Bloggfrslur mnaarins, aprl 2014

Jarsp og Galapagos

Markmi vsindanna er a kanna og skilja nttruna. egar v takmarki er n, eru vsindin fr um a beita samansafnari reynslu og upplsingum til a sp um framvindu mla hverju svii nttrunnar. Vi spum til dmis dag bi veurfari, run hagkerfa, roskun fiskistofna og uppskeru. Spin er a sem gefur vsindastarfsemi gildi. Vsindi sem eingngu lsa hegun og standi nttrunnar eru nt, ef spgildi er ekki fyrir hendi. En stri vandinn er s, a stjrnmlamenn, yfirvld og jafnvel almenningur hlusta oft ekki spr vsindanna. Besta dmi um a eru nr engin vibrg yfirvalda vi sp um loftslagsbreytingar og hlnun jarar. Ef vandamli er hgfara og kemst ekki inn fjgurra ra hring kosningabarttunnar hverju landi, er a ekki vandi sem stjrnmlamenn skifta sr a. g hef til dmis aldrei heyrt slenskan stjrnmlaflokk setja loftslagsbreytingar framarlega stefnuskr sna.

Jarvsindamenn hafa safna sarpinn frleik meir en eina ld um hegun jarar, en satt a segja tkst eim ekki a skilja eli og hegun jarar fyrr en kringum 1963, egar flekakenningin kom fram. var bylting jarvsindum sem er sambrileg vi byltingu Darwinskenningarinnar lffrinni um einni ld fyrr. N er svo komi a vi getum sp fyrir um flekahreyfingar jru, ar sem stefna og hrai flekanna eru nokku vel ekktar einingar. annig er n mgulegt til dmis a sp fyrir um stasetningu og hreyfingu meginlandanna. nnur svi jarvsindanna eru ekki komin jafn langt me spmennskuna. annig er erfitt ea nr gjrlegt enn a sp fyrir um jarskjlfta og eldgosasp er aeins g nokkra klukkutma besta falli.

Galapagos

Vi getum nota jarsp til a segja fyrir um breytingar jarskorpu slands framtinni og um stu og lgun landsins. g geri fyrstu tilraun til ess kaflanum Galapagos sland framtar? bk minni Eldur Niri, sem kom t ri 2011 (bls. 261-269). ar ntti g mr upplsinar um run jarskorpunnar Galalapagos svinu Kyrrahafi, en ar er jarfrin alveg trlega lk slandi, ea llu heldur hvernig sland mun lta t eftir nokkrar milljnir ra.

slandi og Galapagos eru tvenns konar hreyfingar jarskorpunnar gangi. Annars vegar eru lrttar hreyfingar, ea rek flekanna, en hins vegar eru lrttar hreyfingar, sem hafa auvita bein hrif stu sjvar og strandnuna. bum svunum eru einnig tv fyrirbri, sem stra essum hreyfingum, en a eru thafshryggir ( okkar tilfelli Mi-Atlantshafshryggurinn) og heitir reitir ea hotspots mttlinum undir skorpunni. Galapagossvinu hefur thafshryggurinn frst stugt fr heita retinum, sem illug undir vestustu eyjunum. Afleiing ess er s, a jarskorpan klnar, dregst saman, lkkar hafinu og strrandnan frist inn landi. Myndin fyrir nean snir strandlnu Galapagos eyja dag (til vinstri) og fyrir um 20 sund rum (myndin til hgri). a er ljst a eyjarnar eru a sga s vegna ess a jarskorpan er a klna. etta er bein afleiing af v, a thafshryggurinn er smtt og smtt a mjakast til norurs og fjarlgjast heita reitinn undir eyjunum. ur var tluvert undirlendi sem tengdi allar eyjarnar sem urrt land, en n eru eingngu fjallatopparnir uppr sj. Eins og g greindi fr bk minni Eldur Niri, tel g a svipu run eigi sr sta slandi, en hun er komin miklu skemur veg heldur en Galapagos.


Gull Normanna Mohns hrygg

lwyw4bxqmjqh7pnh9oyflqdyig5eiawezh1hvxhmqeqa.jpgNormenn telja sig n hafa uppgtva gull hafsbotni jarhitasvum Mohns hryggnum, fyrir noran Jan Mayen. Flekamtin sem skera sundur sland halda fram norur haf og nefnist s hluti flekamtanna Kolbeinseyjarhryggur, alla lei norur til Jan Mayen. San halda flekamtin fram norur shafi en nefnast ar Mohns hryggur. San beygir hryggurinn skyndilega til norurs rtt hj Svalbara, og nefnist ar Knipivich hryggur.

Hr mtum Mohns og Knipovich hryggjanna hafa Normenn fundi hverasvi, ar sem allt a 13 m hir strompar af hverahrri dla t svrtum reyk ea spu me 310 til 320 stiga hita. Hveravkvinn inniheldur miki af msum brennisteinssambndum. Umhverfis hverina hefur myndast str hll af efnasambndum r hveravkvavnum, einkum steindum ea mnerlum sfalert, prt, pyrrtt og kalkprt.

Seti og vkvinn sem streymir upp r hverunum inniheldur miki magn af mlmum. Hr er gull, silfur, kopar, bl, kobalt, zink og fleira. Normenn hafa enn ekki gefi upplsingar um efnainnihald setsins og hveranna, en eir telja a hr 3.5 km dpi su vinnanleg vermti um 1000 milljarar norskar krnur.

Vermtir mlmar hafa hinga til veri unnir eingngu nmum landi en slkar nmur eru a verra. N er athyglinni fyrst og fremst beint ttina a mlmrkum lgum hafsbotni, grennd vi hveri eins og essa Mohns hrygg. Eitt strsta svi af essu tagi er hafsbotni um 1.6 km dpi noran Papa Nju Gneu, og hefur Kanadskt nmufyrirtki stefna a v nokkur r a vinna a. En heimamenn hafa stva allar framkvmdir tta vi miki umhverfisslys. a verur frlegt a fylgjast me hvernig Normenn fst vi stru vandamlin, sem eru bi tknileg og umhverfisleg, vi nmugrft undir essum erfiu kringumstum.


Thomas Piketty gerir rs frjlshyggjustefnuna: Arftaki Karls Marx?


PikettyBkin Capital in the Twenty-first Century eftir franska hagfringinn Thomas Piketty er a setja allt annan endan. Hver hefi geta mynda sr a bk um hagfri vri n top seller hj Amazon.com? hrif hennar geta ori sambrileg vi hi frga verk Das Kapital, sem Karl Marx gaf t ri 1867. En a sjlfsgu valdi Piketty titil sinnar bkar n til a minna etta klassska verk kommnistans Marx. a skal teki strax fram, a Piketty er alls ekki marxisti.chart-01.jpg

Piketty fjallar fyrst og fremst um a bk sinni hvernig aui er deilt jflaginu. Auvita er a sama gamla sagan, en munurinn er s, a hann og flagar hans hafa n lagt sig lma vi a safna hagtlum og njum ggnum um dreifingu og skiftingu aus heiminum sem nr yfir meir en rjr aldir. Rannsknir eirra leia margt nstrlegt ljs, til dmis a tuttugasta ldin er algjrlega frbrugin venjulegri run um dreifingu aus, sennilega vegna hrifa heimsstyrjaldanna tveggja. a sem Piketty bendir hva mest , er a jfn skifting aus fer mjg vaxandi jum heims, sem er bein afleiing frjlshyggjustefnunnar. Meal lokaora hans bkinni er etta: Market economy, based on private property, if left to itself, . is potentially threatening to democratic societies and to the values of social justice on which they are based.

Hinga til hafa frimenn aallega fjalla um mealtekjur og sgulega run eirra, en Piketty og flagar fara ara lei. Fyrsta lnuriti snir jfnu tekjum Bandarkjunum. a snir a tekjur hj auugustu 10% jarinnar eitt hundra r eru bilinu 35 til 50%. jfnuurinn var mikill byrjun tuttugustu aldar, og svo aftur n byrjun tuttugustu og fyrstu aldar. Lnurit fyrir nnur lnd segja smu sgu. jfnuurinn er gfurlegur og fer vaxandi. chart-06.jpg

En a sem veldur Piketty mestum hyggjum (hann kallar a hrilegt stand) er sasta lnuriti. a snir a tekjurnar af vxtun eigin fjr og vxtun fjrfestingar (raua lnan) er n langt yfir hagvexti (growth rate of world output), og bili fer svaxandi.


Everest er sirkus

Miki er rtt um fjallgngur Everest essa dagana. Daui 16 burarmanna fr Nepal snjfli vi rtur fjallsins hefur endurvaki umru um sifri , sem rkir fjallinu og um sport sem sumir nefna extreme tourism. Hva vilt kosta miklu f til a komast toppinn? Vilt stefna lfi ftkra burarmanna vsa lfshttu, einungis til a koma r toppinn? Burarmenn fjallinu eru allir Sherpar, og starfa hlfgerum rldmi vi a koma auugum tristum fr vesturlndum upp toppinn, hva sem a kostar. Gran Kropp

Sagan snir, a a eru nokkra hetjur, sem hafa klifi Everest, einir, n astoar, n srefnis, og eru Reinhold Messner og Gran Kropp ar fremstu r. ri 1996 kleif svinn Gran Kropp tindinn Everest aleinn, n srefnis og n astoar. Hann kleif fjalli eftir a hafa ferast reihjli me allan farangur sinn fr Eskiltuna Svj. San hjlai hann aftur heim. Myndin snir Gran og reihjli ga. En sama tma egar Gran var lei niur af fjallinu miklum stormi, voru nokkrir hpar reyndra fjallgngumanna ferinni, alls 34, og frust tta manns storminum, rtt fyrir allar tilraunir Sherpanna til a koma eim niur.

Sherparnir bera upp nr allan farangur, tjld, birgir, reipi, stiga, srefniskta og anna, sem gerir reyndum tristum frat a komast fjalli. San er a oft hlutskipti Sherpanna a bkstaflega draga fjallgnguflki toppinn og bera a niur rmagna. Jafnvel sjfum Sir Edmund Hillary ofbur n: g held a standi varandi klifur fjallsins Everest s komi hryllilegt stig. Flk vill bara komast toppinn, hva sem a kostar. a sinnir engu varandi stand og vandri annara, sem kunna a vera lfshttu. Arir reyndir fjallamenn segja a n s Everst eins og sirkus, og fari stig versnandi.

En etta er drt sport. eir sem n vilja klfa syri leiina fr Nepal urfa a greia allt a $65 sund mann fyrir ferina. Hins vegar eru n boi klifurferir upp norur leiina, undir stjrn Kna, sem kosta aeins um $10 sund.


Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband