Frsluflokkur: Vsindi og fri

Fyrstu landnemar Amerku?

cc_CMS-Excavation-17_16x9Mannkyn tti uppruna sinn Afrku fyrir meir en milljn rum og geislai san allar ttir. a er merkilegt a Amerka virist hafa veri sasta meginlandi sem menn nmu land . a er almennt tali a fyrstu mennirnir hafi komist til Amerku fyrir um 14 sund rum, egar sjvarstaa var lgri um allan heim og var frt fyrir ftgangandi fr austur Asu yfir Beringsund til Norur Amerku. Jafnvel strala var mnnu miklu fyrr, ea fyrir um 40 sund rum.

En essi kenning er ef til vill a breytast mjg rttkan htt, ef taka m mark fornleifarannsknum minjum sem komu fram vi vegavinnu nrri San Diego Kalifornu. Bein af mastodon (skyldur loflum) komu fram vegavinnunni ri 1992. Frekari rannskn hefur leitt ljs a miki af beinunum eru brotin. etta er engin smbein og arf miki afl til a brjta slkt, sennilege strar steinsleggjur bundnar trjgreinar. hafa fundist steinar (15 kg) uppgreftrinum, sem gtu veri verkfri. a sem gerir etta hugsanlega mjg mikilvga uppgtvun er aldursgreining beinanna, 130 sund r. Ef beinin hafa veri brotin af mnnum, eins og n er haldi fram, komust menn me einhverjum leium alla lei til Amerku lngu fyrr en tla var. Ef etta er rtt, er hr elsti fornleifafundur Amerku. Hvernig voru astur heiminum eim tma? Fyrir um 120 til 140 sund rum var hlskei, me loftslag jru mjg lkt v sem rkir dag.

Hinga til hafa ekki fundist nein mannabein stanum. ar til slkar minjar finnast verur a taka essa kenningu me miklum fyrirvara, en n er unni af kappi stanum vi a leita frekari minja. En a er athyglisvert a ef hr er um menn a ra, voru eir sennilega Neanderthal, v ntmamaurinn kom seinna t r Afrku.


Skfir og flttur me skynvilluefni?

sko_769_fir2.jpg

Skfir og flttur eru einn hluti af lfrkinu, sem vi veitum ekki mikla athygli, en er samt sem ur mjg spennandi fyrirbri margan htt. r eru oft fyrstu lfverurnar, sem nema land ungum hraunum. r gefa fr sr sru sem vinnur berginu og hjlpar til a mynda jarveg me tmanum fyrir svokallaar ri plntur. En a er magt fleira vnt varandi skfir. regnskgum Ekvador Suur Amerku vaxa skfir af tegundinni Dictyonema huaorani. Inkarnir Ekvador vita a etta er jurt, sem inniheldur skynvilluefni og efnagreiningar sna a essar skfir innihalda meal annars efnin tryptamn og psilocybin. En essi skf getur einnig gert menn nta. slenskar skfir og flttur hafa veri notaar sem litunarefni fyrir ullarr um margar aldir, en r gefa af sr dkkbrnan lit, raubrnan ea gulbrnan lit. a er oft rtt um a slenskar skfir og flttur kunni a innihalda vmuefni ea skynvilluefni (psychodelic drugs), en enginn virist hafa fjalla um hvaa tegundir af skfum er hr um a ra. a eru um 700 tegundir ekktar af skfum og flttum slandi. Sumir halda v fram a skfin umrdda s Collema Fuscovirens af slembrutt, ea Collema flaccidum (hreisturslembra). Arir telja a galdrajurtin s Parmotrema menyamyaense. r munu allar innihalda efnin bufotenin, norbufotenin, tryptophan, tryptamine og serotonin mismunandi mli.


jfurinn festur mynd

img_5522.jpg

a var hinn 26. mars 2012 a mr brust fregnir af hvalreka nrri Beruvk undir Snfellsjkli. g flti mr stainn og kom a um fjgur leyti. s g strar brhval liggja fjrunni. etta var fremur strt karldr, ef dma m af um tveggja metra lngum tittling, sem hkk utan bolnum. egar nr kom tk g eftir v a framhluti neri kjlkans hafi veri sagaur af og bli steymdi r srinu, eins og nnur mynd snir. polli rtt hj l handsgin, me rautt handfang. jfurinn hafi fltt sr brott. Brhvalstennur hafa tluvert vermti svarta markanum og eru unnar minjagripi, skartgripi og ara smgripi, lkt og flabein. egar heim kom fr g a skoa myndirnar fr hvalstrandinu. kom ljs a g hafi n jfnum tvr myndir, ar sem hann er a hlaupa brott, me frampartinn af neri kjlkanum hndum sr. etta er grhrur mealmaur stgvlum, blum vinnugalla me raua hettu, eins og myndin snir. rjturinn var fljtur a laumast brott egar vi komum a og kastar fr sr sginni poll fjrunni. img_5537.jpg

tt hvalrekinn tti sr sta inan jgarsins, sndu yfirvld hvalnum engan huga og ltu rotna sanum. arna var glata gtt tkifri til a eignast heila beinagrind af sjaldgfri hvaltegund, sem hefi veri merkilegt efni til sninga jgarinum. Ekkert hefi urt til nema a varpa netdruslu yfir hri og festa a niur nokkra mnui.

Rmum remur rum sar, byrjun ma ri 2015, var g gngu Bahrauni. rakst g hvalreka klettafjru skammt fyrir suvestan Fremribir. etta var heillegt hryggjarstykki af mjg strum hval, eins og rija myndin snir. Beinin virtust ungleg, me miki brjsk milli lia, sem hlt eim saman llum liamtum. Grindin var svo ungleg, a hundurinn Snlda vildi hvergi nrri koma a svo strum beinum. g tel a etta s hryggurinn r brhvalnum, sem rak land Breiuvk, fyrir vestan Bir. Ef svo er, hefur hann reki um 38 km lei me strndinni remur rum.img_0164.jpg


Uppruni Brexit: Strifoss Ermasundi

ncomms15101-f1.jpgBretland er a skilja vi Evrpu me Brexit essa dagana, en jarfrilegur skilnaur fr meginlandinu gerist miklu fyrr. Bretland var hluti af Evrpu margar milljnir ra. Samfeldur hryggur af kalksteini tengdi England vi Frakkland, sem loflar, flhestar og menn gengu um, fram og til baka. a eru aeins 450 sund r san kalksteinsmyndunin var rofin af hamfarafli, sem sennilega sr engan lka. fossai fram af Hvtuklettum -- the White Cliffs of Dover egar nr farvegur opnaist fr stru jkullni ar sem n er Norursjr. Sjvarml var um 100 m near en n dag, vegna ess a miki magn af vatni var bundi saldarjklinum. Farvegir eftir fli eru greinilegir botni Ermasunds, eins og myndin snir. egar flinu lauk hafi ntt landslag komi ljs, en landbr tengdi England vi Evrpu alltaf ru hvoru ar til fyrir um nu sund rum. San hefur Bretland veri eyja.


Sra sprungan Petermann jkli

petermann-crack.jpgEinn strsti jkull Grnlands er Petermann jkullinn, nlgt nyrsta odda Grnlands. Jkultungan er um 70 km lng og um 15 km brei, og fltur hafinu. ykktin snum er um 600 m syst, en um 30 til 80 m ar sem hn fltur hafinu. rin 2010 og 2012 brotnai jkullin og tvr risastrar seyjar, samtals um 388 ferkm. rku til hafs og brnuu. N er a opnast n sprunga Petermann, og ef hn opnast, losnar fr seyja sem er um 180 ferkm. a flatarmli. Sennilega myndast sprungurnar vegna ess a jkullinn er a brna nean fr, vegna ess a heitari sjr streymir inn sundi. Sennilega brotnar eyjan fr sumar, egar hafi fyrir framan Petermann verur slaust. En egar Petermann brotnar ennan htt, er htt vi a aaljkullinn skri fram meira mli ninni framt. a getur haft hr hrif sjvarml um heim allan.


Bli bletturinn

bluedot.jpgHf heimsins eru a hlna allstaar nema bla blettinum Norur Atlantshafi, rtt fyrir suvestan slands. Fyrsta myndin snir frvik fr hita hafsins fr 1900 til 2013. ll hfin sna gulan ea rauan lit, sem ir hlnun, eins og mlikvarinn undir myndinni snir. En a er ein mjg mikilvg undantekning: bli bletturinn sunnan Grnlands og slands. etta svi hafsins snir stugua og kvena klnun llum mlingum. Hnattrn hlnun er gangi, en hvernig stendur essari stabundnu klnun rtt hj okkur hafinu? Hinga til hefur veri fari me etta eins og vikvmt feimnisml, og ltt rtt meal vsindamanna og alls ekki meal almennings. En mli er grafalvarlegt, ar sem a kann a benda til a Golfstraumurinn s a hgja sr. ri 2010 stungu Dima og Lohmann upp a Golfstraumurinn hafi veri a hgja sr alla lei san um 1930. N eru nokkrir vsindamenn byrjair a kvea vi sama tn, til dmis S. Rahmsdorf (2015) fundi Reykjavk. Einn s fyrsti til a benda ann frilega mguleika a a kynni a draga r Golfstraumnum tengslum vi hnattrna hlnun var Bandarkjamaurinn Wally Broecker grein Nature ri 1980, sem bar titilinn Unpleasant surprises in the greenhouse? Golfstraumurinn er einn mikilvgasti armurinn hringrs strauma heimshafanna, en a hluta til verur essi hringrs til vegna ess a mjg kaldur, saltur og ungur sjr sekkur noran slands, steymir me botninum til suurs, og sem svrun vi v streymir heitari sjr (Golfstraumurinn) til norurs. N vi hnattrna hlnun dregur r myndun essar sjvartegundar norri og Glofstraumurinn hgir sr. etta er kenningin, en mlingar eru allt of far essu fyrirbri. Ekki reikna me a Hafr skifti sr af v heldur: eir halda sig landgrunninu.liu-2017-1cjpg.jpg

Wei Liu ofl. (2016) hafa gert mjg nkvmt lkan af hrifum af hnattrnni hlnun Golfstrauminn, sem spir um lklega hegun hans framt. Niurstaa eirra er s, a miki dragi r Golfstraumnum eftir um 200 r, eins og nnur mynd snir. etta lkan gerir r fyrir tvfldun kolsru lofthjpnum. Einingarnar fyrir rennsli Golfstraumsins eru Sverdrup (Sv), en ein Sv er ein milljn rmmetrar af sj sekndu. Vi Bjrn Erlingsson bentum essa httu tarlegri skrslu um hnattrna hlnun til Forstisruneytissins ri 2007, en fengum engin vibrg vi eirri skrslu. Jafnvel sklabrn tta sig v n dag a hegun og framt Golfstraumsins skiftir slendinga llu mli.


Httulegt a anda


fusioncharts.jpg

Kna er mist alls inaar jru, en v fylgir gfurleg mengun. a stafar einkum af v a aal orkugjafi knverja eru brennisteinsrk kol. Peking hefur mengunin veri svo slm, a Bandarska sendiri lt setja upp skynjara hj sr ri 2008, sem mlir daglega mafn af P2.5 rykkornum, en au eru httulegust heilsu manna. etta er svipa a eli og svifryk a sem myndast Rekjavk vetrum vegna umferar. San hefur Sendirsmlirinn veri eins og hornsteinn fyrir mlingar loftga Kna: a eina sem menn treysta.

Httumrkin loftgum eru talin 300 P2.5 einingar, loft ar yfir er tali mjg httulegt heilsu og allir vera a halda sig innan dyr mean slkt stand rkir. Myndin snir mlingar Peking undanfarna daga. a er langt yfir httumrkum og hefur dag n upp 446 einingar.

Knversk stjrnvld hafa ekkert veri srlega ng me a erlent rki s a fylgjast me loftgum eirra, en etta eru n einu ggnin sem allir treysta.


N er von fyrir flinn!

fi_769_ll.jpgri 1800 er talia 26 milljn flar hafi veri lfi jru. dag eru ekki einu sinni 50 sund flar eftir Indlandi og Afrku eru um hlf milljn. a er auvita flabeini, sem er a drepa flinn, ea rttara sagt grgi mannkyns a n sr flabein til skrauts. Kna er langstrsti markaurinn fyrir flabein, en einnig rum austurlndum fjr. dag tilkynnti Kna a ll verzlun me flabein veri lgleg lok rsins 2017. etta er algjr game changer fyrir verndun flsins og getur bjarga honum fr algjrum tdaua. Bandarkin hafa einnig banna alla flabeinsverzlun fyrr essu ri. Vi getum glatt okkur essari skynsamlegu hegun strveldanna og vonandi fagna v a flnum fari a fjlga aftur.


Hringstraumurinn umhverfis Suurheimsskautsland

antarctic-ocean-circulation-model-800x600.pngEini sjvarstraumurinn sem fer hring jru er umhverfis Suurheimsskauti. Hann snst austur og flytur sj milli Atlantshafs, Kyrrahafs of Indlandshafs og er strsti hafstraumur jarar. Hr er alltaf rkjandi vestantt, sem keyrir strauminn fram hring. Myndin snir hvernig straumurinn hagar sr umhverfis Suurskauti, og snir einnig hraann. Raui straumurinn myndinni fer hraast, ea meir en eina mlu klst. Bltt fer hgar. essi strsti hafstraumur jarar flytur mesta magn af sj plnetunni, ea 173 Sverdrup einingar af sj, en eitt Sverdrup er ein milljn rmmetrar sekndu. Til samanburar flytur Amazonfljt um 0,17 Sv og Golfstraumurinn um 30 Sv.


Mragas vex hraar lofthjp

metan2016.jpgMragas ea metan hefur efnafritkni CH4 og er mikilvgt nttrunni. Gasi berst fr jru og upp lofthjp jarar, ar sem gasi veldur hnattrnni hlnun lkt og koltvox. En ar er metan hlutfallslega miklu virkara en koltvox. Tali er a hver sameind af metan s um 30 sinnum virkari en koltvox, en a er miklu minna af metan lofthjpnum (um 2 hlutar af milljn mti um 400). Metan hefur hkka andrmsloftinu san inbyltingin hfst, en af einhverjum stum vex a n me meiri hraa san 2007, eins og fyrsta mynd snir, eftir E.G. Nisbet. Fr 2007 til 2013 x metan um 5.7 ppb ri, en svo var stkkbreyting ri 2014 og x metan um 12.5 ppb a ri. Hva veldur essu? nnur mynd snir a dreifing metan er jfn tma og rmi jru. myndinni merkir grnt, gult og rautt hkkun, en bltt, dkkbltt og fjlubltt lkkun metan. Rannsknir samstum af kolefni metan gasi sna a essi hkkun er ekki vegna jarefna, olu ea kola heldur er hn lfrn a uppruna. essi mikla og skyndilega aukning metan er str rgta fyrir vsindin dag. metandreifing.jpgGetur a veri vegna losunar af mragasi r sfreranum norri, ea vegna brnunar metan s sem finnst seti hafsbotni ea meiri rotnunar grurs hitabeltinu? Enginn veit, en a er greinilegt a mikil breyting er gangi og jafnvel stkkbreyting.



Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband