Fęrsluflokkur: Jaršskorpan

Litrķkt umhverfi Ķslands

Litríkt

Žaš er ótrślegt hvaš žekkingu okkar um hafsbotninn hefur fleygt fram sķšan byltingin um flekahreyfingar varš ķ kringum 1965. Hér er litrķkt kort af svęšinu umhverfis Ķsland, sem sżnir hafsbotninn litašan eftir aldri. Hvķta lķnan markar Miš-Atlantshafshrygginn. Raušu svęšin eru yngri en 30 milljón įra. Gul jaršskorpa į hafsbotninum er um 50 milljón og gręnt um 60 milljón. Blįgrįu svęšin er eldri meginlandsskorpa, žar į mešal Drekasvęšiš fyrir noršaustan Ķsland. Stašsetning į žessum litušu rįkum į hafsbotninum hefur fengist meš segulmęlingum og aldur žeirra meš borun. Nś getiš žiš spreytt ykkur į žvķ aš gį hvort Gręnland passar viš meginland Evrópu, ef yngri hafsbotn er fjarlęgšur, eins og mįli stóšu fyrir um 60 milljónum įra.


Hafsbotn Ķshafsins

arctic-ocean-seafloor-mapHafsbotninn rétt fyrir noršan okkur er merkilegt svęši, en góš landakort af honum hefur skort til žessa. Nś er bśiš aš leysa śr žvķ og įgętar upplżsingar eru fyrir hendi um hafsbotn Ķshafsins, einnig undir ķsžekjunni. Ķ framtķš munu siglingar fęrast ķ aukana į žessu svęši, žegar ķshellan hopa enn frekar. Nęst okkur og austast er Gakkel hryggurinn (Gakkel Ridge į kortinu), en hann er ungur śthafshryggur og žvķ nįtengdur Miš-Atlantshafshryggnum og gosbelti Ķslands. Kolbeinseyjarhryggurinn tengir Gakkel viš ķslenska gosbeltiš. Noršan viš Gakkel og žvert yfir noršurpólinn liggur Lomonosov hryggurinn, eins og langur og mjór ormur sem tengir Gręnland viš Sķberķu. Sennilega er Lomonosov hryggurinn žunn sneiš af meginlandsskorpu, sem var skorin af meinlandsflekanum sem Svalbarš, Sķberķa og Rśssland sitja į, žegar Gakkel hryggurinn varš fyrst virkur fyrir um 60 milljón įrum. Handan viš Lomonosov hrygginn er langur hryggur, sem heitir Alpha hryggur nęst Gręnlandi en sķšan Mendeleev hryggur nęst Sķberķu. Žessi hryggur skiftir okkur Ķslendinga miklu mįli, žvķ sennilega er hann slóšin, sem Ķslenski heiti reiturinn hefur fariš į leiš sinni undan Sķberķu, undir Ellesmere eyju, undir Baffin eyju og sķšan undir žvert Gręnland, frį vestri til austurs, žar til heiti reiturinn kom fram žar sem nś er Ķsland.


Heiti reiturinn okkar er 1480°C

trausti.jpgÉg hef fjallaš hér įšur um heita reitinn undir Ķslandi, og bent į aš reyndar er žetta fyrirbęri miklu mikilvęgara fyrir jaršfręšilega žróun Ķslands heldur en Miš-Atlantshafshryggurinn. Žaš kom fyrst fram įriš 1954 aš eitthvaš óvenjulegt vęri ķ gangi undir Ķslandi, žegar Trausti Einarsson birti nišurstöšur sķnar um žyngdarmęlingar. Hann sżndi fram į aš efri möttull jaršar, sem er lagiš undir ķslensku jaršskorpunni, vęri frįbrugšinn öšrum svęšum Atlantshafs. Žyngdarmęlingarnar sżna mikla skįl undir mišju landinu, eins og fyrsta myndin sżnir.  Trausti stakk uppį aš undir landinu vęru setlög meš fremur lįga ešlisžyngd. Męlingar hans eru grundvallarverk ķ könnun į jaršešlisfręši Ķslands, en tślkun hans reyndist röng. Byltingin geršist įriš 1965, žegar Martin Bott birti nišurstöšur um frekari žyngdarmęlingar į Ķslandi. Hann komst aš žeirri nišurstöšu aš mötullinn undir Ķslandi vęri mjög frįbrugšinn, meš tiltölulega lįga ešlisžyngd. Žaš skżrši hann meš žvķ aš efstu 200 km ķslenska möttulsins vęri part-brįš, ž.e.a.s. berg sem inniheldur um 10% af kviku. Skįlin er sem sagt ekki full af kviku, heldur er hśn möttulsberg, sem er part-brįšiš, eins og svampur. Vökvinn sem rķs uppśr žessum svampi er kvikan, sem gżs į yfirborši landsins.

Nś vitum viš aš heiti reiturinn undir Ķslandi er um 1480 °C heitur, og žį um 160 stigum heitari en möttullinn almennt ķ kring. Meš žvķ aš męla magn af įl ķ olivķn cristöllum, hafa Simon Matthews og félagar ķ Cambridge įkvaršaš žennan hita. En kristallarnir eru śr basalt hraunum frį Žeystareykjum. Žetta skżrir aš hluta til hvers vegna eldvirkni er svo mikil į Ķslandi. Undir okkur er heitur reitur, sem sennilega nęr langleišina nišur aš kjarna jaršar. Hann brįšnar fyrr og meir en möttullinn umhverfis, og framleišišr mikiš magn af kviku, sem berst ķ įtt aš yfirborši landsins.


Vešurstofan bregst okkur

gps_1291637.jpg

Vešurstofan heldur śti merkilegri vefsķšu, sem veitir upplżsingar į rauntķma um żmsa žętti ķ jaršešlisfręši Ķslands. Žaš er ef til vill einstakt į jöršu og mjög lofsvert, aš almenningur skuli hafa beinan ašgang aš jaršskjįlftagögnum svo aš segja um leiš og žau birtast hjį Vešurstofunni. Viš sem ekki störfum į Vešurstofunni höfum žannig getaš fylgst vel meš žróun skjįlftavirkni undir eldfjöllum og ķ brotabeltum landsins į rauntķma. Hinn vel upplżsti og įhugasami Ķslendingur getur žannig skošaš og tślkaš gögnin um leiš og žau berast til jįršskjįlftafręšinganna. Svona į žaš aš vera, og jaršešlisfręšigögn eiga aš vera jafn ašgengileg og gögn um vešur į landinu, einkum ef tekiš er tillit til žess aš žessum gögnum er safnaš fyrir almannafé į rķkisstofnun.  

Auk jaršskjįlftagagnanna hefur Vešurstofan einnig safnaš tölum um GPS męlingar į landinu. Žęr eru ómissnadi fyrir žį, sem vilja aš fylgjast meš lįréttum eša lóšréttum hreyfingum jaršskorpunnar undir okkur og undir eldfjöllunum. Aš sumu leyti eru GPS męlingarnar enn mikilvęgari en skjįlftagögnin, žvķ skorpuhreyfingar eru afgerandi og geta veriš mikilvęgar til aš segja fyrir um kvikuhreyfingar og jafnvel eldgos. Žetta var sérstaklega įberandi ķ umbrotunum ķ Bįršarbungu og Holuhrauni nżlega.

En svo gerist žaš, aš ķ mišjum klķšum, einmitt žegar mest gekk į ķ Bįršarbungu og Holuhrauni, žį slekkur Vešurstofan į GPS vefnum. Ķ stašinn koma žessi skilaboš: “Nżr vefur er varšar GPS męlingar er ķ smķšum.” Sķšustu gögni sem eru birt eru nś oršin meir tveggja įra gömul: “Last datapoint 18. Jun 2014”.

Hvers vegna rķkir žessi žögn? Yfirleitt žegar nżr vefur er ķ smķšum, žį er notast viš gamla vefinn žar til daginn sem sį nżi er tilbśinn og žį er engin hętta į aš ašgengi af gögnum sé rofiš. Svo er ekki hį Vešurstofunni. Getur žaš veriš aš Vešurstofan sé aš dunda viš aš smķša nżan vef ķ meir en tvö įr? Getur žaš veriš aš Vešurstofan vilji loka ašgengi aš žessum GPS gögnum af einhverjum annarlegum įstęšum? Vilja žeir koma ķ veg fyrir aš ašrir vķsindamenn hafi gagn af? Žaš vęri sennilega lögbrot fyrir opinbera stofnun sem žessa, enda erfitt aš ķmynda sér aš slķkt hugarfar rķki žar ķ bę …. en hver veit?


Skjįlftakortiš af Ķtalķu

kort_1290786.jpgHér er gott kort af skjįlftasvęšinu į Ķtalķu, um 100 km fyrir noršaustan höfušborgina Róm. Stašsetning stóru skjįlftanna įrin 1997 (Annifo, stęrš 6,1 į Richter), 2009 (L'Aquila 6,3) og 2016 (Amatrice, 6,2) er sżnd meš raušum blettum. Ašrir minni skjįlftar meš gulum og brśnum merkjum. Allir skjįlftarnir raša sér upp į lķnu, sem markar stefnu misgengja ķ jaršskorpunni efitr endilöngum hrygg Appennine fjallgaršsins. Žį er žessi hluti misgengjanna bśinn aš rifna. Nęst rifnar skorpan vęntanlega fyrir noršvestan eša sušaustan žessa svęšis. Skjįlftin var į um 10 km dżpi, en slķkir grunnir skjįlftar valda oftast meira tjóni.


Ķ óstjórnušu landi hrynja hśsin

amatrice.jpgŽorpin Amatrice, Accumoli og Pescara del Tronto eru rśstir einar og 247 eru lįtnir af völdum jaršskjįlftans. En hvaš er framundan? Eitt stęrsta vandamįl Ķtalķu er, aš lögum og reglum er ekki fylgt. Žaš er til dęmis bśiš aš koma į mjög góšum reglum į ķtalķu varšandi žaš aš reisa hśsbyggingar meš tilliti til tķšra jaršskjįlfta og einnig veitt mikiš fé til aš styrkja hin mörgu og fögru eldri hśs landsins. En ekkert er gert, reglum ekki fylgt og menn yppa bara öxlum, meš stęl. Peningarnir hverfa ķ vasa spilltra stjórnmįlamanna eša verktaka tengdum mafķunni.

Af žeim sökum er hver einasti jaršskjįlfti einn nżr harmleikur, sem ekkert er lęrt af. Og um leiš hverfur af sögusvišinu merkileg forn byggš og dżrmętar minjar um forna fręgš. Milljónir efra höfšu til dęmis veriš veittar til aš styrkja og verja sjśkrahśsiš ķ Amatrice gegn jaršskjįlfaskemmdum, en ekkert var gert og peningarnir horfnir. Nś er sjśkrahśsiš rśstir einar. Forna borgin Aquila er enn ķ rśstum eftir jaršskjįlftann įriš 2009 (6,3 af stęrš) og ekkert ašhafst žįtt fyrir milljóna fjįrveitingar. Spilling, skipulagšar glępahreyfingar, rķkiš og Pįfagaršur: žetta er ótrśleg blanda, sem kemur engu ķ framkvęmd nema illa fengnum auš ķ fįa einkavasa.   Ég syrgi hina fögru Ķtalķu, en ber um leiš takmarkaša viršingu fyrir fólkinu, sem reynir ekki aš hrista af sér žetta gjörspillta pólitķska kerfi. Myndin er frį Amatrice žorpi śr lofti.

 

 


Tuttugu įr af stórskjįlftum

skja_769_lftar.jpgMyndin sżnir hvar stórskjįlftar (stęrri en 7.0) hafa oršiš į jöršu undanfarin tuttugu įr (1995 til 2015). Nżjasti skjįlftinn af žeiri stęrš var sį sem reiš yfir Afghanistan nś hinn 26. október (svarti hringurinn), meš upptök į um 200 km dżpi undir Hindu Kush fjöllum. Žessi dreifing stórskjįlfta sem myndin sżnir segir okkur magt merkilegt. Ķ fyrsta lagi eru nęr allir skjįlftarnir į mótum hinna stóru fimmtįn jaršskorpufleka, sem žekja jöršina. Ķ öšru lagi eru nęr allir stórskjįlftarnir į mótum žeirrar tegundar flekamóta sem viš köllum sigbelti. Žaš eru flekamót, žar sem einn flekinn sķgur nišur ķ möttulinn undir annan fleka og viš nśning milli flekanna koma skjįlftar fram. Slķk sigbelti eru einkum algeng allt umhverfis Kyrrahafiš. Takiš einnig eftir, aš ašeins örfįir stórskjįlftar myndast į śthafshryggjum eša žeirri tegund af flekamótum, žar sem glišnun į sér staš. Til allrar hamingju fyrir okkur, sem bśum į slķkum flekamótum į Ķslandi.


Eru upptök Ķslenska heita reitsins ķ Sķberķu?

heiti reiturinnJaršskorpuflekarnir eru į hreyfingu į yfirborši jaršar, en heitu reitirnir eru nokkurn veginn kyrrir, og fastir eins og žungt akkeri langt nišri ķ möttlinum.   Žetta er ein höfuš kenningin, sem jaršvķsindamenn hafa stušst viš undanfarin įr. Žessu fylgir, aš heitu reitirnir skilja eftir slóš eša farveg sinn į yfirborši flekanna. Viš vitum hvernig flekarnir hreyfast ķ dag og getum komist mjög nęrri žvķ hvernig žeir hafa hreyfst ķ sögu jaršar, hundrušir milljónir įra aftur ķ tķmann.  Ķ dag er mišja Ķslenska heita reitsins stašsett nokkurn veginn į 64.5° N og 17° W, undir Vatnajökli noršanveršum. Žar undir, djśpt nišri ķ möttlinum, į žessari breidd og lengd, hefur hann ętķš veriš, milljónir įra. En hver er saga hreyfinga fleka yfir žessum reit ķ gegnum jaršsöguna? Žaš hefur veriš kannaš all nįiš, til dęmis af Lawrene Lawver og félögum (2000) ķ jaršešlisfręšistofnun Texas Hįskóla. Saga heita reitsins sķšustu 50 til 60 milljón įrin er nokkuš skżr, en žį rak Gręnland yfir heita reitinn, į žeim tķma sem Noršur Atlantshaf var aš opnast. Žį var Gręnland hluti af fleka Noršur Amerķku og į leiš sinni til noršvestur fór Gręnland yfir heita reitinn og žį gaus mikilli blįgrżtismyndun, fyrst į vestur og sķšar į austur Gręnlandi. Heiti reiturinn eša möttulstrókurinn undir honum, var grafkyrr, stašsettur nokkurn veginn į į 64.5° N og 17° W, žegar Gręnland rak framhjį. En Lawver og félagar hafa rakiš söguna miklu lengra aftur ķ tķmann. Žeir telja aš fyrir um 250 milljón įrum hafi Sķberķa veriš fyrir ofan möttulstrókinn eša heita reitinn sem viš nś kennum viš Ķsland. Myndin sem fylgir sżnir śtlķnur meginlandanna fyrir 200 milljón įrum, og er stašsetning heita reitsins (64.5° N og 17° W) sżnd meš raušum hring. Glöggir menn įtta sig fljótt į landakortinu: Amerķka er hvķt, Gręnland er fjólublįtt, Bretlandseyjar gular, Skandķnavķa, Rśssland og Sķberķa eru gręn. En Ķsland er aš sjįlfsögšu ekki til (kom fyrst ķ ljós fyrir um 20 milljón įrum) og Noršur Atlantshaf hefur ekki opnast. Nś vill svo til aš mesta eldgosaskeiš ķ sögu jaršar hófst ķ Sķberķu fyrir um 250 milljón įrum og žį myndašist stęrsta blįgrżtismyndun sem viš žekkjum į jöršu: Sķberķu basaltiš. Ķ dag žekur žaš landflęmi sem er um 2,5 milljón ferkķlómetrar.  Samkvęmt žessum nišurstöšum markar sį atburšur upphaf Ķslenska heita reitsins. Hann er žį ekki Ķslenskur eftir allt saman: Hann er reyndar Rśssneskur aš uppruna, ef kenning Lawvers og félaga stenst.


Sigdalurinn ķ Holuhrauni

sigdalurŽegar kvikugangur brżtur sér leiš ķ gegnum jaršskorpuna, žį myndast sprunga og jaršlögin sitt hvoru megin viš ganginn žrżstast til hlišar.  Gangurinn tekur meira plįss.  Af žeim sökum glišnar landiš fyrir ofan, eins og fyrsta myndin sżnir. Landiš glišnar og spilda dettur nišur fyrir ofan ganginn, sem viš köllum  sigdal.  Slķkur sigdalur hefur myndast ķ syšri hluta Holuhrauns.   Ein besta myndin af žessum sigdal er radar mynd, sem var tekin śr gervihnettinum TerraSAR-X.   Žaš er Ķslenska fyrirtękiš Fjarkönnun ehf. sem er samstarfsašili ķ verkefninu IsViews meš Ludwig-Maximilians-Universität ķ Munich.  Myndir žeirra eru sérstakar, žar sem žęr nį allt aš 11 cm upplausn.  Sjį frekar hér:  http://www.isviews.geo.uni-muenchen.de/index.html

Radarmyndin sżnir nżju hraunin (raušar śtlķnur) og noršur jašar Dyngujökuls nešst.  Blįu örvarnar benda į misgengin, sem afmarka sigdalinn. TerraStarTakiš eftir aš vestara misgengiš viršist nį inn į Dyngujökul og hefur sennilega orsakaš hlišrun į yfirborši hans. Žetta misgengi kemur einnig fram į radarmynd sem var tekin śr TF-SIF hinn 1. September.  Snörun į žessum misgengjum er sögš vera allt aš 8 metrar.  Sigdalur af sömu gerš umlykur einnig gķgaröšina, sem Lakagķgar mynda frį Skaftįreldagosinu įriš 1783. 


Į hvaša dżpi er kvikužróin?

öskjusigAllt bendir til žess aš žaš sé mjög stór kvikužró undir Bįršarbungu. Žessi kvikužró hefur til dęmis sent frį sér eitt stęrsta basalthraun į jöršu į nśtķma, Žjórsįrhrauniš.  Žaš rann fyrir um 8600 įrum, alla leiš sušur ķ sjó, žar sem nś er Stokkseyri og Eyrarbakki.  Žaš hraun er um 25 rśmkķlómetrar.  Sennilega er kvikužróin meš allt aš 100 rśmkķlómetra ķ tanknum af um 1175 oC heitri kviku.  En į hvaša dżpi er hśn?  Ef til vill gefa jarskjįlftarnir vķsbendinu um žaš.  Jaršskjįlftar verša ekki ķ kvikužrónni, heldur lķklega į misgengjum, sem eru tengd öskjusiginu.  Skjįlftar orsakast af  hreyfingum į sprungum ķ jaršskorpunni, eins og žegar misgengi hreyfist. Fyrri myndin er fremur gróf mynd af žverskurši af eldfjalli meš öskju.  Žetta er ekki Bįršarbunga, heldur dęmigert eldfjall eins og barn mundi teikna, en ašal atrišin eru hin sömu. Askjan myndast žegar kvika streymir śt śr kvikuhólfinu og inn  gegnum MELTS Hš setjum efnagreinigu Jaršvm undir öskjunni. ftir aš ur gr regions to the east and north of the volcano.top of itķ kvikugang, eins og örin til hęgri sżnir.  Žį sķgur stór spilda af jaršskorpunni nišur ķ kvikužróna. Raušu stjörnurnar eru tįkn fyrir jaršskjįlfta, sem myndast viš brot ķ jaršskorpunni viš sigiš.  Jaršskjįlftar dreifa sér žvķ ķ hring, sem afmarkar śtlķnur öskjunnar į korti.   Nešri myndin sżnir Bįršarbungu į korti og undir kortinu er sżnd dreifing jaršskjįlfta undir Bįršarbungu ķ įgśst mįnuši.  Skjįlftagögnin eru aš sjįlfsögšu frį vef Vešurstofu Ķslands.   Skošiš žetta nįnar į YouTube, hér: https://www.youtube.com/watch?v=3PTEDxrIRoM

Žessi mynd er žvķ einskonar žversniš af skorpunni undir eldfjallinu.  Takiš eftir aš skjįlftavirknin er nęr eingöngu grynnri en 8 km undir öskjunni.  Samkvęmt žvķ mį įętla aš žak kvikužróarinnar sé į um 8 km dżpi.  Žaš segir okkur ekkert um hve djśp hśn er eša hvaš magniš af kviku er ķ žrónni.  Skjįlftar geta ekki myndast dżpra, žar sem bergiš hér undir kvikužrónni er of heitt til aš brotna. Žaš sķgur ķ stašinn.  Ef til vill er kvikužróin žį ķ grennd viš rauša hringinn meš brotalķnunni į myndinni.   skjįlftar

Efnasamsetning kvikunnar hjįlpar einnig til aš įkvarša dżpi kvikužróarinnar.  Ef viš keyrum efnagreiningu Jaršvķsindastofnunar Hįskóla Ķslands ķ gegnum MELTS  forrit hans Mark Ghiorso, žį er nokkurn veginn ljóst aš žessi kvika getur ekki veriš komin beint śr möttlinum, heldur hefur hśn žróast ķ kvikužró innan jaršskorpunnar, sennilega viš žrżsting sem samsvarar um 10 km dżpi.  Sem sagt: skjįlftunum og efnafręšinni ber vel saman.  Žetta er nś ašeins dżpra en ég hefši haldiš, en viš erum žį alltaf aš lęra eitthvaš nżtt.   Lokiš į kvikužrónni (botninn į öskjunni) er žį um 8 til 10 km žykkur tappi og žvermįl hans er įlķka (10 til 12 km).  Hvaš heldur hann lengi įfram aš sķga nišur ķ kvikužróna, um hįlfan meter į dag? Byrjar hann aš rķsa aftur upp, žegar gosinu  lżkur og kvika streymir upp ķ kvikužróna upp śr möttlinum?  Enginn veit, en eina dęmiš, sem viš höfum til samanburšar eru Kröflueldar 1975 til 1984, en žį reis og seig öskjubotninn hvaš eftir annaš ķ nķu įr.  Spennandi tķmar framundan?  En tilhugsunin um hiš mikla magn af kviku, sem er ķ žrónni er vissulega ógnvekjandi.


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband