum vr . ar me flutti Snorri goi slenska menningu t r forneskju og hjtr, inn meira raunsi, ar sem hamfarir eins og eldgos eru nttruviburur, og ekki stjrna af reium guum. Merkilegast vi ennan atbur er vsbendingin um a Snorri goi gat greint bergtegund, eins og basalt bergi ingvllum, og tta sig v a a var hraun a uppruna. g s hann anda, standa Lgbergi og stappa niur ftinun ofan hrauni, orum snum til herzlu. Hrauni sem Snorri goi st er ingvallahraun, runni fyrir um nu sund rum. En hann ttai sig v a etta gamla gr berg var mynda eldgosi. etta er mjg mikilvgt atrii, v almennt voru frimenn ti hinum stra heimi ekki bnir a tta sig vi a gamalt basalt vri hraun a uppruna fyrr en ntjndu ldinni.Kristnitkuhraun  Sigmundur EinarssonVar Snorri goi fyrsti jarfringurinn? Svnahraunsbruni norur af rengslum Hellisheii mun vera eldgosi og hrauni sem kom vi sgu Lgbergi. Me geislakolamlingum hefur veri stafest a Svnahrauni rann um 1000. Ekkert anna hraun rann essum slum um svipa leyti svo a er nokku ljst a sendiboinn Alingi hefur veri a segja fr essum jareldi. Jarfrikorti eftir Sigmund Einarsson og Kristjn Smundsson, sem fylgir hr me, snir eldrauu svin, en a eru hraun runnin um etta leyti. Elsta lsing af kristnitkunni alingi mun vera slendingabk Ara fra orgilssonar, fr um 1130. Ari nam og marga fri a uri dttur Snorra goa, enda einn af afkomendum hans. a er v merkilegt a Ari fri minnist ekkert tt Snorra goa. Hins vegar kemur umfjllun um Snorra goa og jareldinn fram Kristni sgu, en sumir telja a Sturla rarson (12141284) hafi rita hana. g lt fylgja hr me vatnslitamynd af ingbrekku ingvllum, eftir enska listamanninn W.G. Collingwood (1897). Var Lgberg annig tltandi ri 1000? Collingwood kom lka vi sgu Helgafelli, ar sem hann grf upp leii Gurnar svfursdttur og var fyrir vonbrigum me a finna aeins bein og sptur, en ekkert gulli.

Nna Tryggvadttir og Surtseyjargosi

Gos1964Einn af nemendum Finns Jnssonar og sgrms Jnssonar um skei var Nna Tryggvadttir (1913-1968) fr Seyisfiri. Hn dvaldi lengi New York ar sem hn mlai frbr abstrakt-expressionista verk sem vktu mikla athygli. tt verk hennar vru ll abstrakt, var kjarni eirra slenskt landslag. a er augljst tveimur mlverkunum sem hn nefndi Gos, mlu rtt eftir a Surtseyjargosi hfst 1963. essar myndir eru Listasafni slands: olumlverki Gos 1964 (131,5 x 105 sm; LI-01383) og krtarmynd sem er sennilega skyssa fyrir mlverki (LI-04168). Nna mun hafa flogi yfir eldstvarnar og litavali ber a me sr, v a endurspeglar liti og fer gosmekkinum og skunni ungu eynni sem var a vaxa r hafi. Myndformi hefur ll einkenni mynda Nnu, ferhyrningar ea kassar eru berandi, en hr n eir vel a gefa hugmynd um sprengingu og mikinn kraft gosinu, sem ttir allt brot. Mr finnst litavali einstaklega vel heppna, ar sem brnu littnarnir n alveg litunum gosmekkinum og skunni Surtseyjargosinu, eins og mefylgjandi myndir sna.SyrtlingurAnnars er ferill Nnu Bandarkjunum mikil sorgarsaga, ar sem hn var fyrir rs McCarthyismans. kalda strinu milli Bandarkjanna og Sovetrkjanna eftir seinni heimstyrjldina greip um sig tti mikill Bandarkjunum sem beindist a kommnistum. Hfupaurinn barttunni mti Sovetrkjunum og kommnisma var ldungardeildaringmaurinn Joseph McCarthy. MkkurHann stri ingnefnd sem geri stugar rsir melimi verkalsflaga, marga menntamenn, alla vinstri menn, og sem einhvern htt hfu veri tengdir vi stefnur kommnista. Margir voru settir svarta listann, nokkrir fangelsair og sumum vsa r landi. Listinn er alveg trlegur. arna er a finna mikinn hluta af besta liinu r Hollywood, og menn og konur bor vi Aaron Copeland, Leonard Bernstein, Charles Chaplin, Paul Robeson, Lena Horne, Luis Bunuel, Dorothy Parker, Dashiell Hammett, Pete Seger, Gypsy Rose Lee. Nna Tryggvadttir lenti essum hp, sem a sumu leyti m lta sem mikinn heiur. egar stjarna Nnu New York var a rsa sem hst, var henni bnnu landvist Bandarkjunum um tu ra bil, ar sem hn var talin hafa sambnd vi kommnista. li 04168Hn var komin inn innsta hring listamanna New York egar etta gerist og tlegin var miki fall fyrir hana og fjlskyldu hennar.

Finnur mlar Surtseyjargosi 1963

Surtsey eftir Sigurgeir JnassonEin frgasta ljsmynd sem tekin hefur veri vi sland var tekin af Sigurgeir Jnassyni Surtseyjargosinu 1. desember 1963. Mig grunar a hn s kveikjan bak vi mlverk sem Finnur Jnsson geri, og snt er Eldfjallasafni Stykkishlmi. egar Sigurgeir tk myndina af Surtsey var ggur nju eldeyjarinnar opinn fyrir hafi og sjr streymdi niur hann. Vi a mynduust strfenglegar gufusprengingar, sem eyttu gjsku htt loft upp. Gosmkkurinn var jartenging milli andrmsloftsins of jarar og sfelldar eldingar blossuu umhverfis og inn strknum. Myndin birtist Mogganum og vakti almenna athygli, ekki sst meal vsindamanna. Sveinbjrn Bjrnsson, Sigurgeir og fleiri skrifuu merkar geinar um uppruna eldinganna og rafstrauma gjskustrkum. a er rafspenna jru, en vi slk gos myndast mjg h jkv hlesla gjskustrknum og orsakar hn eldingarnar. Mr datt ljsmynd Sigurgeirs strax hug egar g s mlverki eftir Finn Jnsson Listasafni slands. Mynd Finns er strkostleg og skemmtileg, enda tt hn s ekki jarfrilega rtt. Hann snir jareldinn rsa r hafi, og notar hamrana Heimaey sem forgrunn. Finnur nr a lsa v trlega, a eldur geti risi uppr sj. SurtseyEn gosi er snt eins of brenna, ar sem eldtungur r hafinu sleikja himinn. Finnur fellur smu gmlu gildruna og forferur okkar varandi jareld, a eldgos s bruni. Vi vitum n a auvita er enginn eldur gosi, heldur gs upp glandi heit kvika. En mynd Finns er svo falleg og lfleg a vi fyrirgefum tt hn s ekki alveg samkvmt jarfrilegum lgmlum. Finnur Jnsson (1892-1993) var fddur Hamarsfiri Austfjrum og var brir Rkhars Jnssonar myndskera. egar hann kom heim eftir nm Danmrku og skalandi mlai hann abstrakt og jafnvel kbisma verk, sem ekki var gur jarvegur n markaur fyrir eim rum Reykjavk. Hann var fyrstur slendinga a mla eim stl. snri hann sr a natralisma og geri margar myndir af lfi sjmanna og einnig frbrar landslagsmyndir eins og Beinin hennar Stjrnu (1934).

A klfa Rinjani

Moska byrjun desember 2009 fr g eina af mnum erfiustu fjallgngum vinni. g kleif Rinjani eldfjall eynni Lombok Indnesu, sem er 3726 metrar h. Jja, kannske var hn ekki s erfiasta; g kleif Popocatepetl Mexk sem er 5426 metrar h, ri 1982, og Nevado del Ruiz eldfjall Kolumbu ri 1985, en a er rmir 5300 metrar. En var g yngri Rinjani gaus sast ma 2009 og eftir gosi var allur agangur a fjallinu lokaur feramnnum, en a var nopna egar okkur bar a gari. g hafi einkum mikinn huga a sj skjuna Rinjani, sem er ein af yngstu skjum jarar. Vi hfum ferina Bayani orpi, sem er nlgt norur strnd Lombok eyjar. Af tilviljun rakst g mjg merkilega forna byggingu orpinu, sem er moska fr fimmtndu ld. Kuno Bayan moskan er s elsta eynni Lombok, og er bygg sennilega ri 1470 af fylgjendum wetu telu, sem er frekar frjlslegt afbrigi af mhamestr. a var hr sem mhammestrin barst fyrst til Lombok, en eyjaskeggjar voru allir hind trar fyrir ann tma. Moskan er eins og virki, reist um tu metra hum grunni sem er hlainn r strum steinhnullungum. var reist ferhyrnd grind r harvii, sem stendur enn. Klning a utan er a mestu ger me bambus, sem er klofinn eftir endilngu og vandlega raa saman til a mynda tt ak og veggi. Umsjnarmaur leyfi okkur a kanna moskuna, en hn er ekki notkun heldur varveitt sem fornminjar, og ein s elsta allri Indnesu.RinjaniTil fjallgngunnar Rinjani rum vi leisgumann og tvo burarmenn r orpinu. etta er nokkra daga fer og arf gan undirbning, mat og drykkjarvatn. Lagt var af sta klukkan 4 a morgni, og gengi fyrst eftir gum stg sem l um regnskginn. Burarmennirnir vildu ekki nota bakpokana, heldur kusu a bera farangurinn tveimur krfum, sem eir bera bambus sl yfir xlina. g k eftir v a hna hkk hvolfi spotta utan einni krfunni lifandi. Ayam hutan skgarhna, sagi leisgumaurinn, Makan malam kvldmatur. Burarmennirnir eru lttir spori, tt ll yngslin bambus stnginni hvli beint einum pnkti xlinni. Fljtt var brattann a skja, og undir fti var ekki lengur eldfjallaska heldur gamalt hraun. Um hdegisbil var numi staar, og burarmenn kveiktu fljtt eld, suu hrsgrjn og hituu te. San var lagt af sta sasta splinn ann daginn, upp brn skjunnar sem hefur myndast vestur hluta Rinjani eldfjalls. leiinni hfu burarmenn safna eldivi, v nr allur trjgrur hverfur egar ofar kemur. Eftir miki erfii komumst vi loks upp skjubrnina um rj leyti um 2000 metra h, og vi blasti strfengleg sjn. Askjan er um 8,5 klmetrar verml og henni er strt ggvatn sem ber heiti Segara Anak, ea Barn Hafsins. austur hluta vatnsins er gjsandi eyja sem stkkar sfellt og hraun fr eynni hefur n n alla lei til austur strandar skjunnar. Eyjan nefnist Gunung Baru, ea nja fjalli, en ggurinn, sem hefur veri stugt virkur san athuganir hfust 1847, er kallaur Barujari, nji fingur. Vi tjlduum skjubrninni, efst um 200 metra hum hamri, og hr var tsni eins strfenglegt og hugsast getur. En gosi Barujari sendi fr sr miki sk og brennisteinsma l yfir vatninu llu. a var fari snemma httinn, v miki verk og erfii var framundan nsta dag. En kuldinn var trlegur, v nttinni fer hitinn niur undir frostmark og kvarta burarmenn miki. eir liggja tt saman hrgu miju tjaldinu til a halda hita hvor rum. g var nokku vel tbinn og me gan svefnpoka. Um rj leyti er eim ori of kalt til a sofa og byrja a kveikja bl fyrir utan tjaldi til a hita kaffi og sja hrsgrjn. Svo drgu eir fram nokkur hlfldin sli r farangrinum, brytjuu niur og hrru saman vi hrsgrjnin, samt sterkum pipar. etta var ekki svo slmur morgunmatur. Vi erum bnir a binda bggla og komnir af sta ur en fyrstu slareislarnir byrja a skna. Reyndar gengur ferin best eldsnemma daginn, ur en hitinn verur gilegur. a var enn myrkur egar vi byrjuum a klifra niur hamrana og niur skjuna, ar til vi komum a vatninu. Askjan myndaist miklu sprengigosi rettndu ld, egar kvikurin tmdist og fjalli hrundi saman.ASTER VatniVatni er yfir 22 stiga heitt vegna jarhita botni ess, og yfir 200 metar dpt. a er allt gulbrnt lit, og smu leiis strndin umhverfis, vegna tfellinga af jrnhydrox efnum sem myndast vi jarhitann. Nstu tveir dagar voru erfiir, en vi fikruum okkur hgt og sgandi upp r skjunni a austanveru og upp tind Rinjani, 3726 metra h. Aal vandaml okkar var stugur vindur, og svo kuldinn nttinni. Burarmennirnir uru eftir efstu tjaldbum mean vi frum toppinn. Til allrar hamingju gekk allt vel, en ekki hafa allir veri svo heppnir og margir ori ti Rinjani. A mealtali farast um tuttugu manns fjallinu hverju ri. ri 1977 fundust til dmis fimm lk rtt fyrir nean toppinn, og ri 2007 frst sj manna hpur. langflestum tilfellum vera menn einfaldlega ti vegna llegs tbnaar og matarskorts. Annars sagi leisgumaur okkar a mesta httan vru stigamenn ea rningjar, sem gera feramnnum fyrirstur tjaldbum umhverfis skjuvani. ri 1999 rust til dmis sex stigamenn a nttu til tjaldbir ar sem tlf fjallgngumenn voru sofandi vi skjuvatni. eir voru vopnair strum svejum og hnfum, og rndu llum vermtum af hpnum. eir voru af sasak ttblknum, sem er frgur fyrir jfna og glpi. N hefur veri auki eftirlit san Rinjani var gerur af jgari og rningjum kasta steininn. En Rinjani er samt varasamt fjall margan htt.

sgrmur og Eldgosin

SkjaldbreiurFyrsti slenski listmlarinn sem reyndi alvru a mla eldgos var sgrmur Jnsson. Vi snum rjr myndir efir hann Eldfjallasafni Stykkishlmi, sem fylgja hr me, en r eru fr Listasafni slands. skr Listasafns slands eru samtals 2082 verk talin eftir sgrm Jnsson. ar af eru a minnsta kosti rjtu og fimm verk sem eru beinlnis af eldgosum ea hrifum eirra. vibt eru allmargar landslagsmyndir eftir hann af eldfjllum, einkum af Heklu og rfajkli, en myndin hr fyrir ofan er af Skjaldbrei fr 1922. annig hafa eldgos og eldfjllin tt trlega rkan tt myndskpun sgrms. Fltti fr Eldgosia er merkilegt a eldgosamyndirnar voru flestar gerar tveimur tmabilum. a fyrra var fr um 1904 til 1908, og sar runum 1945 til 1955. sgrmur Jnsson (1876-1958) hefur lengi veri talinn meal gtustu mlara slands. Reyndar er ferill hann vintri lkastur, en hann fddist bnum Rtsstaahjleigu Flanum. Sagan segir a hann s Heklu gjsa egar hann var tveggja ra og mundi alla vi eftir eldglringunum. a getur n ekki veri rtt, ar sem Hekla gaus 1845, 1913 og 1947. Katla gaus 1918, Eyjafjallajkull 1823, svo a er ekki ljst hvaa gos sgrmur kann a hafa s, ef nokkur, en auvita hefur hann heyrt miki tala um fyrri eldgos, einkum Heklugosi 1845 og Skaftrelda 1783. Skaftreldar eftir sgrmHann byrjar sem ftkur bndasonur og sjmaur, og heldur t til Danmerkur til a helga sig listinni. Fyrst vann hann verksti og mlai hsggn en sar fer hann nm Konunglega listasklanum Kaupmannahfn ri 1899. Hann kynnist einnig listinni skalandi essum tma. Hann komst alla lei suur til talu ri 1908 og mlai ar snar fyrstu eldgosmyndir. Er hann snr aftur heim 1909 hjlpar hann slendingum a sj land sitt nju ljsi, og hann verur fljtt af einum mestu jtnum slenskrar listasgu, og fyrsti mlarinn sem geri myndlistina a aalstarfi hr landi. Einnig var hann virkur kennari og Jhannes Kjarval var tmum hj sgrmi. Naturalismi og raunsisstefna eru efst myndskpun hans, en a er oft rtt um a sgrmur hafi fengi stl sinn a hluta til fr franska mlaranum Jean-Baptiste-Camille Corot (1796-1875). Corot var frgur landslagsmlari af Barbizon sklanum, og er oft talinn forfair Impressionismans. ekktasta eldgosamynd sgrms er kllu Fltti undan Eldgosi, og er mlu fr um 1945 til 1950 (LI-AJ-0017). Tveir menn eru fer me hesta og mikill jareldur er bakgrunni. Eru eir fltta undan hrauninu Skaftreldum? sgrmur geri tvr vatnslitamyndir af eldgosum egar hann var fer talu 1908. Mrg eru eldfjllin talu, og Vesvus eirra frgast. Hann gaus 1906 og hefur enn veri rjkandi ef sgrmur fr ar um. nnur vatnslitamyndin (LI-J-527, Eldgos) sem var ger talu ri 1908 er vafalti bygg hugmynd sgrms um Skaftrelda og ann frga atbur egar sra Jn Steingrmsson hlt eldmessuna hinn 20. jl 1783 sem sagan segir a hafi stva framrs Skaftreldahrauns og ar me bjarga Kirkjubjarklaustri. a er heilmargt a gerast essarri vatnslitamynd og mikil hreyfing. Sfnuurinn stendur ttasleginn vi kirkjudyrnar. Sra Jn er hempuklddur og me bbluna undir hendi. Blkldd kona skautbningi stendur kirkjudyrum og ber hnd a enni, eins og a s a la yfir hana. Allir horfa til fjalls, ar sem eldar geisa, vntanlega fr Lakaggum. Mr finnst hin vatnslitamyndin sem var ger talu 1908 (LI-J-403 Eldgos) vera besta gosmyndin hans sgrms og s djarfasta. Eldsk rs yfir fjallinu, og furulegir bjartir geislar stafa fr v til himins. Snvi akin slttan skilur eldfjalli fr flkinu forgrunni. Konur me skuplur ea klta bundna yfir hfu halda ungum brnum, og allir stara ttina til eldfjallsins. g hef sett fram hr aeins nokkra pnkta varandi eldgosamyndir sgrms, en hugi hans eldgosum og tlkunin sem kemur fram myndum hans er mikilvgt verkefni sem er verugt fyrir listfringa a kanna frekar.Eldgos eftir sgrm

Vsindi og Trarbrg

SlinSlin er a hkka, skna bjartar, heitara og lengur. Stjarnan okkar, essi kjarnorkuofn af vetni og helum, sem er 150 miljn klmetra fjarlg, gefur okkur lf og frir okkur nr alla orku. g held v upp vetrarhvrf, og minnist ess um lei a jlin eru slstuht sem uppruna sinn a rekja langt aftur heini. Eins og flestir slendingar, lst g upp vi kristnihald yfir jlin bernsku, en fljtt tk a draga r huga mnum trnni. Boskapurinn var fallegur en jafnvel barn gat s a margar grundvallarstahfingar biblunnar gtu ekki staist. Sar ttai g mig v hva trarbrgin hafa veri og eru enn beinlnis skaleg mannkyninu. Vi etta tkifri kemst g ekki hj v a velta fyrir mr andstunum vsindum og trarbrgum. Fyrst vil g minnast ofskn kirkjunnar hendur frimnnum sem dirfust a fara njar slir. talski vsindamaurinn Giordano Bruno var bundinn vi staur a skipan pfa og brenndur bli Rm ri 1600. Kirkjan s einnig til ess a landi hans Galileo Galilei, einn mesti vsindamaur allra tma, eyddi tu sustu rum vi sinnar fangelsi, ar sem hann d ri 1642. eir eru aeins tveir af fjlda frimanna sem just ea misstu lfi vegna ess a eir leyfu sr a leita sannleikans.Giordano BrunoSvona mtti lengi telja, en reynsla mannkynsins af eingustrarbrgunum remur, kristni, mhamestr og gyingsdmi, sem m ll rekja til Gamla Testamentsins, er vgast sagt afleit. Kristin kirkja stahfi a jrin vri mija alheimsins og hefi veri skpu fyrir manninn. Skpunarsagan segir a gu gaf manninum vald til a drottna yfir llum lifandi verum. a vri ingarlaust, og jafnvel brot reglum kirkjunnar a velta frekar fyrir sr uppruna jarar, slkerfisins ea lfs. Adun nttru og umhverfi okkar vri einungis truflun fr ikun kristilegrar trar. talska skldi og munkurinn Francesco Petrarch (1304-74) var undantekning, en hann kann a vera s fyrsti sem kleif fjll sr til upplyftingar og til a dst a fegur umhverfisins. En dag einn, er hann st tindi lpunum, skammaist hann sn yfir v a vera a njta ntturunnar sta ess a ika bnir klaustrinu og fltti sr niur aftur. a er enginn vafi a snjallasta hugmynd tengd trarbrgunum remur er lofori um eilft lf ea mevitund eftir dauann ef gengur sfnuinn. Hver getur staist slka freistingu? etta er mesta blekking og sterkasta auglsingabrella mannkynsins. Og a snjallasta vi hana er a a getur enginn tkka v hvort hn er snn ea ekki. Allir geta lifa voninniar til eir deyja. Og mhamestrarmenn gera einum betur: r er lofa eilft lf himnarki me 72 hreinum meyjum, ef ert einn af pslarvottunum sem missir lf sitt barttunni fyrir trna. Er a von a strkar standi birum miausturlndum til a fremja sjlfsmorsrsir? Vitur maur orai a svo, a egar einn maur er valdi blekkingar, er a kalla geveiki, en egar fjldi flks ltur blekkjast, er a nefnt trarbrg.a hefur lengi veri von hugsandi manna, a hrif trarbraganna dofni og hverfi smtt og smtt egar upplsing og menntun breiist t meal ja. Auvita er elilegt og mannlegt a kalla til yfirnttruleg fl egar menn standa frammi fyrir fyrirbrum ea atburum sem eir skilja ekki. g hef ur minnst bloggi mnu september 2009 hvernig strgosi eynni Santrni Eyjahafi Bronzld var a gosgn, eins og kemur fram kvinu Thegnu eftir grska skldi Hesiod. Strkostlegur atburur virist yfirnttrulegur, og kallar gulega skringu. En me tmanum eykst skilningur okkar, og vi ttum okkur a slkir atburir eru hluti af jarkerfinu. Er ekki kominn tmi til a losa sig vi kreddurnar og allt sem fylgir trnni? Vsindin hafa frelsa okkur fr eirri blekkingu a rlgum okkar s strt af einhverju ra valdi. Vi erum sjlf vi stri hva varar framtina. slandi er s sem ekki trir gu flokkaur sem trleysingi, aeisti ea vantraur. etta eru vgast sagt vandraleg og neikv heiti, ar sem ori ea hugtaki er byggt v sem vantar. Hommar Bandarkjunum ttuu sig v fyrir nokkrum tugum ra a hommi ea homosexual var ef til vill ekki besta heiti eirra standi, og kusu a kalla sig gays, ea glaa. a var gtt hj eim og mjg vel heppna; mr virist hommar lka vera oft ktari en hinir. svipaan htt hafa margir trleysingjar kosi a kalla sig og samflaga sna brights, ea snjalla, og mynda sitt samflag. v ekki a? g er alveg sammla v a s sem hafnar trarbrgum s sennilega snjallari! g ekki mann sem var kallaur Siggi bright menntaskla og tti hann a skili. g er nstum v viss um a hann er lka trlaus.a er enginn vafi a vsindi og trarbrg stangast jflaginu, en v sambandi er frlegt a bera saman aferafri essa tveggja mikilvgu tta jflaginu dag. Aferir vsindanna og trbraganna eru allt arar grundvallaratrium. Trarbrgin gera r fyrir a vi trum bkstaflega, n ess a nein rk ea sannanir su bornar fram. etta er einmitt kjarni trarinnar. Vsindin hvetja okkur til a tra engu a fyrra bragi og forast alla sjlfsblekkingu. A vera skeptskur ea vantraur er reyndar einn hfukostur gs vsindamanns. a er arfi a blanda inn efni sem kemur mlinu ekkert vi. Napleon keisari las bk franska vsindamannsins Pierre-Simon Laplace. egar eir hittust spyr keisarinn hvernig strfringurinn frgi hefi geta skrifa heila bk n ess a minnast einu ori gu. Laplace svarar: Herra, g hafi enga rf fyrir keningu. N rkir millibilsstand jru. Vsindi, tkni og ekking er a rast mjg rt og eru a gjrbreyta lfi okkar einni ld. Trarbrgin standa sta, og eru anna hvort a deyja t mrgum lndum, ea er haldi uppi jnustu valdhafa sem sj sr hag v. mean vi erum a fara gegnum etta millibilsstand, ar til vsindin vera allsrandi, verum vi a sna mtulega mikla olinmi. Vi verum rtt fyrir allt a bera viringu fyrir trarbrgum annars manns, alveg sama htt og vi berum viringu fyrir eirri skoun hans a konan hans s einstaklega fgur og a brnin eirra su strvelgefin. En vi eigum enn nokku langt land. Fyrverandi forseti Banarkjanna, George Bush eldri, sagi ru: Nei, g held ekki a vi eigum a telja trleysingja meal borgara, og ekki heldur sem jvini. En hver skiftir sr n af skounum hans?

Berghlaup r Drpuhlarfjalli - fort og framt

ShastaBerghlaup nefnist a fyrirbri egar str spilda ea fylling fellur ea skrur skyndilega fram r fjallshl og myndar mikla breiu af strgrti og moluum jarmyndunum slttlendi fyrir nean. Forfeur okkar klluu slkt fyrirbri hraun, sem er sennilega dregi af orinu hrun ea a hrynja. Yfirbor berghlaupum er reyndar mjg lkt og yfirbor hraunum eim sem myndast vi eldgos, og hafa forfeur okkar sennilega ekki gert mikinn greinarmun ar . Sennilega eru Vatnsdalshlar mesta berghlaup slandi, en a hlaup ni fram um 6,5 klmetra. Eitt strsta berghlaup jru var Kalifornu fyrir um 300 sund rum, egar hl eldfjallsins Shasta hrundi, og fr berghlaup allt a 45 km fjarlg fr fjallinu og akti um 450 ferklmetra svi.DrpuhlarfjallBerghlaup myndast brttum hlum egar styrkur bergs ea jarmyndana er ekki ngilegur til a vinna mti hallanum og yngdarlgmlinu. Sennilega hafa flest berghlaup slandi myndast skmmu eftir ea um lei og skrijklar hopuu lok saldarinnar, fyrir um tu sund rum. r norvestur hluta Drpuhlarfjalls hefur ori berghlaup, sennilega rtt eftir a sld lauk. a myndar um eins km langa, bratta og ljsa skriu t brotnu lparti, sem er nokkrir tugir metra til eitt hundra metrar ykkt. Upptk berghlaupsins er hamar noran fjallinu, ar sem tv ykk lpart lg hafa brotna fram.GjinBerghlaupi r Drpuhlarfjalli var lengi nota sem nma fyrir hi landsekkta Drpuhlargrjt: fallegar strar flgur af gulu ea rauleitu lparti, sem voru fluttar strum stl til Reykjavkur sjtta og sjunda ratugnum, til a kla veggi umhverfis arinninn stofunni ea vi tidyrnar nbyggingum fnkis stl hj efnuum borgurum. eim tma var arinn stofu og Drpuhlargrjt stutkn hinna nrku. N er fjalli fria og efnistaka bnnu, enda hefur tskan vst breytst. N virist a anna berghlaup kunni a falla r Drpuhlarfjalli framtinni. Um eins meters v sprunga hefur myndast fjallinu um eitt hundra metra innar en hamarsbrnin ar sem fyrra berghlaupi var. Sj mynd hr til hgri af sprungunni. Undir hamrinum, sem er mjg ykkt lpart hraun, er um 20 til 30 metra ykkt lag af gjskufli. a er um 3,5 miljn ra a aldri og hefur me tmanum og vegna hrifa jarhita breytst mjkan leir.Hamarinn leirlaginu finnast oft leifar af steingerum trjm, sem bera vitni um grurfar Snfellsnesi lok Tertera tmans. Hamarinn hvlir v sleipu leirlagi og allar astur eru v tilbnar a hamarinn kastist fram og myndi ntt berghlaup. N er kominn tmi til a fylgjast me sprungunni, til a kanna hvort hr s hreyfing bergfyllingunni og hversu hr hn er.

Stulaberg

GerubergEitt fegursta fyrirbri eldfjallasvum er stulaberg. Vi hfum tal dmi um fallegt stulaberg slandi, til dmis Dverghamrar Su, Kirkjuglf Kirkjubjarklaustri, Geruberg Snfellsnesi, Elliaey Breiarfiri og mrg fleiri. Stularnir geta veri trlega reglulegir, og oft laginu eins og trllvaxnir krystallar. Langflestir stular eru sexhyrndir og eru hornin eim v oft mjg regluleg og um 120 grur. gamla daga var haldi a stulaberg vri mynda egar setlg myndast sj, og a stularnir vru risavaxnir kristallar. Frimenn sextndu ld voru svo sannfrir um etta a eir sndu stulana me fallega toppa, teikningum snum, alveg eins og sexhyrndir kristallar af kvarsi. GestnerMyndin til hgri er Eldfjallasafni Stykkishlmi og er hn r riti Konrad Gesners fr 1565. Allt fram mija ntjndu ldina var deilt um uppruna stulabergs, eins og g hef fjalla um tarlega bk minni Melting the Earth (Oxford University Press 1999). eir sem tru a stulaberg vri mynda sem kristallar sj voru kallair Neptnistar, en eir sem ttuu sig v a a vri mynda vi storknun hraunkviku voru nefndir Vulkanistar. etta var ein heitasta deilan jarfrinni fyrri ldum.Stular eru oftast sexhyrningar, en myndun eirra er tengd klnun og storknun hrauns ea hraunkviku, anna hvort yfirbori jarar ea innskotum. egar kvikan klnar og storknar minnkar rmml hennar um 2 til 5% og vi a klofnar kvikan sexhyrnda stula. Kvikan, eins og langflest efni, dregst saman ea minnkar rmml sitt vi storknun og klnun. Eitt efni geri verfugt, og a er vatn. egar vatn klnar og breytist r fljtandi standi s, eykst rmml ess. ess vegna fltur s vatni, vert vi nr ll nnur efni. Vi knnumst vi mrg nnur dmi um sexhyrninga nttrunni.MoldarflagHr til vinstri er mynd af moldarflagi, sem hefur orna upp. Vi a a orna, egar vatni gufar upp r moldarflaginu, minnkar rmmli, moldarflagi springur og tglar myndast. egar stular myndast hraunkviku, vaxa eir alltaf vert klnunarfltinn, sem er flturinn ar sem mestur hitinn streymir t r kvikunni. hrauni er klnunarflturinn avita yfirbori og einnig botninn hrauninu. Af eim skum eru stularnir flestir lrttir. berggngum, sem eru lrtt innskot af kviku og aal afrsluar eldfjallanna, er klnunarflturinn oftast lrttur veggur, og liggja v stularnir lrtt gngum. Stundum getur klnunarflturinn veri mjg reglulegur, eins og egar hraun rennur sj fram. myndast stular sem geisla allar ttir og strir sveipir af stulum vera til, eins og hraunum hj Arnarstapa og var me strndum umhverfis Snfellsjkul.En hvers vegna eru horn stulanna oftast 120 grur? a er tengt yfirborsspennu efnis. Minnsta yfirborsspenna verur efni egar a er klulaga, eins og dropi ea spubla. BkpaEn ef vi rum mrgum spublum saman, skerast r 120 gru hornum og mynda sexhyrnt mynstur. etta horn, 120 grur, er sterkasta horni nttrunni og einnig arkitektr. eir arkitektarnir Frank Lloyd Wright, Buckminster Fuller og James W. Strutt ttuu sig snemma essu og notuu sexhyrninginn sem eina hfu uppistu hsager sinni. etta vita bflugurnar lka, en bkpan samanstedur af sexhyndrum einingum, eins og myndin til vinstri snir. J, og skristallar eru einnig sexhyrndir. Ef til vill er strsti sexhyrningur slkerfinu norurplnum plnetunni Satrn. Hr er risastrt sk, og miju ss er fallegur sexhyrningur, sem stjarnelisfringar reyna n a skra. essi sexhyrningur er svo str, a ll jrin kmist fyrir honum. Saturn

Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband