Frsluflokkur: Vsindi og fri

egar sfrerinn hopar

IMG_1620

Allir sem hafa til Grnlands komi dst a fjallendinu ar. Snarbrtt fjll rsa mefram allri strandlengjunni, einkum egar norar dregur. Reyndar eru a ekki fjllin, sem eru merkileg, heldur hinir djpu dalir og rngu firir, me nr verhnptum hlum. eir eru afleiing skrijkla, sem hafa grafi t dalina allt fr v a sld hfst fyrir rmum remur milljnum ra. Myndin hr til vinstri er til dmis r fjord Scoresbysundi noraustur Grnlandi, ar sem fjllin eru upp undir 2 km h og verhnpt.

Sfreri rkir Grnlandi, fyrir noran um 68 gru breiddar. Sfreri er skrur annig: ef berg ea jarmyndanir hafa hitastig undir frostmarki meir en tv r, er ar sfreri. Hann getur innihaldi allt a 30% s ea mjg ltinn s, sem fer eftir lekt og holumunstri bergsins og jarlaganna. Ur og skriur hafa einhvern tma veri vatnsssa og sfreranum frs allt slkt vatn og hjlpar til a binda jarlgin. Skriur og urir sfrera geta v veri mjg brattar og jafnvel lrttar myndanir, mean hitastig er undir frostmarki. Sfrerinn gerir laus jarefni a fstu bergi mean frosti rkir. Svo fer allt af sta egar brin kemur.

fig2a hlnar Grnlandi. Merki ess er til dmis hva jklar minnka hratt. Myndin snir a Grnlandsjkull tapar mrg hundru rmklmetrum hverju ri og brnunin gerist hraari me hverju rinu. Lnuriti er ggatonnum, en eitt ggatonn er einn milljarur tonna af s. etta er a mestu leyti vegna hkkandi hitastigs, eins og nnur myndin snir. a m v bast vi aukinni tni berghlaupa Grnlandi, egar sfrerinn hopar fyrir hlnandi loftslagi.

a er magt anna sem hopandi sfreri hefur fr me sr. Umhverfis Ilulissat vestur Grnlandi eru til dmis merkar fornminjar fr remur mikilvgustu fornmenningum Grnlandinga, sem eru kenndar vi Saqqaq, Dorset og Thule. N eru essar leifar enn varveittar efigure-1ins og sskp, en egar sfrerinn fer r jr essu svi vera essar menningaleifar bakterum a br og hverfa a mestu.


Orsk berghlaupsins a Grnlandi

seis_scale1N er a skrast mli varandi berghlaup og flldu vestur strnd Grnlands. Jarskjlftamlar sna a jarskjlftinn st yfir um tvr mntur og myndai flbylgjuna. Orsk skjlftans er berghlaupi, sem kom r mjg brattri fjallshl. Vandair riggja-sa jarskjlftamlar um 30 til 500 km fjarlg fr Nuugaatsiaq skru atburinn. Efsta stin a linuritinu til vinstri er sennilega Upernavik og s nstefsta Nuuk (klikki a myndina til a stkka). Tmasinn er lrttur, fr vinstri til hgri. Raua lrtta lnan snir hvenr atbururinn hefst. Lnuriti, sem er rautt (magenta) er lrtti skjlftasinn, sem skrir hreyfingu fr austri til vesturs. Grna lnuriti er lrtti sinn og gula lnuriti er norur-suur sinn. Rtt eftir kl. 23:39 UTC (vestur Grnlandstmi er -2 klst. fr UTC) sst stuttur 5 sek. pls ea truflun raua lnuritinu (magenta). etta er yfirborsbylgja (Love wave), sem er oft fyrsta bylgjan jarskjlfta. Kettir og hundar skynja hana en flk oft ekki. ar eftir koma venjulegar jarskjlftabylgjur.

Lklega markar fyrsta bylgjan um 23:39 UTC broti jarlgum fjallsins og byrjun berghlaupinu. kjlfari kemur strax um 50 sek. skruningur, egar skrian fer af sta og san um 50 sek. frekari og meiri skruningur tengdur skriufallinu (milli blu lrttu lnanna). a er v ljst a berhlaupi orsakai sjlftvirknina. etta hfum vi fra Anthony Lomax.

Vi vitum v ekki beinlinis hva hleypti berghlaupinu af sta. Ef til vill var a tengt loftslagsbreytingum, en egar sfrerinn inar fjllum Grnlands minnkar bindiefni berglgum og skriur kunna a myndast.


slensk berghlaup

BerghlaupBerghlaupi og flbylgjan Grnlandi hefur vaki nokkra umru um, hvort slkir atburir su lklegir slandi. Berghlaupi skju ri 2014 minnir okkur a slkt getur gerst hr, einkum virkum eldstvum. Sumsstaar eru lkur a berghlaup su yfirvofandi eldri jarmyndunum, til dmis Drpuhlarfjalli Snfellsnesi, eins of g hef blogga um ur hr. Eldri berghlaup eru vel ekkt va um land, eins og lafur Jnsson skri merku riti snu ri 1976. Hverjar eru lkur stru berghlaupi slandi dag? rni Hjartarson (1997) hefur safna saman aldursgreiningum slenskum berghlaupum og eru au ggn snd myndinni hr fyrir ofan. a er greinilegt a berghlaup voru algengust slandi skmmu eftir a sld lauk, fyrir um 10 sund rum, og aeins tv str berghlaup eru yngri en fjgur sund ra. a er berghlaupi, sem nefnist Lomundarskriur og auvita berghlaupi skju ri 2014. egar sld lauk og skrijklar hopuu fyrir um tu sund rum voru brattar fjallshlar og hamrar mjg stugar landslagsmyndanir. og nstu rsundum hrundu slkar brattar hlar va og mynduu berghlaup. Lkurnar slkum fyrirbrum hafa v minnka san, en smrri berghlaup munu gerast framtinni, einkum grennd vi virkar eldstvar.


Hamfarir a Grnlandi

Eartha er trlega erfitt a f tryggar heimildir fyrir v hva gerist vestur Grnlandi, laugardagskvld, hinn 17. jn, 2017. Vi vitum a flbylgja skall orpi Nuugaatsiaq, og fjrir frust af vldum hennar. orpi er eyju Uummannaq firi.

fjalli sem er um 21 km fyrir norvestan orpi var jarskjlfti a styrk 4.5 hinn 16. jn, kl. 10:48 um 10 km dpi. Korti sem fylgir snir stasetningu skjlftans og orpsins fyrir sunnan. essi skjlfti verur v meir en einum slarhring ur en flbylgjan rs Nuugaatsiaq. verur annar skjlfti hinn 17. jn kl. 20:39, sem er minni, ea 3.9 a styrk, en 0 km dpi. Hann kemur fram IRIS kerfinu. Stasetning seinni skjlftans er fjallendi um 50 km austar, en stseting kann a vera viss.

Arktisk Kommando hefur birt gar myndir af fjallshlinni fyrir noran Uummannaq fjr, teknar hinn 20. jn, sem sna a hlin er ll hreyfingu og a berghlaup hafa fari af sta. a er lklegt a fyrri skjlftinn hafi komi af sta hreyfingu fjallshlinni, sem leiddi af sr berghlaup og san flbylgjuna. Jarlg i fjallinu virast vera blagrytislg, sem eru algeng fra Tertier tima a miri vestur strnd Grnlands.


slenska mttulblmi

atlantic_1060517lato-2sland er heitur reitur jarsgunni, eins og Hawa og Galapagos og nokkrir arir merkir stair me mikla eldvirkni. Undir heita reitnum slandi liggur sennilega mttulstrkur af venju heitu mttulbergi, sem kann a n niur alla lei a mrkum kjarnans og mttuls (2900 km). Mttulstrkurinn hefur oftast veri teiknaur upp sem sla, en sennilega er hann miklu flknari laginu, einkum efsti hlutinn. N hafa Schoonman og White og birt ntt lkan af slenska mttulstrknum, sem er mun flknara en fyrri lkn, en a er byggt afer sem notar jarskjlftabylgjur til a gegnumlsa jrina. Mtulstrkurinn virist vera um 100 km verml nearlega mttlinum, en breiist t eins og krnubl blmsins og skiftist fimm fingur egar hann nlgast efri mrk mttulsins. Minnumst ess a bergi mttulstrknum er mjg heitt, en heilt og bri vegna mikils rstings mttlinum, en brnunin gerist tiltlulega nrri yfirbori jarar.


Loftsteinar til slu!

UntitledLoftsteinar berast til jarar ru hvoru, en eru mjg sjaldgfir og drmtir hlutir. eir veita okkur mikilvgar upplsingar um stand og ger plneta og um uppruna heimsins okkar, en eir eru einnig mjg fagrir hlutir, sem hafa fari gegnum hreinsunareldinn vi a a komast klakklaust inn gegnum lofthjp jarar. Mig hefur alltaf dreymt um a finna loftstein gngu minni um ekkt svi vs vegar jru, en hef ekki enn ori svo heppinn. Uppboshaldarinn Christies heldur fremur venjulegt uppbo fr 3 til 10. ma loftsteinum. ar er margt merkilegt a finna. ar meal eru loftsteinar sem eru nr algjrlega r jrni, og eru eir taldir koma r kjrnum plneta sem hafa brotna. er hgt a gera tilbo pallast loftsteina, sem eru a hlfu r jrni og nikkel og a hlfu r risastrum kristllum af livn (mynd). eir eru upphaldssteinarnir mnir, en eir mynduust mrkum kjarnans og mttuls einhverri plnetu sem n er brotnu smlki. N, ef a er ekki ngu gott, getur fengi r loftsteina, sem hafa borist til jarar fr mars ea fr tunglinu. Mars loftsteinar eru serstkir, og hafa efnasamsetningu sem bendir eindreigi til uppruna mars. a er vita um aeins 150 kg af mars loftsteinum, svo essi er fgtur, enda er tla ver honum $50,000. Frekari upplsingar um uppboi m sj hr

https://onlineonly.christies.com/s/deep-impact-martian-lunar-other-rare-meteorites/lots/346


Fyrstu landnemar Amerku?

cc_CMS-Excavation-17_16x9Mannkyn tti uppruna sinn Afrku fyrir meir en milljn rum og geislai san allar ttir. a er merkilegt a Amerka virist hafa veri sasta meginlandi sem menn nmu land . a er almennt tali a fyrstu mennirnir hafi komist til Amerku fyrir um 14 sund rum, egar sjvarstaa var lgri um allan heim og var frt fyrir ftgangandi fr austur Asu yfir Beringsund til Norur Amerku. Jafnvel strala var mnnu miklu fyrr, ea fyrir um 40 sund rum.

En essi kenning er ef til vill a breytast mjg rttkan htt, ef taka m mark fornleifarannsknum minjum sem komu fram vi vegavinnu nrri San Diego Kalifornu. Bein af mastodon (skyldur loflum) komu fram vegavinnunni ri 1992. Frekari rannskn hefur leitt ljs a miki af beinunum eru brotin. etta er engin smbein og arf miki afl til a brjta slkt, sennilege strar steinsleggjur bundnar trjgreinar. hafa fundist steinar (15 kg) uppgreftrinum, sem gtu veri verkfri. a sem gerir etta hugsanlega mjg mikilvga uppgtvun er aldursgreining beinanna, 130 sund r. Ef beinin hafa veri brotin af mnnum, eins og n er haldi fram, komust menn me einhverjum leium alla lei til Amerku lngu fyrr en tla var. Ef etta er rtt, er hr elsti fornleifafundur Amerku. Hvernig voru astur heiminum eim tma? Fyrir um 120 til 140 sund rum var hlskei, me loftslag jru mjg lkt v sem rkir dag.

Hinga til hafa ekki fundist nein mannabein stanum. ar til slkar minjar finnast verur a taka essa kenningu me miklum fyrirvara, en n er unni af kappi stanum vi a leita frekari minja. En a er athyglisvert a ef hr er um menn a ra, voru eir sennilega Neanderthal, v ntmamaurinn kom seinna t r Afrku.


Skfir og flttur me skynvilluefni?

sko_769_fir2.jpg

Skfir og flttur eru einn hluti af lfrkinu, sem vi veitum ekki mikla athygli, en er samt sem ur mjg spennandi fyrirbri margan htt. r eru oft fyrstu lfverurnar, sem nema land ungum hraunum. r gefa fr sr sru sem vinnur berginu og hjlpar til a mynda jarveg me tmanum fyrir svokallaar ri plntur. En a er magt fleira vnt varandi skfir. regnskgum Ekvador Suur Amerku vaxa skfir af tegundinni Dictyonema huaorani. Inkarnir Ekvador vita a etta er jurt, sem inniheldur skynvilluefni og efnagreiningar sna a essar skfir innihalda meal annars efnin tryptamn og psilocybin. En essi skf getur einnig gert menn nta. slenskar skfir og flttur hafa veri notaar sem litunarefni fyrir ullarr um margar aldir, en r gefa af sr dkkbrnan lit, raubrnan ea gulbrnan lit. a er oft rtt um a slenskar skfir og flttur kunni a innihalda vmuefni ea skynvilluefni (psychodelic drugs), en enginn virist hafa fjalla um hvaa tegundir af skfum er hr um a ra. a eru um 700 tegundir ekktar af skfum og flttum slandi. Sumir halda v fram a skfin umrdda s Collema Fuscovirens af slembrutt, ea Collema flaccidum (hreisturslembra). Arir telja a galdrajurtin s Parmotrema menyamyaense. r munu allar innihalda efnin bufotenin, norbufotenin, tryptophan, tryptamine og serotonin mismunandi mli.


jfurinn festur mynd

img_5522.jpg

a var hinn 26. mars 2012 a mr brust fregnir af hvalreka nrri Beruvk undir Snfellsjkli. g flti mr stainn og kom a um fjgur leyti. s g strar brhval liggja fjrunni. etta var fremur strt karldr, ef dma m af um tveggja metra lngum tittling, sem hkk utan bolnum. egar nr kom tk g eftir v a framhluti neri kjlkans hafi veri sagaur af og bli steymdi r srinu, eins og nnur mynd snir. polli rtt hj l handsgin, me rautt handfang. jfurinn hafi fltt sr brott. Brhvalstennur hafa tluvert vermti svarta markanum og eru unnar minjagripi, skartgripi og ara smgripi, lkt og flabein. egar heim kom fr g a skoa myndirnar fr hvalstrandinu. kom ljs a g hafi n jfnum tvr myndir, ar sem hann er a hlaupa brott, me frampartinn af neri kjlkanum hndum sr. etta er grhrur mealmaur stgvlum, blum vinnugalla me raua hettu, eins og myndin snir. rjturinn var fljtur a laumast brott egar vi komum a og kastar fr sr sginni poll fjrunni. img_5537.jpg

tt hvalrekinn tti sr sta inan jgarsins, sndu yfirvld hvalnum engan huga og ltu rotna sanum. arna var glata gtt tkifri til a eignast heila beinagrind af sjaldgfri hvaltegund, sem hefi veri merkilegt efni til sninga jgarinum. Ekkert hefi urt til nema a varpa netdruslu yfir hri og festa a niur nokkra mnui.

Rmum remur rum sar, byrjun ma ri 2015, var g gngu Bahrauni. rakst g hvalreka klettafjru skammt fyrir suvestan Fremribir. etta var heillegt hryggjarstykki af mjg strum hval, eins og rija myndin snir. Beinin virtust ungleg, me miki brjsk milli lia, sem hlt eim saman llum liamtum. Grindin var svo ungleg, a hundurinn Snlda vildi hvergi nrri koma a svo strum beinum. g tel a etta s hryggurinn r brhvalnum, sem rak land Breiuvk, fyrir vestan Bir. Ef svo er, hefur hann reki um 38 km lei me strndinni remur rum.img_0164.jpg


Uppruni Brexit: Strifoss Ermasundi

ncomms15101-f1.jpgBretland er a skilja vi Evrpu me Brexit essa dagana, en jarfrilegur skilnaur fr meginlandinu gerist miklu fyrr. Bretland var hluti af Evrpu margar milljnir ra. Samfeldur hryggur af kalksteini tengdi England vi Frakkland, sem loflar, flhestar og menn gengu um, fram og til baka. a eru aeins 450 sund r san kalksteinsmyndunin var rofin af hamfarafli, sem sennilega sr engan lka. fossai fram af Hvtuklettum -- the White Cliffs of Dover egar nr farvegur opnaist fr stru jkullni ar sem n er Norursjr. Sjvarml var um 100 m near en n dag, vegna ess a miki magn af vatni var bundi saldarjklinum. Farvegir eftir fli eru greinilegir botni Ermasunds, eins og myndin snir. egar flinu lauk hafi ntt landslag komi ljs, en landbr tengdi England vi Evrpu alltaf ru hvoru ar til fyrir um nu sund rum. San hefur Bretland veri eyja.


Nsta sa

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband